Responsio ad Apologiam Cardinalis Bellarmini

Google

This 15 a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project
to make the world's books discoverable online.

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject
to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover.

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the
publisher to a library and finally to you.

Usage guidelines

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work 15 expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying.

We also ask that you:

- Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for
personal, non-commercial purposes.

- Refrain from automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the
use of public domain materials for these purposes and may be able to help.

* Maintain attribution The Google *watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.

- Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just
because we believe a book 15 in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner
anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe.

About Google Book Search

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web

athttp://books.google.com/

-

M. δ AN, πὶ ^ [4
i i Me nee
nb Wil i ιγ ^t Ji tis. di J F ji

Lr ^t L
- "1g J

^ : I LÀ
JM
δ᾽ δύ

JV.
PU

ud ἮΝ

4 n
ΕΣ
ΜΝ fies

ud j dua

- A ^o
d D "
? ἢ " Ἵ » " À "d A j " i ! AT 1 M
| SN ERN
M. D P3 e. * u- ) , LI ΜῊ "- ]
ἊΝ L ὶ " " [* e QU e
" .:-
zl "e sl d i " T | |» "Lv LII * e AA
E ? dn ccn * M ILU MALA
NU a, 12 201- i62.
E Un ] ul ^. ^. x 5
e

[| )
H ^
ὶ 9
n. dns
(0 E M
“Σ᾿
"1 5 ᾿ '
^ "

y E
P s
" ἂν

; : tm
Ev] Eg

Jg. FI E

D
[ I m ' b »-" ᾿ ΐ ὙΠ ᾿ | 3
ἢ ὁ. P : |
1 B Pt ud ᾿ | y d | |
! - ΤΥ ΙΝ; TX |
4 j lam H M ] | | |
| | j | | | " * B 4 s
B v 4 ᾿ , | |
Tw P " e ἡ 4 - ^ ] | |
B ἡ Ξε d , | |
E E n DL n E MEE
| *
4 } -
M. 1 ,
* "- ]
m. 233 4

e "— I
erum, z —
pedir, af sn M
Adi tam temo en i
he Manna

Yan
-— um

b

C. “οὔ, δ. 241

Ttt*x

FROM THE BEQUEST OF
JOHN HARVEY TREAT
OF LAWRENCE, MASS.

CLASS OF 1862

Kt $$$ απ πα πα πα 9*9? διὰ

:

edes d eiu m hus HYS |
κἀ ; ἔτ MENSAS" Ζ PN C D
v. P1 Tar al ^ AES ;ok- vM
CUN tr eL VU AP. n P
Li γῇ" * 4 x - B 3 LÁ MP , 4
i E E uA rS , ^ "s B era Ὡς r
- ern . ᾿ ir div T
- t d "Lie a
* IÍ" " B [M Ld i

Digitized by Google

Digitized by Google

RESPONSIO

AD

APOLOGIA M
CARDINALIS

BELLARMINI.

SN Acus Sox OR. Cs ^ AES - ον, UM S ON NBS RATS "E

LONDINI:
EXOUDEBAT R. CLAY.

RESPONSIO

APOLOGIA M

CARDINALIS

BELLARMINI.

AUCTORE LANCELOTO ANDREWES,

TUNC ELIENSI,
POSTEA WINTONIENSI EPISCOPO.

OXONII :
JOHANNES HENRICUS PARKER.

M DCCCLI.

ἤν

x
28

MONITU Μ.

MULA, quz: in TogTUBRAM ΤΌΒΤΙ fuimus prefati, de indole
et stylo auctoris, et nostro qualicunque labore, in hunc quo-
que locum haud incommode possunt transferri.

Restat igitur ut ilud tantum Lectorem admoneamus,
quanquam ex hujus libelli titulo fere per se pateat, quod post
Apologiam suam de Juramento Fidelitatis editam, Rex Jaco-
bus rem totam fusius tractavit, et Preffationem Monitoriam
Apologize suz przfigendam curavit. In hanc Prefationem
calamum sumpsit Bellarminus, larva tandem abjecta, et pro-
prio suo nomine Regem impugnans. Nec Auctor noster
quidquam in mora habuit, quin Regis defensionem iterum
institueret, omnia plenissime retractans, e£ non modo Regiam
defendens Auctoritatem, verum etiam omni ex parte Ro-
manensium doctrinam redarguens.

In hoc opere edendo, munere Editoris rite fungi, et
summam diligentiam in locis, quze citaverit Auctor, eruendis
adhibere voluimus. Ali, penes quos de hac re judicium,
labores nostros zequo animo accipiant.

Illud insuper est monendum, quod numeri in margine
libri paginas Editionis prioris indicant, quodque omnia nostra
cujuscunque generis additamenta uncinis quadratis, distinc-
tionis gratia, sunt inclusa.

JACOBUS BLISS.

ADDENDA IN NOTIS.

Pag. 243. linn. 19. 20. * An cum. . . Jesu nostro.' [Vide Opusc. de Visit. Infirm.
lib. ii. cap. 2. apud 8. Aug. Op., tom. vi. Append. col. 680. A.)
62. linn. 29. 30. τὸ εὐ . θεόν. [Menandr. Adelph. ut citat. apud Stob.

Floril. lvi. 8. Pseudo-Justinus de Monarch. p. 103. E. citat e
Menandro ἐν ᾿Αλιεῦσι.]

ERRATA.

Pag. 18. lin. 28. pro Fides leg. Fidei.
60. not. !, pro Bib. Pat. Max. leg. Bib. Pat. Gall.
1T. not. *. pro 2b. leg. 128.
187. not. £, ita legendum * Nullus laicorum, Hadriano [{. ascriptum est,
(Corp. Jur. Can. tom. i. col. 818.)
25T. in marg. pro per leg. semper.
868. not. *. pro Martini leg. Merlini.
383. not. *. pro 1569. leg. 1596.

INDEX AUCTORUM

QUIBUS IN HAC EDITIONE USI SUMUS.

AsaaTUs Rob, Antichristi Demon-
stratio, Lond. 1603.

Abulensis, Alph. T'ostatus, q. v.

Adrianus vr. in lib. iv. Bent., Paris.
1516.

Alensis, Alex., Summa Theol., Venet.
1575.

iaco, Petrus de, Card. Cameracens.
apud Gersonii Op., q. v.

—— ——————— —— jn lib. iv. Sent.,
Paris. 8. a.

Ambroeius, 8., Op., Paris. 1686—1690.

Amphilochius, S., apud Bevereg. Pand.
Can. 4. v.

Anastasius Bibliothecarius, apud Con-
cil., Paris. 1676. q. v.

Ansbertus Ambros. in Apoc. apud
Bibl. Patr. Max.

Anselmus, S., Cant., Op., Col. Agripp.
1612.

Anselmus Lucensis pro defensione
Greg. vir, apud Bibl. Max. Patr.

Y

q. v.

Anselmus Laud., Enarr. in Apoc,
apud 8. Anselmi Cant. Op.

Antisixtus, Lond. 1590.

Aquinas, 8. Thom., Op., Venet. 1775,
seq.

1549.

Arethas, Comment. in Apoc. apud
Qicumen. q. Y.

Arnoldus Carnotensis, ad calc. Op.
S. Cypriani. q. v.

Arrest de la Cour de Parlement, &c.,
contre le livre de Jean Mariana.

in Apoc., Florent.

1610.
Athanasius, S., Op., Paris. 1698.
Auctores Hist. Eccl., Basil. 1528.
Augustinus, S., Op., Paris. 1835, aeq.
Azpilecueta, Mart, Navarrus Ορ.,
ugd. 1597.

Bancrofts, Rich., Survay of the pre-
tended holy Discipline, Lond. 1593.
Bardi, Hieron., V itt. Nav., Venet. 1584.

Baronius, Css, Annales Eccl. Mo-

gunt. 1601.
Paren. ad Remp. Ve-

net., Aug. Vindel. 1606.

Bartoli Vita del C. Bellarm. citat. apud
Mendham's Literary Policy, q. v.

Basilius, S., Op., Paris. 1721—1730.

Becanus, Martinus, Serenissimi Jacobi
Anglie Regis Apologise et Moni-
torie Prewfationis refutatio. Mo-
gunt. 1610.

Becketi, S. Thom., Vit. et Process.,
Paris 1495.

Beda, Ven., Op., Col. Agr. 1688.

— Hist. Eccles. Cantab.

1643.
Bellarminus, Rob., Card., Op., t. i—
iv., Col. Agripp. 1628. .
t. vil, Col.

Agripp. 1617.
Recognitio

Librorum. Ingolds. 1608.

Bellonius, Observationes, Rapheling.
1605.

Berengaudus, Exposit. in Apoc. apud
S. Ambrosii Op., q. v.

Bergomensis, Jac. Phil. Forest., Chro-
nicon., Paria. 1535.

Bernardus, S., Op., Paris. 1690.

Bernried, Paulus, Vita Greg. vit. In-
golds. 1610.

Beveregius, Gul, Συνοδικὸν, sive Pan-
decte Canon., Oxon. 1672.

Biblia Sacra, Antv. 1583.

Salmant. 1584.

Lugd. 1589.

—— — — —— Rome 1590.

Romse 1592.

—— — — ——— Anglice, Duaci 1609.

Bibliander, Theod., Chronol. Autopt.
Cassellis 1601.

Bibliotheca Sacra, Paris. 15765.

Patrum Magna, Col. 1618.

Max., Lugd. 1677.

Gallandii, Venet.

mad

punctum rmm tt

1765.

viii

Biel, Gabr, Lect. in Can. Mises,
Lugd. 1542.

Bingham, Jos., Christ. Ant., Lond.

Blasius de Vegas, q. v.

Blesensis, Petrus, apud Jaronii
Annales Eccl. q. v.

Blondus, Flav., Hist. Basil. 1559.

Bochellus, Decret. Eccl. Gall, Paris.
1609.

Bonaventura, Card., Dro Home 1596.

ger Th., de Ruinis tium, Rome

596.

Brentius, Jo., Op: Tubing. 1590.

Brightmannus, Th., Apocalypsis Àpo-
ealypseos, Francof. 1609.

Bromiard, Joan. Summa Preedican-
tium, Venet. 1586.

Bulengerus, Petr, in Apoc. Paris.
1589.

Bullarium Romanum, Luxemb. 1727.

Burgensis, Paulus, spud Bibl. Sacra,
Lugd. 1589.

Butler, Charles, Memoirs of English
Catholics, Lond. 1832.

Ceesarius Cister., Dialog. Mirac., Col.
Agr. 1591.

Cajetanus, Th. de Vio Card., Comm. in
SS., Lugd. 1639.

———— —— —— —- in Summ. Theol.
D. Thom. Aquin., Bonon. 1528.

Calvinus, Joan., Op., Amst. 1667. seq.

Camdenus, Gul, Anglica, Norman-
nica, &c., Francof. 1608.

— —— — Angl. Rer. et Hibern. An-
nales Regnante Elizabetha, Lugd.
Dat. 1639.

Cameracensis Petrus de Ailtaco, 4. v.

Campion, E., À particular declaration
of the undutiful and traiterous affec-
tion borne against her Majesty by,
Lond. 1582.

Α true report of the Dis-
utation had with, in the Tower of
ondon, Lond. 1583.

—— —— Rationes decem, quibus
fretus certamen obtulit adversariis
in causa fidei, apud Concertat. Eccl.
Cathol. in Angl. d v.

Canus, Melch., Op., Col. Agripp. 1605.

Cantipratensis, ^ Thom., Miracula,
Duaci 16065.

Capellus, M. Anton., Adversus prz-
tensum primatum Ecclesiasticum
Regis Anglise liber, Bononise 1610.

Capgravius, Joan, Nov. Legenda,

ond. 1516.

Caponsaechius, Petrus, In Apoc.
Observatio, Florent. 1586.

Cassander, Georg., Op., Paris. 1616.,

Cassiodorus, Hist. 'Tripart., apud
Auctores Hist. Eccl. q. v.

Catalogus Grec. Cod. in Bibl, Aug.
Vindel. Aug. Vind. 1595.

INDEX AUCTORUM.

Catharinus, Ambros, Enarrat in v.
priora capp. Gen., Rome 1552.

Cave, Guil, Hist. Literaria, Oxon.
1740—1743.

Cedrenus, Hist. Comp., Basil. 1566.

Censura Generalis contra errores, qui-
bus recentes hseretici Sacram Serip-
turam asperserunt, &c. Venet. 1562.

Chemnitius, Mart, Examen Conc.
Trident., Francof. 1596.

Chisholm, Gul, Episc. Vasionensis,
Examen Confessionis fidei Calvi-
niange, Aven. 1601. et Gallice,
Paris. 1603.

Chrysostomus, S., Op., Etonse 1618, seq.

Paris. 1621.

Latine, Basil.

———— —— — — —— Basil. 1570.

Chytreus, Dav., Explicatio Apocalyp-
8608, Viteb. 1575.

Ciacconius, Alph., Vit. et Gest. Pont.,
Rome 1601.

Clarius, apud Criticos Sacros. 4. v.

Clavasio, Angelus de, Summa Ange-
lica, Argent. 1513.

τω Merlinus, Macaronica, V enet.
1554.

Coeffeteau, Nic. Reeponse à l'Adver-
tissement adressé par le Roy de la
Grande Bretagne,&c., apud Coeffetsei
Op., Paris. 1622.

Comestor, Petrus, Histor. Scholast.,
Argentinse 1503.

Concertatio Eccl. Cathol. in Angl,
Aug. Trev. 1583.

Concilia, Venet. 1585.

—— —— Labb. et Coss, Lut. Paris.
1671., quam edit, nisi aliter nota-
tum, semper sumus secuti.

———— Britannie, a D.
Wilkins, Lond. 1727.

Confession of the true and Christian
Faythe according to God's word
and Actes of Parliament holden at
Edinburghe, &c., Lond. 1581.

Conformitas Franciscana, (a Barth.
Albicio Pisano,) Mediol. 1510.

Conradus Urspergensis, Basil. 1569.

Coquseus, Leonardus, Examen Prsefa-
tionis Monitoris, Friburgi Brisgoite
1610.

Corpus Juris Canonici, Lut. Par. 1561,

——— —— lut, Paris.1612;
Lugd. 1671, quam edit., nisi aliter
notatum, semper sumus secuti.

Coster, Franc. Enchirid. Controv.,
Col. Agr. 1599.

Cotelerius, Patres Apostolici, Antv.
1698.

Cristanovie, Stanislaus, Examen Ce&-
tholicum, Paris. 1607.

Critici Sacri, Antv. 1698.

Cusanus, Nicolaus, Op., Basil. 1563.

1530.

INDEX AUCTORUM. ix

Cuspinianus de Csesaribus, Francof.
1601.

Cyprianus, 8., Op., Oxon. 1682.

Cyrillus, S., Alex, Op., Lutet. 1038.

—— ——— MHieros., Op., Venet. 1763.

Damascenus, S. Joan., Op., Paris.1712.

Damianus, 8. Petrus, Op. Paris. 1642.

Discoverie, À sparing, of our English
Jesuitas, (citat. sub titulo * Dis-ursus
Mod:stus)) s. 1. 1601.

Donatus, Leon., Dux Venet,, Edictum
contra et v. apud Goidasti
Monarch.,

e, Gul, "Hist. Eccl. Cath. B.
Pauli, Lond. 1818.

Durandus a 8. Porciano in lib. iv.
Sent. Paris. 1550.

Durante, 37 m de Ritibus Ecclesite,
Romse 159

Eadmerus, Hist. Novorum, apud 8.
Anselmi Op., Paris. 1675.

Eckius, Jo., Encheirid., Col. Agr.1600.

Egnatius, Jo. Bapt, de Exemplis
illustr. Virorum, Venet. 1554.

——————————— Rom. Princ.
apud Sylburgii Hist. Aug. Script.

q.v.
Epiphanius, S., Op., Colon. 1682.
uinea d Β., Ἴνα ., Op., Rome 1746.
Erasmus, Desid., Op., Lugd. Bat. 1703.
———— Adagia, Hanov. 1617.
Eudsemon. Josn. Cydonius, Apol. pro
Garneto, Col. Agripp. 1610.
——————— ——— ——— adv. Abbe-
tum de Antichristo, ope 1609.
Eugubinus, Aug. Steuch., ἢ
Eusebius Cesar. Hist. "Escl.,
1720.

Cant.

de Vita Constant.,
Cant. 1720. " z
———— — — —— Prepar. Evang.
Colon. 1688.
Butropius Longobardus de Juribus et
Privil. Imp. Rom. apud QGoidasti
Monarch. q. v.

Fabri, Sixtus, Collat. Censur. in

Ed Jur. Can. ad calc. Ind.
urg., Árgent. 1599.

Fasciculus Rerum expetend. et fugi-
end., Lond. 1690.

Ferus, Joan., in S. Matth., Lugd. 1609.

Firmilianus Ceceariensis, apud 8B.
Cypriani Op., q. v

Fischerus, Joannes, (Episc. Boffena.)
Op., Wirceburg. 1597.

Fox, J., Acts and Monumente, Lond.
1583

Flaccius, Mart, lllyricus, Catalogus
testium veritatis, Argent. 1562.

Florilegus, i. e. Matth. Wesimonast.
q. v.

Galseus, Thom., Rer. Angl. f&cript.
Oxon., 1691.

Gallandius, Bibl. Patr. q. v.

Gaudentius, S. apud Bibl. Max. Patr.

Gardinerus, Steph.,de vera ODedieD UR,
apud Z'gscic. rer. expet. q. v

Garnetum, Actio in, Latine reddita &
Gul. Camdeno, Lond. 1607.

ica de Invoc. Sanct, Gandavi,

Gelasius adv. Eutych. et Nestor., apud
Bibl. Max. Patr. q. v

Gemblacenais, Sigebertus.apud Pistor.
Rer. Germ. cri

iT ade Gilb. ων ΠΕΡ Paris.

8b.

Gilles, Nic., Les Croniques et Annales
de France, Paris. 1549.

Gerbertus, apud S. Ambrosii Op., q. v.

Germanus, S. Archiepisc. C. P., apud
Bibl. Max. Patr. q. v.

Gersonius, Joan., Op., Paris. 1606.

Giraldus Cambrensis, apud Camdeni
Anglica, Normannica, &c.

Glosaa interlinearis, apud Biblia Sacra,
Lugd. 1589. q. v.

ordinaria, ibid.

Goldastus, Melch., Constitut. Imper.,

Hanov. 1609.
Monarchia, Hanov.
1612, seq.

Goodwin, Thom. Moses et Aaron, apud
Ugolini Thes. q. v.
Gotfridus Viterbiensis, q. v.
Gregorius, S., Magn., Op., aris. 1705.
— » Naz, Op., Paria. 1630.
8. N yss., Op., Paria. 1638.
S., Turon, Op., Lut. Paris.
1699.
Gretserus, Jacobus, Βασιλικὸν Δῶρον.
Ingoist. 1610.
Guieciardinus, Franc., Hist. Ital. (La-
tine) Basil. 1560.
Guntherus Ligur. de Gestis Frid. r.,
Basil. 1569.

Harding, J., A Reioindre to M. Jewell's
Reply, &c., Lovan. 1567.

Harmonia Confessionum,
1581.

Hart, John, The sum of the confer-
ence between John Bainoldes and,
Lond. 1598.

Haymo Halberstat. in Apoc, Paris.
1585.

Hermannus Contractus, Chronicon,
apud Pistor. Rer. Germ.Script., q. v.

Herolt, J., Promptuarium de Mira.
culis B. M. V., ogunt. 1612.

Hesselius, J., in Decal,, Lovan. 1567.

Hesychius Hieros. apud Bibi. Max.
Patr. q. v.

Hieronymus, 8., Op., Veronze 1735.

Hilarius, S. Pictav. , Op., Veronz 1730.

Geneve,

X INDEX AUCTORUM.

Hippolytus, S., Op., Hamb. 1716.

Historia aliquot nostri sseculi mar-
tyrum, Mogunt. 1550.

Hosius, Stanisl., Op., Col. Agr. 1584.

Hotomannus, Franc., Brutum F'ul-
men, apud Goídasti Monarch, 4. v.

Hugo, Card. de S. Caro, Postilla,
Paris. 1530—1546.

Innocentius r., n apud Concid.,
Paris. 1675, q

Innocentius rr1., 9p, Col. 15765.

]reneeus, 8., O enet,. 1734.

Isidorus Hispal. Op., Col. Agr. 1617.

Jacobatius de Conciliis, apud Conc.
Paria. 1675, q. v.

Jacobus r. (Rex Angl. Op. Anglice,
Lond. 1616.

———— —— — ———— Latine, Fran-
cof. ad Mon. 1689.
Pre9efatio Mo-
nitoria, Lond. 1610.
Apol. pro Ju-

ramento fidelitatis, ad calc. Preef.
Monit.
Jansenius, Cornel., Comm. in Concord.
Evang., Lugd. 1597.
Jardine's Criminal Trials, Lond. 1832.
Joachim, Abbas, Concord. V. et N.
Test., Venet. 1519.
in Apoc., Venet.1527.
Joannes Damascenus, q. v.
Parisiensta, 4. v.
Josephus, Flav., Op., Amst. 1726.
Jovius, Paulus, Op. ., Basil. 1578.
Juris Canonici Corpus, q. v
Justinus, S., Martyr, Op., Paris. 1742.
J ustinianus, Petrus, de Reb. Venet.,
. Venet. 15060.
Justitia Britannica, Lond. 1584.

Krantzius, Alb., Op., Francof. ad Mcen.
15765.

proc Op., apud Gall. Bibi. Patr.

LAniraucük Op., Lut. Par. 1648.

Langius, Paulus, Chron. Citizens. Apud
Pistorii Rer. Germ. Script. q. v

Lapide, Cornelius a, in Gen., Antv.
1616.

1627.
Pa Epit. Hist. Univ., Baeil.

ἴεν, 8. Mag., Op., Venet. 1753, seq.
Lipsius, J.

Apoc. Ántv.

— — ——, Diva Virgo Hallensis, Antv.

1604
Sichemiensis,
Antv. 1605.
Litere Soc. Jesu Ann. in Annis 1602,
1603, Mogunt. 1607.

Lombardus, Petrus, Liber &Sent., Col.
Agr. 1676.

Lucifer Calaritanus, apud Dibi. Max.
Patr., q. v

Lutherus, Mart., Op., Jense, 1564, seq.

Lyranus, Nic, apud JZibiia Sacra,
Lugd. 1589, q. v.

Maldonatus, Joan., in Evang. Mogunt.
1611.

Manriq., Th., Cens. in Glossas Jur.
Can. Colon. 1572.

Mantuanus, Jo. Bapt., Op., Antv. 1519.

Mariana, Jo., de ere et Regis In-
stitut.,, Mogunt. 1605.

Marianus Scotus, apud Pistorit Rer.
Germ. Script. q. v.

Marta, de Jurisd., Aven. 1616.

Massonius, Papyr. , de Episc. Urbis,
Paris. 1586

Matthseus Parisiensis, q. v

ἜΡΕΡΒΌΟΤΕ Taurinensis ,apud Bibl. Max.

atr

Medina, Michael, Apolog. Joan. Feri.
Mogunt. 1582.

Mendham's, J., Literary Policy of the
Church of Rome, Lond. 1830.

Minutius Felix, Cantab. 1712,

Montanus, Arias, Elucid. in omnia
Apost, Script., Ant. 1588.

———— Psalm. David in
latinum carmen conversi, Antv.
1573.
Antv. 1571.

xv Bar. Ceph. De Paradiso, Antv.

509.

in Duod. Prophetas,

Naclantus, Jac., Op., Venet. 1567.

ub on the Revelation, Edinburgh,
593.

Navarrus, Mart. Azpilcueta, q. v.

Nauclerus, Joan., Chronogr., Col. 1579.

Neander, Synopsis Chronolog. sine 1.

et a.

Nebrissensis, Xl. Ant,, de Bello Na-
varens., Granat. 1545.

Neubrigensis, Gul., Hist. Oxon. 1719.

Nicephorus Callistus, Op., Lut. Paria.
1630.

Niem, Theodor. 8, apud Schardium
de Jurisdict. q. v.

Nilus de Primatu Pape, apud Gol.
dasti Monarch., q. v.

Occham, Guil, apud Goildasti Mo-
narch. q. v.
C(Ecumenius, Op., Lut. Paris. 1631.

. Oleastro, Hieron. ab, Comm. in Pen-

tateuch., Lugd. 1588.
Optatus, S. de Schism. Donat, Lut.
Paris. 1702.
Origenes, Op., Paris. 1733, seq.
—— Letine, Basil. 1571.

Ld

INDEX AUCTORUM. Xi

Otto Frisingensis, Chron., Basil. 1569.
de Gestis Friderici I.,
Basil. 1569.

Palmerius, Chron. cum continuat.,
Paris. 1512.

Panvinius, Onuphr., Hist. Rom. Pont.
ad calc. Platine, q. v. |

Epitome Hom.

Pont., Venet. 1557.
————— ———-- de Episc. Tit. et
Diacon. Cardin , ad calc. Epit. Rom.
Pontif.
Parisiensis, Joannes, de Potest. reg. et
pe apud Goidasti Monarch. et
rdium de Jurisd., d
Mattheeus, Hist. Maj., Tigur.
1589.

Parsons, (seu Persons) Rob. The judg-
Inent of à Catholick Englishman ...
concerning ἃ book lately set forth
and entiituled “ Triplici Nodo,' ἂς,

1608.
The three Conversions of
England, a. ]. 1604.
Paulus Venetus, Consid. Censur. Pauli
v., apud Goldasti Monarch. q. v.
Paulinus, 8., apud 2:bl, Max. Patrum.

q. v.

Paulus Diaconus, apud Bibl. Max.,
Patr., q. v.

Pelleüer, La Religion Catholique
soustenue . . contre le livre ad-
dress6 aux Rois . . par Jaques I.
Paris 1610.

Pererius, Bened., Comm. in Gen., Col.
Agr. 1601.

Daniel.

Lugd. 1591.

Petrarchus, Franc., Op., Basil. 1581.

Petrus de Vineis, q. v.

Philopater, And., (i. e. Rob. Parsons)
Resp. ad edicta Eliz. Reg., Home
1598.

Picus, Josn., Miranduls, Op., Basil.
1601.

Pighius, Alb., Hierarch. Assert.,Colon.
1574.

l'istorius, Joan., Rer. Germ. Script., &
Struvio, Ratisb. 1726.

Pitheeus, P., Up., Sacra, Juridica, &c.
Paris. 1609.

Pius 1r, Abbrev. Blondi, ad calc. Flav.
Blondi Hist., Venet. 1484.

Platina, Bart, de Vitis Pontif., Col.
Agr. 1610.

Plato, Op., Lond. 1826.

Plutarchus, Op., Francof. 1620.

Politianus, Ang., Conjurationis Pac-
tiane Comment., Neap. 1769.

Polonus, Mart., Chron. Rom. Imp.,
Col. Agr. 1016.

Pontificale Pii rv., Venet. 1561.

— ————- Clement. viri, Rome, 1595.

Primasius, Comment. in Apoc. apud
Bibl. Max. Pat.

Procopius Gazseus, Comm. in Octa-
leuch., Tigur. s. a.

Prosper, 8., Op., Lugd. 1539.

Prudentius, Op., apud Bibl. Max. Patr.
q. v.

Rabanus Maurus, Op., Col. Agr. 1627.

Radvicus de Gestis Friderici r., Basil.
1569, ad calc. Otton. Frising.

Raynaldus, Ordericus, Contin. Annal.

n., Romse 1646, seq.

Remonstrance .. des Genta du Roy,
et Arrest de 1a Cour de Parlement
.. Sur le libure intitulé, * Tractatus
de Potestate Summi Pontificia, . . .
Auct. Card. Bellarmino, a. 1. 1610.

Ribadeneira, Catal. Script Societ.
Jesu., Antv. 1618.

Bibera, Franc., in Apoc., Lugd. 1592.

Ruffinus, Hist. Eccl, apud Auctores
Hist. Eccl. q. v.

Exposit. in Symb. ad calc. S.
1 Op. q. v.

Rupertus Tuitensis, Op., Paris. 1688.

mo Joan., Feeders, Hagee Comitis,
1745.

Sabellicus, Marc. Ant. Cocc., Rhapsod.
Hist., Basil. 1598.

Sacrarum Ceeremon. Lib., Venet. 1582.

Salmeron, Alph., Op., Col. Agr. 1604.

derus, Nic, de Schism. Angl.
Col. Agr. 1585, Ingolds. 1586, et
Col. Agr. 1628.
Visib. Monarchia,
Wirceb. 1592.

Schafnsburgensis, Lambertus, apud

. Pistorii Rer. Germ. Script., q. v.

Schardius de Jurisdict., Basil. 1566.

Hypomnema ad calc. Epist.

Petri de Vineis, Basil. 1740. q. v.

Scioppius, Casp., Ecclesiasticus Auc-
ioritati Serenissimi D. Jacobi M.
i Regis oppositus Hartbergse

11.

— ——— QCollyrium Regium Jacobo
Regi Britannise missum, s.1. 1611.

———— Beorpiacum, Mogunt. 1612.

Scotus, Joan. Duns, Op., Lugd. 1639.

Scribanius, Carol, Orthod. Fid. Con-
trov., Antv. 1612.

Sedulius apud BM. Patr. Gall. q. v.

Serarius, Nic, Litaneutica, Col.
Agripp. 1609.

Sigebertus Gemblacensis, q. v.

Sigonius, Carolus, de Regn. Ital.
Francof. 1591.

Sixtus v., Index Libb. Prohib., Romse
1590, citat. apud Mendham's Lite-
rary Policy, q. v.

Sleidan, Jo., Comment., Argent. 1621.

Socratea, Hist. Eccl., Cant. 1720.

xi INDEX AUCTORUM.

Sozomenus, Hist. Eecl., Cant. 1720.

Spondanus, Hen., Cont. Aun. Baron. -
Lut. Paris. 1659.

Spotewood, J., History of Scotland,
Lond. 1677.

Btate Trials, Lond. 1730.

ἀρ τ rin Aug., Eugubin., Op., Venet.
1591

Suarez, Franc, in Tert. Partem 8.
Thome, Complut. 1592.

Sulpicius Severus, Op., Lipa. 1709.

Summsa Constit. Societ. Jas, Lugd.
1606.

Sylburgius, Fr., Hist. August. Script.
Francof. 1588.

Taxs Cancellarie apud Z'ractatus
Juris Universi, q. v.

Tertullianus, Op., "Lut Paris. 1675.

Theodoretus, Op., Hale 1769, seq.

— — —— — Hist. Eccl., Cant. 1720.

Theophylactus, Op., Venet. 1754.

Thomas Waldens., Doctrinale, Venet.
1571.

Thomas Argentin. in lib. iv. Sent.,
Geneve, 15865.

Thuanus, Jac. Aug., Hist., Lond. 1733.

Tillet, Jean du, Mémoire et Advis sur
les Libertez de l'Eglise Ga licane,
δὰ calc. Recueil des Roys de France,

ar Jean du Tillet, Paris. 1602.

Toletus, Fr., Annotationes in S. Lu-
cam, Paris. 1600.

'Tortus, Wenn [i 6. Rob. Bellar
minus] Responsio ad librum in-
Scriptum *'Triplici Nodo Triplex
Cuneus.,' Col. Agripp. 1608.

— —— ——— —————— cum Preefat.

pogr. Polit. s. 1. 1608.

Tostatus, Alph., Abulensis, Op., Col.
1612.

Tractatus Juris Universi, Venet. 1584.

Ubaldus, Angelus, Perus., super Co-
dice, Venet. 1579.

Baldus, Perus., super Decretal.,
Venet. 1596.

Ugolini Thesaurus, Venet. 1744—69.

Ue E MM Conrad., Chronicon, Ba-
sil. 1569.

Urstisius, Germ. Hist., Francof. 1585.

Valentia, Greg. de, Op., Ingolda. 1603.
Vasquez de Cultu Adorat, Complut.

1594.

—————— in Tert. Part. B. Thom.
Aquin., Ingoldst. 1610.

Vatablus, Fr., apud Bibl. Sacra, Sal-
mant. 1584.

Vegetius de Re Militari, Lugd. Bat.
1633.

Venetorum "Theol Tractat. contra
Paulum v. spud Goldasti Monarch.,

q. v
Vergilius, Polyd., Angl. Hist, Basil
1534.

Victor.. Sext. Aurel, Append. ad,
apud Dion Gothofred. Hist.
Antiq., Lugd. 1590.

Victore, Rich. 8 Sancto, Op., Venet.
1592.

Victoria, Franc. a, HRelect, Lugd.
1586.

SMOrnds S. apud Gall Bib. Ps

Viegus! vu. Dias de, in Apoc, Lugd.
1602.

Vincentius Bellovac,, Speculum His-
tor., Venet. 1591.

— —— — Lirinens., Commonit., Oxon.

1837.
Vineis, Petrus de, Epist, Ambergee,

1609.
——— — —— —— Baail. 1740.
Viterbiensis, Got, apud Pistorit Rer.
Germ. Seript., q. v.

Walsingham, Thom., apud Camdeni
Anglica Normannica, &c., 4. v.

Walthramus Naumbergensis de In-
vest. Epis, apud Schardium de
Jurisd. q. v

Wernerus Bolewinck, apud Pistorii
Rer. Germ. Seript.,

Westmonasteriengis, ἴα, Flores
Historiarum, Lond. 1570.

Whitakerus, Gul, Op., Geneve, 1610.

Wimphelingius, Jacob. Epit. Rer.
Germ. Ant., Basil. 1574.

Ws cn Tac. Nic, Schol. in omnes
ov. Test. Lib., Col. Agr. 1553.
Zonaras, Annales, Basil. 1557.

ELENCHUS CAPITUM.

. CAPUT I.

᾿ TAQ.

Qvop Rex Jacobus sit vere Catholicus i i , ] : ó
CAPUT II.

Quod communis sit causa Regis ds cum die et siis

Orthodozxis, οἱ Catholicis , . 78
CAPUT III.

De Comparatione Regis, et Pontificis : : : , . 94
CAPUT IV.

De Comparatione Regis, et Cardinalis — . : : . 118
CAPUT V.

Quod Pontifex injuria Regem affecit, cum Brevis, Bellarminus, cum
Epistolam scripeit primo; iterum, cum Brevium et Sido defensio-
nem suscepit à F à . " : . 148

CAPUT VI.

Quod Cardinalis Bellarminus directe non responderit ad Apologiam pro
Juramento Fidelitatis: Adversarius vero statum causso non mutet, ncc
ad alia digrediatur extra rem . à . ; : . 170

CAPUT VII. |
Jacobum Regem nulla rationc hrereseee accusari posse. . : . 204

χὶν ELENCHUS CAPITUM.

CAPUT VIII.

PAG.
Non esse dogmata antiquissima, Intercessionem Sanctorum, Missam priva-
tam, Transubstantiationem, et alia, quse Rex novitia et nupera vocat . 234

CATUT IX.
Ex secundo Capite secunde δὰ Thessal. icai. colligi, Romanum
Pontificem esse Antichristum . à : δ 804
CAPUT x.
De Sede, et Duratione Antichristi ; ; . : . 9821
CAPUT ΧΙ.
De Enoch et Elia . , , i i , : . $829
CAPUT XII.
De quatuor visionibus S. Joannis in DL μν in ns Antichristus
designatur ; : . : . 979
CAPUT XIII.
Jure merito objecta fuisse Cardinali, que Ipse Calumnias dicit, nec ab eo
dilui : " i , " : : " . 412
CAPUT XIV.
Defenditur peroratio Regis : : , : : . 443
CAPUT XV.
Non respondisse Cardinalem ad Torti Mendacia, Ementitas Historias,
Nova dogmata: ac ne posse quidem . $ ; : . 464
CAPUT XVI.
Historie Ementitee ᾿ : ; : . . . 487
CAPUT XVII.

Novadogmata . ; , : à : : . 498

HEsPONSIO

AD APOLOGIAM

CARDINALIS

BEsLLAnRMINI, Quam nuper
edidit contra PReFATIONEM
MÓNITORIA M.

SERENISSIMI AC
POTENTISSIMI PRINCIPIS
IAcoBi, Dri GRaArTI1IA
Magnae BniTANNIz, Francie,

& Hibernie REeGis,

ΕἼΡΕΙ DrerreNsonis,

OMxNiBvs CHRISTIANIS
MoNaARcHris, PRINCIPIBVS,
atque Ordinibus

inscriptam.

Pto À
2LJP E

NY » 45 TN

s 2 4 ἊΣ SES i J 1 /

F. T »...

LoNDINI
Excudebat RoBERTvs BARKERvs,
SERENISS? REcie MarkEsTATIS

TvPOGRAPHVsS.
ANNO 1610.

Digitized by Google

SERENISSIMO,

POTENTISSIMOQUE PRINCIPI AC DOMINO NOSTRO,

JACOBO,

DEI GRATIA, MAGNJE BRITANNLE, FRANCLE ἃ IIBERNLE REGI,
FIDEI DEFENSORI, &c.

ET Rege digna Patrono, que Majestati tue nuper cum
Pontifice, non tam de Juramento Fidelitatis, quam de Jure
Regio contestata Lis ; (Serenissime Potentissimeque Princeps ;)
et, in ea, quicquid zquus rerum :estimator vel exspectet, vel
expetat, prolixe jam a Te cumulateque prsestitum est. Nam
et Triplicem illum (dignum Te vindice) Nodum adactis Cuneis
tuis plane perrupisti?^; et, qui in pari Tecum discrimine sunt
Principes, idem hoc przstare, quanti eorum intersit, fraterne
monuisti. Non enim uni Tibi: Regibus, Principibus, Ordi-
nibus, qui per orbem Christianum sunt, in causa hac Angli-
cana, quaestionem movet Pontifex. Atque id jam plane
queritur, Utrum Majestati Civili, τὰ Civili administratione
sua, jus liberum sit, an precarium : Utrum fundamentis suis
stet, an potius ita incertum sit, atque obnoxium Pontifici, ut
. illius auctoritate refigi, subnervari, atque alio demum trans-
ferri possit.

1. Exui possunt potestate omni sua a Pontifice leges, (si
Ipsi de Seipso credimus) cum id judicat expedire" : Judicat, Ubi

* [Vide Praefationem nostram in init. Op., tom. i. ; et conf. Resp. Torti,
Torturam Torti.] p. 24. Edit. Polit. ; et Bell. Op., tom.

» (VideBell. Recogn. lib.y. deSumm. — vii. col. 648. A.]
Pontif. cap. 8. $ * Probatur, p. δ. B. ad

ANDREWES.— RESP. b

xvili AD REGEM.

viribus jam valet. Nam, causam illi facile nimis reperire;
repertam nemini fas in dubium vocare. Esset enim hoc (as-
suevimus huic voci jam) Catholice fidei abnegalio. Ad Reges
Hsreticos statu suo movendos alicubi videri vult Cardinalis
potestatem hanc restringere: (quanquam parum adjuvaret
hzec restrictio, ubi idem ipse Papa solus judicat, quod dogma
hereticum, quis haereticus *.)

.2. De haeresi non constet, suspectus modo sit, Hsereticisve
faveat, abunde habet Pontifex ad depositionem. δ. De Hzresi
przetextus nullus sit, nulla vel suspicio ; Regem excommunicet
tantum, (quod profervus Aries sit?) vel in eo sat est ut abdi-
cetur. Quis autem ignorat, quam innumere hominibus his
Excommunicationis cause, omnes idoneze: Et quam multi
Censuram hanc passi, sine causa? De qua tamen nemo
scrupulum moveat. Spiritualem hominem quis judicet ^? Ferre
sententiam, Pontificis est; Aliorum, parere: Non paret, qui
Excommunicatum agnoscit pro Rege; Ni pareat, Catholicam
fidem abnegat. 4. Etiam et quem non ligavit, etiam citra Cen-
suram, si inutilis! modo, tondet, et detrudit de Regno. 5. Sub-
ducat se rei Papa, nec quicquam moveat : at penes Populum
etiam, ut Reges abdicet ; nec Papali modo jam, sed et Populi
judicio potestatem hanc deferuntt. 6. Et (quod caput est sce-
leris) in hac Perduellionum Schola, in dolore publico, permit-
tunt non exspectari Judicis sententiam*. En quam tenui filo
pendeant Regum Jura! En, ut alieno arbitrio stent vel
cadant! Quis privatus de fundo suo tam undequaque obnoxio
vel unam noctem securus dormiat? Ac, privatorum quidem
res, quantumvis ample, sine vitz periculo, sine et honoris,
in jacturam veniunt: Dignitatis Regie, cum vita Regis,
arctissima (nec quz separari possit) conjunctio est.

Non credo hzc non sentire Reges reliquos Christianos,
qui adhuc a Pontifice stant. Nam et aliunde moniti sunt.
Voluit, jussit Venetum leges refigere, maleficos dimittere :

* (Bell. de Rom. Pont. lib. v. cap. 7.
$ ' Tertia." Op., tom. i. p. 235. F.]

i Meals de Rom. Pont. lib. v. cap. 7.
$ ' Alterum.' Op., tom. i. p. 236. B.)
ὁ [Cf. 1 Cor. ii. 15.]
! [Bell. de Rom. Pont. ca 8. ἢ 'Sex-
tum.' Op., tom. i. p. 236. É.; et conf.
Decret. par. ii. Caus. xv. Quesest. vii.
cap. ii. * Alius.' Corp. Jur. Can. tom. i.

col. 1083.)

& [Vide Bell. Recogn. lib. iii. de
Leicis, cap. 6. δ. *Quinto nota. P.
6. C. Op., tom. i. ad init.]

* [Vide And. Philopat. (i. e. R. Par-
sons) Respons. ad Edict. Eliz. Reg.
sect. ii. Num. 157. pp. 195, 196. Roms,
1593, ut citat. apud Tortur. Torti,
p. 38. not, *. edit. nostr.]

AD REGEM. xix
Voluit, jussit Tuos hic injuratos esse, ut liberius per nefas
ruerent; nec vel explorari Juramento sivit, vel a Scelere
retardari!. Exin, per Emissarios libri passim editi, qui Pon-
tificis directum in Reges dominium astruant: Marta! scripsit:
sed quem merito rideas. Scripsit et Bozius*: sed tam crassa
adulatione, tam deformi, ut eum sui pro derelicto habeant.
Alii quoque scripserunt: ut quisque Pontifici maxime placere
studet, ita in causa hac projectissimus. Accedit tandem,
atque implet numerum Cardinalis, cujus et eidem rei, etsi
non eadem ratione, desudat industria. Nam et ipse Jdolum
suum (Pontificis potestatem ad Reges deponendos) quasi Pai-
ladium invehere studet in rem Christianam. Plane Rome
jam, in Officina ibi dogmatum, id agitur, ut implexam reddant,
atque involutam, ac quasi unam in telam texant cum potestate
Spirituali Summa, Summam quoque Temporalem, ac tantum
non inserant in Symbolum fidei, pro drticulo XIII*.: Nempe
8 Pontifice, qui ipse Zfpostoli decimi tertii! titulum ab Impos-
tore famelico delatum, propitiis auribus non invitus admisit.
Quis jam, hzc quo tendant, non videt ? Quis non flabellis hisce
redaccendi ignem denuo ; ignem illum quem exire vidit Hil-
debrandus ex ore suo, (per famosum illud insomnium suum")
unde statim in Orbe toto incendium exstitit.

Narro autem Cardinali, si olim segnius ista curabant Prin-
cipes, non ita semper fore. Propius enim jam introspiciunt,
et diligentius excutiunt, quz scripta aliis; sed precipue, quze
scripti Ili nuper in hanc rem, in quibus nimis evulgat
Arcana Pontificis. Certum autem Z//is diutius jam non ferre,
sic deprimi Regiam potestatem, sic in immensum evehi atque
exaggerari Omnipotentiam Pontificiam, mulctandi Reges vecti-
galibus, mutandi Regna, de Temporalibus sine Censura statu-
endi, faciendi, ut qui Reges jam sunt, deinceps Reges ne sient 7.
Et id Cardinah (credo) jam satis constat, postquam novissi-
mus ei liber (qui et ipse 7*ractatus Monitorius, bono autem

! [Vide duo Brevia Pauli V. apud
un Torti.
Jurisdict. Par. 1. capp. 18.
En

5 [De temporali Ecclesise Monarchia
et Jurisdictione, Auct. Franc. Bozzio
Topubiao; Congr. Orat. Presb. Rome,

! Baron. (Ann. Eccl] tom. vi. (in

S Ppend: s 692. (Edit. Rom.; et col.
ogunt. 1601.

" ' Paul Bernried. | Comment. de
Vit. Greg. VII.] p. 21. [Ingolst. 1610.]

5 [Vide Bellarm. Tractat. de Potest.
Summi Pontif. advers. Barclaium (al.
de Excusat. Barclaii,) cap. xxvii. Op.,
tom. vii. col. 955. A.; cap. iv. col.
864. D.; et cap. xxxi. col. 959. B.]

b 2

XX AD REGEM.

jure, inscribi poterat: vere enim .Monitorius est) parum
succedit ex sententia: postquam Principum animi inde non
leviter lesi: postquam rescivit ubique fere Gentium damnari
jam Scriptum hoc suum, eique notam inustam jfaisi et detes-
tandi dogmatis?, quod Regum saluti, subditorum fidei, paci
publicee perniciosum sit. Et est certe perniciosum, quodque
si obtineat, (et nisi Vulcano litent libris his) eorum nemo
Principis personam diu tueri poterit.

Mirum autem: decumbit Pontifici saucia ex alto et jam
siepe repetito vulnere Potestas spiritualis, de eaque quotidie
hominum magis magisque languescit opinio; Et ille tamen
(quo minime tempore opus erat) ingentes tollit animos, ac
induit se in Politica Principum, et Arcem ipsam invadit
potestatis Regim. Videat vero, ne in nervum erumpat illi
fortitudo hzc; neve eveniat id ei, quod Camelo in fabula,
dum cornua vult a Jove non concessa, ne quas habet auri-
culas, et eas amittat: cui rei rectam jam viam scripta hzc
et planam muniunt. Nec enim alia ratione magis compen-
diaria maturari videtur Papatus Romani fatalis Periodus,
quam, si hoc Dogma fidei suz, seu potius hoc ulcus perfidiz,
uti ceptum jam est (quantumvis in gratiam Papx») ad vivum
diligenter resecent, in eoque, si pergant porro, suffossum
brevi Papismum visuri sumus.

Nec hzc scilicet prius nesciebant Principes. Verum videas
malum hoc sub sole», ubi, singulos unquam adortus Pontifex
(nec nisi singulos adoriri solet) pariter animatos esse ubi
causa sua sit; at non itidem, ubi vicinus ardeat*. Dum aliorum
potius, quam nostrum negotium agi videtur, lenta plerumque
et sera est humana providentia. Communis ea culpa, quod
ubi causa communis, ad singulorum ex communi causa con-
tractum periculum non concurritur. Sed postquam jam
sentiunt malum hoc serpere indies: vident, vel maturius,
alieno periculo sapiendum, vel serius, suo. Nec aliud monuit
Majestas Tua, quam quid singulis exspectandum sit, nisi
universi se asserant: nec aliud cupit, quam, quod singuli

ο (Vide lib. cui tit. '*Remonstrance — bus adversus Giilielmum Barclasum,
et Conclusions des Gents du Roy, οὐ Auctore S. R. E. Cardinale Bellar-
Arrest de 1a Cour de Parlement du mino. Imprimé a Rome en l'an 1610.
26 Novembre, wpcx. sur le libure L'an de Nostre Seigneur apcx.]
intitulé Tractatus de Potestate S'wm- P E eont Y v. 18.

mi Pontifcis in rebus temporali- * [|Conf. Hor. Epist. I. 18. 84.]

AD REGEM. xxl

faciunt, ubi res incidit, velint id universi semel effectum dare.
Agnoscunt vero tandem jam, qui passim per Christianum
Orbem sunt Principes, etiam Pontificii, vera et manifesta
monentem Majestatem Tuam, et Te de hoc facto amant, Mo-
nitaque Tua memori mente recondunt.

At segre id Pontificis animo fuit, qui Monitoribus his asper",
revocari hzc Regibus in mentem a Rege, non libenter susti-
net. Quem ergo prius subornarat, ut, vel sub larva, Cuneos
tentaret: proritat de novo jam, atque omissa larva immittit
in Monitoriam. ἘΠῚ huic rei prodiit nobis a Cardinale liber,
cui Zpologie nomen fecit, pro Responsione sua ad Triplicem
Cuneum : sed qux nihil minus sit, quam zpologia ; 4ntilogia
potius. Nam, si pro opera sua in revellendis Cuneis male
posita, respondere voluit, alio illi aspiciendum fuerat: Sed, si
bene novi spiritus Cardinalis, refelht aliena hbentius, quam
respondet pro suis: Εὖ Regem lacessere, magis illi ad ani-
mum, quam 7ortum defendere.

Jam (quo forte fastu est,) exspectat denuo ad palestram
Majestatem Tuam. Verum primodum justa illi, de integro,
ad 4pologiam tuam responsio procudenda: absque qua, prz-
dictum illi, frustra fore, ut Prefationem lacessat. "Tum,
reponenda illi in basin Questio primaria, quam ille, tota hac
Apologia sua, tanquam certi naufragii scopulum, declinavit :
Et, vel ad protrita sua se recipit, ubi per eandem illi lineam,
serra ducitur: vel ad aliena et subnascentia, omnem disputa-
tionem convertit. Quid hic ergo dignum, cui Rex ad certamen
rediens respondeat ? Quem, neque actum agere convenit,
neque devium, et ἃ causa precipua fugacem Adversarium,
quocunque se receperit, sequi. Potestasne Pape sit leges
deponendi, cum judicat expedire, hic Nodus (cui adhibiti jam
pridem μηδὲ tui) dignus fuerat Rege vindice*. Evanuit pene
hec jam questio apud Cardinalem. Nusquam in Zpologia
tota in hunc finem, quicquam agit serio: Tifulum vellicat,
Regem cum Pontifice comparat, Cardinalem cum Rege. "Tum,
An Cardinalis Regem injuria affeceril, An Rex legem suam
intelligat. Quid hec, ad privativam Pontificis potestatem ὃ
De his, sibi negotium facit; ad hsc, ad hujus generis alia,
aut levia, aut a prima causa longe dissita, nos avocat. Quod
ergo, Cause nobilissimse, (dum quidem eam penitus non

[Hor. Epist. ad Pison. 163.) * [Ibid. 191.)

xxii AD REGEM.

desererent) semel s/ylus Regius Majestalis Tue, atque iterum
vacarit, satis hoc et Tuorum desiderio et Rerum dignitati.
Utriusque Te gloriz participem videt Christianus Orbis, (nec
preter Te Regem alium) defensz, non opere solum, sed stylo
etiam Majestatis Regie : Et hiec nostra, in Te Rege, felicitas
est, quem (quze olim summa Regis gloria) μυθῶν τε ῥητῆρα,
admiramur, πρηκτῆρα τε ἔργων".

Quando autem, ad Scholastica res jam rediit et velitationes
nostras; cur negotium sibi porro det Majestas Tua? relin-
quat hec Scholis agitanda. Sed neque tuis hic lacertis
Cuneisve opus; molliore brachio res agi poterit. "Vel enim
in ista non incubuit Cardinalis serio; vel veteres ei vires non
respondent. Locum certe vix relinquit, in quo nervos quis
exserat, ita cutim in plerisque vix perstringit. "Telam igitur
tanta Majestate indignam pertexant alii, et qus utrumque
jam Scriptum Tuum circumvolat, Muscarum nubem alii
" abigant, voce, stylo, argumentis.—

Tu regere imperio terras (Rex magne) memento.

Parcere subjectis, et debellare superbos.

Hs Tibi erunt artes ",
Hanc curam, quam amplecteris bono publico, oramus, stre-
pitu Schole Zquivoce ne sinas ulterius interpellari. Dum
nobis, ex lite lis, ex Evsponsione Responsio incumbit, dum
per .4dversarü declinationes ἃ causa maxima, ad leviora
subinde alia atque alia, divertere cogimur; nequid hic tanti
Tibi sit, ut stylum Regium iterum ad ista distringas; nequid,
ut pretiosa tua tempora moretur, obsecramus. Sat erit, si
legendis velitationibus nostris, et quasi de littore, prospi-
ciendis reciprocis contradicentium assultibus, horz Tibi sur-
reptitize curis majoribus, supererunt.

Ad Tuam vero Sacram Majestatem, cujus victoris insisti-
mus, cujus reliquias prosequimur, quicquid hoc est, quod
secundo jam ad. Bellarminum Ex-Tortum reponimus, gestit
se recipere. "Tibi debetur hoc totum, Tuis 4fuspiciis suscep-
tum, Tuis vestigiis ad finem perductum, Tuum sibi Tutelare
Nomen libenter praetendit. Expertus in Torío Retorto Patro-
num tam benignum, tam z:quum Judicem : audentior eandem
Serenissime tue Majestatis clementiam accedo. Quam faci-
lem venim, J//a, Te invenit, tam facilem et hsc Responsio

* [Hom. Il. ix. 443.] . — * [Virg. An. vi. 851—3.]

AD REGEM. xxii

inveniat. Utraque, ab eodem profecta, et subditi, et grati
animi officiis devinctissimo; ad eundem finem directa utra-
que (ut rei simul Christiane, simul Regie inserviret:) contra
eundem utraque Adversarium, utraque pro eodem Rege
optimo, eodem affectu, et favoris spe, judicio (quod plurimi
facio, id est) Tuo subjicitur. Cui si se probarint: non
morabor, etsi, et hsec quoque, ut jamdudum superior
Responsio, parum candide habeatur apud genus hominum,
inimieum pacis publicz, inimicum potestatis Regie. — Tanto
autem minus, quod non nos modo, sed imprimis Ducem hujus
militie Majestatem Tuam, (quam ad vestigia sequimur) ignavi
eminus allatrent. Unum quod possunt faciunt. Atque ut
ultra, nihil unquam possint, Deum Opt. Max. supplices vene-
ramur; qui Majestatem Tuam ad tempus zvi mortalis, quam
longissime incolumem, in Columen Christianz rei conservet;
cum spe prospera, Domus Tue Regie, in perpetuam Regno-
rum et Virtutum successionem, zeternum duraturz.

Serenissims Majestati tuz
a Sacris, ab Eleemosynis,
Subditus Servusque Devotissimus,

L. ELIENSIS.

Digitized by Google

AD LECTOREM.

IwrTATOR scriptionis et Consili Regii, non quidem in iis,
qui maximi momenti sunt (quod vellem) sed imitator tamen
Cardinalis. Ne non Regem sequatur zquis passibus; post
Apologiam suam a Serenissimo Rege agnitam et defensam con-
tra Tortum: habes jam (Lector) a Cardinale nuper opposi-
tam Torti hujus (qui nunc ipse Cardinalis est) 4pologiam.
Illa autem quod inscripta Sacratissimo Cesari, Potentissimis
Regibus, Excellentissimis Principibus ; habes et hujus hanc,
similiter inscriptam. — Defuit tantum, ut exemplo Regio,
Fratres, Consanguineos, Affines in operis inscriptione com-
pellaret. Sed, neque nomen suum priori Responsioni appo-
suit, nisi Editione tandem altera, postquam Rex Nomen
suum professus fuerat. Nec causam aliam dignatur pre
se ferre, nisi ab exemplo Regio, cur, cum posteriorem
Responsionem daret, et priorem una recudi voluerit. "Tum,
quia Regiam Majestatem decuit, postquam ad objecta contra
Apologiam suam, (qus voluit et visum erat) responderat,
c:etera Theologis prosequenda relinquere ; ideo et ipse multa,
qize contra Tortum suum a nostris excipi cognoverat, Theo-
logis suis relinquere voluit, Gretsero, Capello*, Coquzeo. Etiam,
cum plures contra Tortum suum scripsisse intellexerat; non
respondet ipse nisi soli Regi: Sic enim Kegem viderat, non
nisi soli sibi.

Α΄ imitari quidem non placet; (Quorsum enim, vanitatem
tam perversam ἢ Id unum modo placet, transumere, quod
alicubi habet, de Praefatione" ipsius in nostram : ubi, locum

. uU lib. cui tit. *F. M. Antonii Bononise. 1610.']

Capelli Franciscani Conventualis ad. ν [Bell.] Preefat. in Gymn. Rom

versus pretensum Primatum Eccle- 1576. ((pp. 3. 4.) ad init. Óp, tom. i]
aiasticum Regis Anglise Liber, ἄς.

xxvi AD LECTOREM.

prolixum de Satana Ordinis perturbatore, Methodico tamen
derepente facto, et non sine ordine, Capita Christiane fidei
oppugnante; quasi commodato nobis offert. In quo, narra-
tionem eo deducit tandem, ut antiquas hszreses, a Symboli
Apostolici Articulo primo exorsas, post progressus et repulsas
varias, ad Árticulum de Sancta Ecclesia Catholica (ubi de
Capite et membris Ecclesie) de Communione Sanctorum (ubi
de Sacramentis et cultu divino) tum ad alterum, de Remis-
sione peccatorum, tandem prolapsas existimet: In his au-
tem, ad extremum Satanam constitisse.

Mitto autem hoc loco quzrere; qua in turbandis Articulis
arte utitur Satanus, μεθοδεία ea sit, an «ufeía*? Tum et
illud; an a vero fonte arcessat sseculi hujus Controversias :
jam inde potius enatas, (ut nonnullis videri solet) cum Pon-
tifex, przietextu retinendarum Imaginum, exclusit Italia Con-
stantinopolitanos Imperatores ἃ; primusque auctoritate Papali
(seu palam id, seu tecte) defectionum a legitimo Principe, e
religionis causa arrepta occasione, auctor fuit: atque ita, una
Proditiones, una Idololatriam invexit in rem Christianam.
Mitto (inquam) hzc quzerere.

Ut demus ei, quod valde vult, ad Articulos quos dicit
rediisse rem; nec pugnemus de digestis temporum: Ac,
reliqua, non illa quidem exigui momenti, qu: vero de
Ecclesia disputantur, ea ponderis esse omnium vel maximi,
ad quie jamdiu csetera fere omnia referuntur, et quasi re-
spiciunt.

Sed, in istis etiam, quze ad 4riiculum de Ecclesia revo-
cantur; ut Caput eminet prz; corpore, ita et hic eminent
pre reliquis Questiones, de visibili Capite Ecclesie, (ex sen-
tentia Cardinalis) ad easque jam pene omnis de Ecclesia
contentio recidit. Nec in istis tamen sque omnibus, accu-
rate versatur: sed in iis (ut par est) maxime, (qux Ipsi
maximi sunt, quibus pofestas Pontificis asseritur, quam,
immane jam quantum evehant in immensum. In potestate
denique hac ipsa, maximum quod quzeritur, illud est; quod
et Przela jam ubique et Schole resonant, de potestatis hujus
limitibus; quousque se extendat, ubi sistat: an etiam, in

; Eph. iv. i tom.iii. p. 85.; et Cedren. Hist. Con»
4 [Gregorius II. Leon. Isaurieum ab — pend. p. 373 3.]
Italia expulit, Vide Zonar» Annal.

AD LECTOREM. Xxvi

disponendis rebus Regum, et Regnorum, jus arbitriumque
Pontifici, supra Reges, deferendum : sive, ut Pape, per Cen-
suram: sive etiam citra censuram, ut Principi Spirituali ?
Sic ergo, gradatim, iterumque quasi methodice provectz,
circa rem Religionis, Controversie. [ἢ omnibus nostri tem-
poris, primas tenent ille de Ecclesia: In his de Ecclesia
nihil magis quzritur, quam de summo Pontifice : In hoc de
Pontifice, nihil magis, quam de potestate quam vindicat. In
hac ipsa denique potestate, maxime jam incumbit rei Chris-
tianz, quz est de rebus Regum temporalibus. Hic jam apex
Controversiarum est, quarum ex omni antiquitate collectus
impetus in nostram setatem redundavit.

Hanc ἐπ Temporalibus potestatem, quam sibi sumit Pon-
tifex, ope Jesuitica radices nostra hac state in opinionibus
hominum altius agentem, latius propagatam, jamque non
obscure fundamenta Juris Regii pacisque publiez labefactan-
tem, nondum animadverterant, aut certe neglexerant ali-
quandiu, Principes Christiani. Jamque de fide esse, et inter
precipua fidei Capita censeri coeperat: Unde, siqui judicio
valerent, hoc nomine territi, conticescerent: Et dum Hre-
tici audire metuerent, veritatem interim hsresis calumnia
pregravari sinerent.

Sed hsc prius fuere. Jam detectz fraudes, detriti fuci,
excussa larva, aperta rerum facies. Nuda in propatulum
producta omnia, causa cum causa componitur Nunquam
animis aut conatibus magis utrinque certatum. Nec deest
successus exspectatus : Quin, explosa jam plerisque hzec Pon-
tificis ambitio, et injusta Juris non sui usurpatio. Quibus
hzret adhuc alioqui nonnihil de fermento Pontificio ; etiam
Principibus ipsis, et Monarchis, lux nova exoriri: unde facile
Jura Sceptri et jura Clavium internoscant.

Nefas hic silentio preteriri z4fuctorem hujus tanti beneficii,
Aurore nostre Phosphorum, Ducem atque 4uspicem hujus
Controversie, JSerenissimum, | Polentissimumque | Principem
Jacobum Magne Britannie Regem : qui, primus facto scrip-
toque Jus suum Sibi, Secumque una, et reliquis vindicavit.
Debetur Illi hoc nomine a Principibus gratia: debetur et a
nobis, quibus 4dversarium communem, ita tandem debel-
landum tradidit, ut eundem Ipse prius lethaliter saucium,
et semianimem reliquerit: quemque fudit Ipse, fugavitque

xxvii AD LECTOREM.

prelio semel atque iterum : aliis jam relinquit castris exucn-
dum. Diffidit nodos, sinus evolvit, involucra explicuit ;
Quod sentibus obsitum fuerat, et pene invium iter, quasi
valida bipenni armatus expediit, et jam

Lato nos limite ducit *.

Cujus, qui expolitum varia scientia ingenium, et ad ab-
strusissima quizque scrutanda, judicium acerrimum, (nec,
hoc solum, ex libris editis, in quibus vivam prestantiz imagi-
nem indefessi intuemur, sed ex accessu etiam propiore, ct
observantia pene quotidiana) intelligimus ; si in tanta rerum
memorabilium copia tacendum nobis putaremus, non tam
assentationis notam metuere, quam invidentie mereri videre-
mur. Testes mihi, quos dimittit quotidie doctiores.

Nec poeniteat ergo, ex adversariis ipsis, qui judicio valent,
tanto Monitore resipiscere: at Nostri non alia sequenda sibi
proponant, nisi Hujus tanti Ducis pressa vestigia. Etiam
Principibus. ipsis, non minus salutare sit, quam honorificum,
ad Pharum hanc, quam (in Occidentis Insula,) in argumento
omnium maximo mobilissimoque, in nostri temporis Contro-
versiarum Ápice Summo, erexit longe conspicuam Fez Mazi-
mus, Regie in commune potestatis vindex acerrimus, consilio-
rum suorum cursum, quasi navigationem, dirigere.

Nec memorandus nobis frigide, aut non omnibus grate
memoriz officiis semper prosequendus, hic animus Regius tam
sollicitus, tam vigil de Summa Religionis: et, in ea, de iis
presertim Capitibus, quibus pacis publicze innixa fundamenta;
nec Nostre modo Insule, sed totius Orbis Christiani salus;
et ante omnes, Principum. Hoc in genere curarum, quo
magis dignum, quo minus usitatum Regibus, aut excellere, aut
anxie versari: quo minus digna Ádversariorum tergiversatio,
cui Majestas Tanta refutands, vel vacet ipsa, vel vacari ab
alis jubeat: quo minus denique cedunt aut succumbunt,
(utcunque male causs conscii) quin omnes in hanc conten-
tionem ingenii atque artis vires effundant: eo magis Lector,
Serenissimo Potentissimoque Regi immortalem gratiam voto
publico profitebere.

Cujus unius, et propria opera tantum jam prestitum, et
vero exemplo atque auspiciis tam multa, jam ad veritatem
tantis de rebus excutiendam, ventilata. Nostram operam

* (Virg. /En. ix. 323.] .

AD LECTOREM. XXxix
sileo (cujus tenuitatem non nescio) at non aliorum excitata
ingenia, inflammata studia undique ; non aliter, quam cum in
prelüs milites—
Accensos monitis, et clara tuentes
Facta Ducis, mistus dolor et pudor armat in hostem f.

Etiam Principes exteri, lenti hactenus, ad clangorem Moni-
lionis Regie, excitari tandem, et RAege Tanto facem prze-
ferente, penitius in causam totam introspicere, et sentire jus
suum. :

Pontificii autem assecle tanto magis obstrepere undique,
et cum dentes imprimere nequeant, saltem circumlatrare.
Prosiluit autem primus Cristanovic$; quem sequutus statim
nequissimus Sycophanta Pacenius ^; et, qui stultitia et audacia
parem facile non fert, Becanus!; et dum viveret*, Davus in
Comoedia Personius!; jam, qui mole rem agit, magna mole,
nullo pondere Coquzus?; et Portentum nominis, Portentum
hominis, Andrzas Eudzmon Joannes Cydonius?.. (Schoppius?

enim hzret adhuc scopulis.)
tima Scurra pessimus, impuri
dedecus atque infamia Patrie

f! ( Vide Virg. JEn. x. 397. 398.]

£ | Examen Catholicum edicti An-
glicani, quod contra Catholicos est
latum, Auctoritate Parlamenti An-
glie, ÀAnno Demini xpcvt. Auctore
Stanislao Cristanovic IC'eo, Parisiis.
MDCVII.]

* (De hoc auctore ita legimus;
" Amongst all books that have been
written, in this kind, two are most
scurrile, detestable, erroneous, lying,
Bacrilegious; of which one is masked
with the name of Bartolus Pacenius, a
pretended Polonian."— Rich. Sheldon's
* Certain general Reasons proving the
Lawfulnesse of the Oath of Alle-
giance, p. 39. Lond. 1611.)

: ca imi Jacobi Anglise Regis
Apologise et Monitorise Prsefationis
. . . Refutatio, Authore Martino Be-
cano Societatis Jesu Theologo. Mo-
guntis. Typis Johannis Albini. Anno
XDCX.]

* (Obierat Rob. Personius April. v.
(al. xv.) 4.5». 1610. Vide Ant. Wood
Athen. Oxon. tom. ii. col. 79. Lond.

yin

! [Vide lib. cui tit., * The Judge-
ment of ἃ Catholicke Englishman . .
concerninge ἃ late Booke set forth
and entituled “ Triplici nodo," &c.

Nec deest etiam ex Gente op-
oris,.tetri spiritus, Gallus, sed
unde Transfuga, Religionis ad

Permissu superiorum. Ánno 1608.

» [Examen Prs&fationis Monitorise
Jacobi I. Magnse Britannis, et Hi-
bernie Regis... Christianis omni-
bus Monarchis . . . dicat et vovet
F. Leonardus Coqusus
Eremita — Augustinianus.
Brisgoiz, 1610.

^ [R. P. Euds&mon-Joannis Cydo-
nii e Societate Jesu ad Actionem
Proditoriam Edouardi Coqui A pologia
pro R. P. Henrico Garneto Anglo,
ejusdem Societatis Sacerdote. Col
Agr. 1610.]

9 DE puMs vero postea edidit. (1.)
* Ecclesiasticus Auctoritati Serenissimi
D. Jacobi Magne Britannise Regis,
oppositus, ἄς. poe 1611.
(2.) * Collyrium Regium Jacobo Regi
Britannis missum, (8.1.) apud Holofer-
nem Kreigsederum. 1611.' (3.) * Scor-
piacum . . . quo adversus Serenissi-
mum D. Jacobum Magne Britannie
Regem, recitatis Magdeburgensium
Centuriatorum testimoniis luculen-
tissime demonstratur, Ecclesie Ro-
mans fidem omnibus seculis jam
inde ab Apostolorum etate in uni-
verso mundo annunciatam fuisse, &c.'
Mogunt. 1612.)

Aurelius,
Friburgi

XXX AD LECTOREM.

quam AÁpostataP: Is cum in ipsa Roma, rabulas omnes et
scurras vel Romanos, longo post se intervallo relinquat ; nec
tam scribere dicendus sit, quam furere, et bacchari: ignobilis
mihi abeat, ne chartam male ominato nomine incestet.
Sepono libenter ab his, atque aliam in classem repono, ad
maledicta non tam projectos, etsi Regio, vel Juri vel Digna-
tioni nihilo z&quiores, Coffetzeum?, Peleterium', et (qui przeter
morem suum, paululum hic se cohibuit) Gretserum*. Non
possum dicere, nemo ex hoc (nedum ex illo) numero mihi
abut intactus. Atque hi ad unum omnes, Regiis argumentis
impares, postquam de Summa rei, sensere omnem sibi lapi-
dem moveri frustra: nec jam possunt per infixos illis, atque
hzrentes rationum aculeos quiescere, aut non efferari: de se,
de causa sua improvidi, non ut sanentur ipsi, sed ut Auctorem
vulnerum suorum, qua pote, vulnerent, id jam agunt. Nec
hoc contentione justa, aut argumentorum vi: Inutile telum
Dialecticum, quod, toties jam in sua viscera retortum, dudum
abjecere. Superest Canina eloquentia, ac mendaciis et calum-
niis amentatz haste. Has arripiunt, his armis quasi pro
palma Convitiatorum decertant. Nec ulla unquam setas vidit,
aut ea de palma certari acrius: aut candori vel modestiz et

» [Respicit forsan Reboullum quen-
dam, de quo ita legimus apud Is.
Casaubonum, in Ephemerid. avis,
* Forte . . habebat (Rex) in manibus
librum Satanieum ἃ Reboullo editum,
qui furore tanto in Regem maximum
est grassatus, ut ipsse furiarum pestes
in illo conscribendo videantur operam
dedisse. Snspicabatur Rex, Perronii
esse illum male natum fotum.
nos multis probavimus, esse opus
Reboulli, hominis impii et fanatici ; "
(Is. Casaub. Ephemer. pp. 784. 5. Oxon.
1850); et in Epistol. a1. ad Thomam
Mortonum, Jan. ii. A.n. 1612, ** Audi
οὐ novum ab urbe Roma nuncium.
Meministin' ejus libelli, quem lege-
bat Regis Majestas, cum vos me ad
ipsum adduxistis! Liber erat furio-
sus furiosi hominis (vel potius demo-
nis) quo Geneve sum familiariter
usus. llle Alastor ee venturum in
Angliam minabatur, populos in Re-
gem concitaturum, ipsum serenissi-
mum Regem (horresco referens) suffo-
caturum. Credo metuere te ab isto
novo Goliatho et Pyrgopolinice. De-
sine timere. Suspensus est ante ali-
quot septimanas. Ubinam, inquies!

Rome. Cujus jussu, et qua de causat
Papse jussu, propter violatam Regum
majestatem. Neque potest dubitari
appellatione Regum, intellectum esse
Regem Perego num Jacobum. Nam
quem alium Kegem leeserat ? Profecto
nullum." (Is. Casaub. Epist. p. 611.
Roterod. 1709.)]

« [Response à l'Advertissement
&dressó par le Serenissime Roy de la
Grande Bretagne, Jacques I. à tous
les Princes et Potentats de la Chris-
tientó, apud (Euvres de Nic. Coeffe-
teau, pp. 313—400. A Paris 1622 ]

: Religion Catholique sous-
ienue en tous les poincta de 88 doc-
irine, contre le livre addressó aux
Rois ... par ... Jacques I. ἄς.
A Paris xDox.]

* [Βασιλικὸν Δῶρον, Sive Commen-
tarius Exegeticus in Serenissimi
Magne Britannis Regis Jacobi Prse-
fationem Monitoriam; et in Apolo-
giam pro Juramento Fidelitatis.
Auctore Jacobo Gretsero, Societatis
Jesu Sacre Theologie in Academia
Ingolstadiensi Professore. Anno aupox.
Ingolstadii, Ex Typographeo Adami
Sartorii.] |

AD LECTOREM. ΧΧΧῚ

ingenuze concertationis legibus minus tribui. Etiam, obliti
Juris Gentium, Ipsi (quam vel Barbari venerantur) Majestati
non parcere, parum Ei, vel nihil, deferre, et ita quisque mini-
mum, ut ipse minimi est et nihili. Huc jam deducta res ab
Adversariis.

Nam quod Cardinalem Bellarminum (qui post Pontificem
primus immiscuit se liti huic, et quasi Aries Gregis secuturi,
in certamen prodiit) exsortem et postremum nominem, non
mirabere. Is Doctrinam hanc evertendis Imperis natam
nuper revocavit: Is ei promovendz (laxa jam catena) totus
incumbit. Quam tamen (credo) tractabit dehinc cautius,
postquam tanti sibi videt stetisse, quod nuper adeo infeliciter
tentavit in Barclaium. Quod enim Causa Anglicana (cui non
alium in finem ab initio ingessit se) frustra ab eo flagitarat,
ut in qusestionem de Papal in Regnis transferendis, Regibus
abdicandis potestate, altius se demitteret; suscepta refuta-
tione Hominis jam defuncti, qui respondere non posset, tan-
dem ultro prestitit. Sed respondebit vel defunctus: etsi
nihil opus, pro quo totius pene Orbis Christiani in Cardinalem
Censura abunde jam satis responderit. Tractatum eum,
multo quam pologiam ejus, justius dixeris, Responsionem ad
Regis Cuneos. Quam autem parum benigne acceptus labor
in eo Cardinalis, quis nescit? Ut qui, tam multa ibi indig-
nissime et derogarit Regis, et arrogarit Pontificize potestati *
nec metuerit pro Catholicis Dogmatibus Semina defectionum
et proditionum tam palam divulgare, etiam unde Cives perditi
patrocinium sibi a Religionis specie arripiant: ut merito tan-
dem intolerabilis, Orbi Christiano, fidei Catholicze Magister
judicetur. Nec jam unius Regni Gallicani, sed et plurium
judiciis notatus sit, et apud suos FRomano-Catholicos inimicus
civilis obedientizt audiat, et non auctoritatis modo, sed et
securitatis ac salutis Regiz.

Mihi vero, in Responsione hac levior futurus erat labor
(itidem et tibi Lector) quie sparsim hic recurrunt apud Car-
dinalem eadem de re toties, ad certa Capita revocandi Id,
quo minus in priore fuerit, quo minus et in hac prestitum
sit, faciunt importuni quidam, qui desultorie singula legentes,
ubi in aliquid Adversarii forte incidunt, cui eodem statim loco
(quo exspectant ipsi) responsio non subjicitur, (etsi alibi abunde
satisfiat) actum clamant de causa: illud Herculeum fuisse, et

xxxli AD LECTOREM.

per fraudem prztermissum, quod (quo ipsi volebant loco)
responsum non reperiant. Quare vestigia premere visum:
Caput Capiti regestum est, et Sectio pene Sectioni.

Deducto autem ad umbilicum jam libro, cum in seriem ejus
inseri commode non possent verba Cardinalis, Margini ea, e
regione visum est ascribere, quibus in Contextu respondetur :
interdum quidem paulo magis contracta (ubi locus scilicet
angustior, et charta excluderemur) recisis, quie abesse poterant,
voculis quibusdam, sed relictis, in quibus vis integra senten-
tie; ut nihil ei pereat de argumenti pondere. Hoc te paucis
(Lector) admonitum volui.

AD CARDINALIS BELLARMINI 1

APOLOGIAM RESPONSIO.

ZEqQv1ivocuM animal TORTUS, eat jam sane, quo dignus est: [SeTortam
Cardinalis ipse nobis comparuit. Ac se Tortum fuisse*: vel πους ἢ τρις
sub 'Torti speciebus delituisse", fatetur ultro. Latent ergo fetetur,)
Rom:, non uno modo, sub larva S. R. E. Cardinales.

Nec bene tamen noster hic latuit ^: nec, cur ita latuit, ratio-
nem reddit satis idoneam ; nempe, quia Regi visum nomen
suum celare, idcirco visum Cardinali, nomen /faísum proe-
scribere. Atqui, celare verum, interdum licet; prescribere
falsum, nullo modo licet. Certe, non licuit olim, ante nuper
natos e Schola nova zquivocos Christianos.

At, illa satis idonea, cur jam tandem compareat : vel [Sus per
Ipsum audite, apud Czsarem et Principes queribundum, et qem ved
quid doleat, cur prodeat enarrantem. Cum ego pungar?, Paret,]
inquit. Fatetur, quod res est, pungi se; Áculei, quos habet
Liber Regius, pupugerunt hominem, vel ipso confitente: ut,
qui ante se MaTTHJEUM "CTonTUM, idem jam se MARCUM
PUNCTUM scribere potuisset: nisi quod MARCI nomen minus
forte arrideat, propterea quod MaRcO nuper nonnulla cum

ἃ UN Ad eum librum (Regis Jacobi)
... breviter et modeste respondere
studui. . . . Quis vero regius liber no-
men &uctoris non preferebat; visum
etiam mihi est justis de causis nomen
meum iia tegere, ut tamen juxta
regulas Ecclesiasticas nomen alicujus
docti viri liber gereret, qui, si opus
esset, de libro edito rationem red-
deret." — Bell. Apol. pro Hesp. Op.,

ANDREWEBS.— RESP.

tom. vii. coll. 705. D, 706. A.]

* (Verba Bellarmini de presesen-
tia Christi in Eucharistia.] — Recog.
P. ITE 8. A. Op: tom.Í. ad init.]

* [Vide Ovid. Trist. iii. 4. 25 ]

4 [*Sed quia cum in tota Przfatione,
atque adeo in toto libro ego pungar,
ego carpar, eic."— Bell Apol. pro
Resp.] p. 4. line 1. (Op., tom. vii.
col. 706. D.]

B

2 AD CARDINALIS BELLARMINI

PETRO simultas extitit. Pwunctionis hujus dolor, quem sensit
vel personatus, fecit, ut personam exueret. Bacchanalia
enim jam non esse, (in quibus S. R. E. Cardinales nonnun-
quam:) serio rem agi, nec jam expedire, ut /arvatus incedat
amplius.

Prodiit ergo tandem, sed sic, ut amici ejus futurum fuisse
putent magis consultum, si resumpta /arva etiam nunc quo-
que latuisset. Poterant Tortum decere multa, obscurum

2 hominem, que Bellarminum non decent. Plus multo a
Presbytero Cardinale, quam a Presbytero Sacellano quzritur.
Nomen ipsum Bellarmini prescriptum, nescio quomodo,
magnam aliquam de scripto expectationem concitat: Bellar-
mini (inquam), quem diu jam ruinam minitans causa Ho-
mana Atlantem habuit.
[languidus Αἱ hic nobis ab illo liber multum omnibus infra spem
effostus.] subsistit. Quod, nisi Titulum suum in fronte notasset, et
esse hrec a Roberto Cardinale Bellarmino ; vix (credo) quis-
quam tam de eo sensisset abjecte, ut hsc ab illo putaret, tam
effoeta, tam languida proficisci unquam potuisse. Vere enim
ubique jacet toto libro, et se vix usquam attollit; quin, ut
peccare ad exiremum, et ilia jam ducere* eum, Lector corda-
tus facile sentiat.

Languoris hujus quz causa, varias ea quidem de re video
hominum sententias. 1. Ac mihi quidem, contigisse hoc
visum, non tam ipsius forte vitio, quam temporis intemperie :
scripsisse enim hzc sua sub Cane, cujus sub zestu Romse om-
nia solent esse languidiora. 2. Nec desunt tamen, qui hzec
illi tam indiligenter scripta sentiant, quasi intelligentiam jam
ponat Cardinalis in scribendi fastidio ; quasi, quaslibet cerebri
sui cruditates, quasi, quicquid ei illinere in chartas libitum
est, sat esse putet; ut, qui auctoritate jam, non sedulitate rem
gerat. 8, Plerosque tamen in ea sententia constitutos video,

ut εἰδῇ! hoc dandum censeant, fatiscenti jam, ut ne si vellet
quidem posset melius. Jamdudum enim esse, a causa usque

Veneta, cum Bellarminum quzrunt Lectores in Bellarmino ;

ita, sine nervis, lacertis, lumbis, ita soluta compagibus ejus

jam omnia. Quare miseret eos jam Cardinalis, et magnopere

auctores sunt Pontifici, cum Beliarminus Bello et armis minus

jam sit idoneus, ne protrudat eum in prelia deinceps, ubi -

* [Hor. Ep. i. 1. 9.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 8

pungi opus sit senem. Sinat ergo dehinc jam interquiescere ;
lampadem ejus alii alicui tradat, (si modo est alius aliquis)
in Cardinalium coetu, qui zstum ferre possit, et pondus diei.
Nam, quid tandem libro hoc nupero reponit nobis, preter
cophinos aliquot fragmentorum de Controversiis suis? quz,
olim novitate sua venales, jam satis inspectz, fastidio fini-
timze sunt.

Merito interim quzrat Lector, quo nobis abierit Caput
ipsum contentionis, Questio primaria, de Regibus, post Bulle
ebullitionem, solio excutiendis : de subditis fide laxandis.
Nam, de quzstione hac tota, in tota hac Apologia sua,
altum Cardinali silentium ; quasi de acie profugere jam,
et vacuum nobis campum relinquere, in animo ei esset.
Deserta enim Causa principali, quasi pungeretur ipse ques-
lione sua, ita recipit se jam, ad locos suos communes,
De Missa, Reliquis, Purgatorio, tanquam ad Molem suam
Hadriani : ibi latum campum reperit excurrendi. De Regi-
bus a Pontifice deponendis, οὐδὲ γρῦ : de potestate ad hoc
Pontificis, οὐδὲ ui.

Atqui, Regis illa Fidei confessio, (quam necesse habuit
adjungere, toties a Cardinale traductus pro non Christiano :)
tum, que de Antichristo ibi inseruntur, (quo Pontificem
Antichristo longe magis affinem esse constet, quam Regem
Juliano*t:) Illa (inquam) duo, παραφνάδες modo sunt, et
consectanea, ex occasione nata, quam dixi. Caput autem rei,
Potesias Pape, qua grassatur in perniciem Principum : manu-
sissio Cleri lotius, ne omnino subditi sinl: populi etiam
manumissio, ne diulius sint, quam id ita Pape videatur :
peteret hec Cardinalis, quz plane przterit: premeret ista,
qui vix perstringit. Illudit ergo Csesari : Cardo hic causz
erat, deseruit Cardinem hunc causze Cardinalis.

Astu autem hoc ab illo factum. — Vidit enim, apud Czsa-
rem et Reges ingratam fore, de Pontificia, ad hanc quidem
rem (olim ab eis usurpata, at jam ubique explosa) potestate,
disceptationem: Declinavit ergo cautus homo: non enim
pungeret, cruentaret eum hzc quzsestio. Expergefacere noluit

f (Matt. xx. 12.] Bell. Op., tom. vii. col. 662. C.; et

, des Comparatione Regis Jacobi conf. Defensionem Epist. in Resp. Torti,
et Juliani vide Epist. Cardin. Bel- pp. 96—101.; et Bell. Op., tom. vii.
larm. apud Reepons. Torti, p. 53, οὐ coll. 683— 685.]

p2

8

[Caput ip-
gum Con-
tentionis
omittit. ]

4 AD CARDINALIS BELLARMINI

Cesarem et Principes; expergefaceret autem, si hanc in-
cudem tunderet: noluit conflare invidiam apud eos, Sibi,
Pontifici suo; quam certe conflaret, si Pontifici eos sic ad
placitum supponendos οἱ deponendos propinaret. Nihil ergo
prius habuit, quam ut abduceret eos ad Missam, circum-
duceret per Reliquias Sanctorum, subduceret autem eis
Qusestionis Cardinem, vel (si ita loqui liceat) quzestionem

. Cardinalem, de qua, lis primum mota, et in qua, communis

eorum causa vertitur. Quare, quasi nihil etiam ea de re
dictum usquam, nihil porro dicendum, ita rem totam silentio
premit. Ac in eo quidem artem hominis laudo, candorem
requiro. Hoc enim illi ante omnia agendum erat, ut Cesar,
ut Reges, stare se vel cadere scirent ad Pontificis arbi-
trum. Cum non egerit, etiam in ills quz videri vult
egisse, nihil egerit: cur sibi Rex molestus porro sit? Cur
ilius nugamenta hzc respiciat ? Cur bonas horas male
perdat? Aliud igitur agat: excussa cardini jam Causa per
ipsum Cardinalem.

Nec abs re igitur fecisse videar, (quia nimirum hic Aomo
homini vir prestat^, Sacellano Dominus parum interest, nec
in hoc quam illo plus momenti, aut virium) si precatus a Rege
veniam, ut, qui non ita pridem latentem sub larva nescius
aggressus sum, eundem, mihi fas sit excipere denuo, exuta
larva jam, et γυμνῇ κεφαλῇ prodeuntem. Quse enim vel tum
scripta illi, vel jam, nescio quam illo digna; certe non digna,
in quibus Regi brachium vel leviter concalescat. Przcipue,
cum necdum Cardinali excidere possit id, de quo protestatus
Rex in Praefatione sua Monitoria, Uf ne cui fas foret Prefa-
tioni sue, nisi eadem opera et Apologie etiam responsionem
Justam οἱ appositam adornaret!. Nam, quam a Torto habe-
mus, ne umbram quidem responsionis habet, utpote in qua,
alia multa, aliena prorsus consectatus; quas, Summa erat et
primaria quiestio, vix usquam attigit, nusquam serio excussit,
nempe, Que Pape potestas sit, ad subditos officio suo solven-
dos, ac fide, que Cesari summisque Principibus tenentur : Sin
secus: non id sibi negotii daturum unquam, ut Responsione
ulla sua dignetur. Absit enim, ut Ei, Regni res tractanti, ac
momenta Reipub. otium sit, ut demittat se, ad tela hzc tam

* [Vide Terent. Eunuch ii. 2. 1.]
! [Vide Prefat. Monit. pp. 145. 149. Lond. 1610.]

APOLOGIAM RESPONSIO. δ

vana, οἰ sine viribus, repellenda. Pontifex ipse, 81 (ut Cardi-
nalis spem facit) Majestate sua Pontificia non indignum
censeat, ut Przedecessores illos suos imitetur, qui magna cum
laude libros doctissimos ediderunt*, et librum edat nobis, ac
pro potestate sua dimicet; Regi forte ad respondendum
animus non deerit. Ni edat, indignum putabit Majestate
sua Regia, cum illo experiri amplius, cui lacerti mortui sunt,
et cujus sequitur, jam
— —— Nullus de vulnere sanguis!

& (Bell. Apol pro BReep. cap. iii. 1 [Vide Virg. JEn. xii. 51.)
p. 25. (Op., tom. vii. col. 719. A.]

Bex vere
dei De-
fengor, ]

Αὖ CaPUT PRIMUM.

Jacobus Dei gratia, etc. Fidei vers, Christians, [leg. vere Christians]
Catholice, Apostolice, veterisque ac primitivse Ecclesise, etc. propagator,
ac defensor.—([ Verba Regis in Preef. Monit. citat. 4 Bell. Apol. pro Resp.
Op., tom. vii. col. 707. B. C.]

Quo tantum diversus* hic abit Cardinalis, ad fidem Chris-
tianam, Catholicam, Apostolicam? Ad aliam, Illi, ad fidem
subditorum civilem, gressus dirigendus erat. Cur illam data
opera, occasione non data sed quzsita, initio statim subter-
fugit? Cur de quavis alia fide dicere mavult, quam ea, de
qua nobis lis est? Cur hic rem omittit, Ti/ulos consectatur ?

Styli Regii pars est, Fidei Defensor : in eam, Cardinalis,
ut potest, stylum suum acuit. Par illi facerem; si ex eo,
quod, se Sancíissime Romane Ecclesie Cardinalem in-
scribit, et ego in Sanctitatem Romanz Ecclesie, vicissim
excurrerem : qua de re, credo equidem, paginas nihilo pau-
ciores implere possem. Tum, de Cardinalis titulo molestiam
illi facesserem, an ad mentem Paftris Loiole, ut Jesuite
fierent Papabiles". At hzc, quam non apposite? non minus
tamen apposite, quam, quod facit ille Inscriptiones vellicando.
Sed S. R. E. Cardinalibus quidlibet audere fas: et appositum
est illis, quicquid oppositum est Regibus.

Ae, Stylus quidem ille, Unde sibi, vel ἃ quo, non valde
Rex respicit; respicit eo tantum nomine, quod muneris
Regii partem partem primam putet, Fidem defendere; quod
Ille, propitio satis Mercurio, jamdiu fecit: Marte quoque
non minus propitio facturus, ubi se res dabit. Hunc ubi
titulum conspexit Cardinalis, continere se non potest, ne tam
diu quidem, dum Cesari et Principibus, pro officii sui ratione,
commode valedicat: ex abrupto claudit Epistolam. Ita, illi
libido in titulum hunc primo quoque tempore involandi.

* [ Virg. Zn. v. 166.] Num. 24. De Paupertate, p. 9. Lugd.
* [VideSummam Constit. Soc. Jesu. 1606.]

AD CARDINALIS BELLARMINI. 7

Hsec inscriptio, quod attinet ad fidem, ab omni parte falsa esse convin-
citur.—( Bell. Apol. pro Reap.) p. 5. [Op., tom. vii. col. 707. C.]

Quam suaviter autem sua disponit? quam initio statim
captat sibi, et insinuat se in Lectoris animum, blanda hac
voce, Hec inscriptio αὖ omni parte falsa ? Quam vero
modestie et officà memor in Regem, si przterea nullo, at,
vel Regie ipsius Majestatis nomine? 44b omni parte falsa.

Quam etiam verbis bene ominatis librum suum auspicatur,
cujus prima hzc verba sunt, 4b omni parte falsa?

Sed, alii hec, quam non morate videant, nos quam non
vere. Uns (ut vides) litura titulum inducit totum; .4ó6
omni parte falsa. Nec quicquam in eo reliquum facit, ut 6
non sit jam Christiane, non Catholice, non Apostolice, non
primilive, denique non vel Propagator vel defensor. ^ Atat,
quam initio statim truculentus? Excutiamus tamen singula,
ut regeramus ei salutationem suam. Hec reprehensio ab
omni parte falsa esse convincitur.

Primum enim fides, quam Rex defendit, non potest esse vere Christiana, nisi

Christi verba sint falsas. Damnat Bex in hac ipsa Preefatione, p. 42. Transub-
stantiationem.—([Bell. Apol. pro Resp.] p. 5. [Op., tom. vii. col. 707. C.]

Christiane fidei Rex Defensor non est. Quare autem non? jQusaquam

Primo, quia non Transubstantiationis. Transubstantiationis nds
autem ? Mirari omnes, nec (credo) risum tenere, stare hic in E dam-
prima acie T*ansubstantiationem ; quasi actum de Fide Chris-
tiana, nisi substet illa. Eam tanti esse apud Cardinalem, ut,
ubi nomen Christiane fidei semel nominatum, statim prima
illi ante omnes TYansubstantiatio in mentem veniat, quasi, in
ea positze sint fortuns fidei totius et Religionis Christiane.
De reliquis porro, non valde auspicato sibi Lector ominetur:
postquam, exesam hanc et vietam de T'ansubstantiatione
litem, ita pertusam jam toties, ita undique perfossam, videt
Cardinali agmen ducere.

De Transubstantiatione quid habet Rex? 1. Novitiam et ( Transub-
nuperam esse, inter Fidei articulos, ante annum Christi quin- esie
gentesimum, nec visos, nec auditos*. "Parum dixit. Poterat dogma]
numerum geminare, et, nec ante alterum quingentesimum, (id
est) millesimum, dixisse. Citra ergo, hic substitit Rex: ultra

* [^ Quod si Romanse Ecclesise offi- damnandus pro heretico si δὰ hsc
eina fidei articulos ante quingentesi- nupera et novitia non &ccedam."—

mum Christi annum inauditos ac in- Pref. Monit.] p. 42. (pp. 52, 53. edit.
visos recenter excudit, non sum, credo, — 1610.]

ἣν re-
erunt
Rcotus, ]

8 . AD CARDINALIS BELLARMINI

enim poterat. Vestri homines przierunt illi viam. — Scotus ?
ipse, ante annos trecentos. Dicendum, quod Ecclesie decla-
ravit istum intellectum esse de veritate fidei, in illo Symbolo,
edito sub Innocentio III. in Concilio Lateranensi. Nec secus
reliqui. Audin' Symbolum Innocentii I1I. ?, quod inter tria
(credo) Symbola non est. Caput, Firmiter credimus ?, quod
est Extra, scilicet, in Decretalibus Pontificum. 7n Concilio
Lateranensi *? quod annos plus septingentos fuit, post annum
Christi quingentesimum. Qua de re, ne nescias Lector, habe-
mus Cardinalem ipsum confitentem : Scotum nempe asserere,
Ante Lateranense Concilium, non fuisse dogma fidei Transub-
stantiationem!, — Quomodo ergo novitia non est, si ante annum
millesimum ducentesimum decimum quintum edita vel audita
non est £?

e quidam — Nomen (scio) Transubstantiationis dabit inauditum: at rem

esuitgo
Angli. ]

7

ipsam sine nomine creditam, vel a Patribus. lImo neque
rem, Hodiernse quidem vestre. Nescit enim fortasse Cardi-
nalis, quid hic nuper apud nos conclusum fuerit: conclusum
autem inter Patres Societatis, (Compatres ejus nuper) quibus
quis non credat? presertim, cum in ipso tum carcere essent
(ad minimum) Confessores. Nimirum (verba ipsa refero)
Rem Transubstantiationis Patres ne attigisse quidem [ne atti-
gerunt^.| Et, qualem ergo Cardinalis hic nobis pingit fidem
Christianam, cujus Patres neque rem attigerunt, neque nomen

audierunt ?

Quin, audi rem veram, quamque non negabunt (scio) de

4 [n (lib.] iv. (Sent.] D. xi. Q. iii.

δ 15. (Op., tom. viii. p. 618.]
: 9 [* Cujus corpus et sanguis in
sacramento altaris sub speciebus pa-
nia et vini veraciter continentur, tran-
Bubstantiatis, pane in corpus, et vino
in sanguinem, potestate Divina."—
Conc. Lat. Gen. iv. cap. 1. *Firmiter
credimusg.'— Conc. tom. xi. col.143. B.;
et Decretal. Greg. IX. lib. i. Tit. i.
* De Summa Trinit. cap. i. *Firmiter
credimug,'—Corp. Jur. Can. tom. ii.
col. 10.

f (*Unum tamen addit Scotus, quod
minime probandum est; Ánte Late-
ranense Concilium non fuisse dogma
fidei Transubstantiationem. Id enim
ille dixit, quia non legerat Concilium
Rom. sub Greg. VIT., neque consensum
illum Patrum quem nos supra addux-
imus."—Bell. de Euchar. [lib.] iii.

[cap.] 23. $ *Unum tamen, [Op., tom.
lii. p. 160. C.]

£ (Verba Bellarmini de Regio pri-
matu, Apol. pro Resp.) p. 8. [Op., tom.
vii. col. 709. À.; nisi quod ibi legatur,
* quingentesimum irigesimum quin-
tum."]

^ Discurs. modest. p. 13. [i.e. A
spsring Discoverie of ovr English
Iesuits, and of Fa. Parsons proceed-
ings vnder pretence of promoting the
Catholik Faith in England. For a
caueat to all true Catholiks, our very
louing brethren and friends how they
embrace such very uncatholike, though
Iesuitieall deseignmente. — Eccles. 4.
Vidi calumnias quse sub sole geruntur,
et lachrymas innocentium, et nemi-
nem NEREEEL Newly Imprinted.
1601.

APOLOGIAM RESPONSIO. 9

Sacrificis vestris quidam, qui in vivis adhuc sunt. Qusesitum
ab illis, Si post latam jam in eos mortis sententiam, illo ipso
mane, quo ad supplicium ducendi essent, facultas eis impe-
trari posset missificandi (id autem, quo ita eis certis esse
detur de intentione sua consecrandi, nec ab aliena dubii
pendeant) quzesitum (inquam,) An, peracta jam consecratione,
quo, vacillantem nostrorum hominum fidem de hoc, (in
Symbolo Cardinalis) articulo primo, TYansubstantiationis,
confirnatam magis redderent; possent in animum suum
inducere, ut circumfusum populum sic affari vellent, Nisi Aic,
qui in Calice hoc jam est, cujus species cernitis, idem ipse san-
guis sit, qui de Christi in Cruce pendentis latere profluzit ; mihi
pars nulla sit vel in. Christi sanguine, vel in. Christo ipso in
elernum ; atque ita, his tanquam verbis novissimis, mundo
valedicere ? Quid hic illi? Negare omnes. Credo autem, si hoc
ipsum quzerat quis ἃ Cardinale ipso, ea hora, qua jam tergi-
versandi locus nullus, hzesurum et Ipsum, neque pretium
Redemptionis suz ita temere inter Calicis labra positurum.
Garnettus! quidem, cum tale quid ab eo quzreretur, modice [Garnettus
fidei fuisse, ac perplexe satis respondisse dicitur. Merito i
dubitari de eo posse. Nec vel se, vel alium quenquam tione
teneri, ut temere credat, aut salutem suam credendo in dis- au
cnmen adducat, quod vel Ipse scilicet, vel alius quis in
individuo Sacerdos, vel hoc, vel certo alio Consecrationis
sue tempore, panem transubstantiando Christi corpus con-
ficiat. Statui forsitan posse in genere, atque indefinite, quod
Transubstantiatio sit, et quod αὖ aliquo, alicubi, Sacerdote,
tale quid, aliquando fieri possit. .4ó aliquo, alicubi, ali-
quando? Quam nihil certi? Illi ergo, ut videtur, non modo
particula, * Hoc," sed Tyransubsiantiatio tota, individuum modo
vagum): deque ea, vagam modo fidem habebat. Populo 8
interim quid fiet? quid fide ejus? cui certitudo esse non
potest de actu Sacerdotis, qui ipse non cerfus de suo? At
quem Sacerdos (sic ut vidimus, non cerius) invitat tamen ad
Hostiam suam (de qua ita inceríus) adorandam. Απ quse in
Transubstantiatione incerla est Hostia, cería jam erit in ado-
ratione? Et annon, recte quis plebem sic compellet? Quid

! In colloq. cum Decan. Sacell. Reg., ὁ [Conf. 8. Thom. Aquin. Summ.
Paulin, et Westmonast. [Jac. Mon- Theol. Par. iii. Quest. Ixxviii. Art. v.
tagu, Jo. Overall, et Ric. Neile.] Conc. $ *Ad secundum."]

10 AD CARDINALIS BELLARMINI

facitis adorantes Hostiam (incertum an) transubstantiatam ἢ
et 851, an transubstantiatam incertum, incertum an adorandam :
vel certum potius plane, quod non adoranda. Nova ergo hic
hzesitatio.

An vero, Sacerdoti si satis, ut credaí in genere, etiamne et
populo satis, ut adoret in genere? Transubsiantiationi quidem
adoratio actus commensuratus. — Transubstantiationem Sacer-
dos non credit, nisi in genere, in individuo non credit; in
individuo tamen elevat, et jubet adorare. Quid populus? Et
ille etiam, nisi in genere non credit? (nec enim s&quum, ut
majore fide sit, quam Sacerdos.) Credit ergo in genere, non
individuo, adorat in individuo, non genere. "Tum, Sacerdotis
actus incertus, (transubstantiatio scilicet) populi certus, (nempe
adoratio,)) Populi autem certus, ex Sacerdotis incerto.

Non lenetur quis (αἰ Garnettus) ut temere credat, Hostiam
hanc certo Transubstantiatam. Quid ergo? An tenetur quis,
ut temere adoret, quasi certo transubstantiatam, de qua tamen,
an certo transubstantiata, incertus non ipse modo, sed Sacer-
dos? Qui supplet locum Idiote*, an et ille etiam, non, vel
hanc, vel certam aliam, ἃ certo Sacerdote consecratam, verum
aliquam in genere, seu indefinite, adorare tenetur; sed quam
(a quo, quando, ubi transubstantiata) plane nesciat ?

Nihil horum. Certum enim est, ceríam Hostiam adorat
populus, non veagam; nec in genere Latriam exhibet, sed in
individuo ; individuo autem determinato, non vago. Hostize
huic, hic, jam, adhibetur Lafria. .Laíria autem fidei protes-
tatio (quoties hoc "Thomas inculcat?!) fidei, (puto) non de
alia, quam cui Laíriam defert. Fides vero hic nulla quam
protestetur: nulla quidem de Hostia hae, cui hic, nunc,
Latriam exhibet. Aliqua forte de Jdea (nescio qua vel ubi)
in genere, de hac quam adorat, plane nulla. Annon hoc est
in aéra adorare? Annon inceríam hic vocem tuba dat? (ut in
simili re Apostolus?) Quodsi Hostiam Sacerdos incertam
elevet, quis parabit se ad adorationem ? ac, nisi certam et de-
finitam ; quomodo scietur quid adoratur ?

Ne opus quidem est (dices) ut sciatur. Α neutrone? non,
ut sciat Sacerdos an transubstantiet ? non ut sciat Populus

k [1 Cor. xiv. 16.] * Religio consistit in quadam fidei
! (S. Thom. Aquin. Summa 'Theo- protestatione."—Sec. Secundee Qusest.
log. Prim. Secunds&. Quest. c. Art. c. Art. i. Conc. $ * Ad primum.']
iv. Concl. 4 * Ad. primum.' — Et; » [1 Oor. xiv. 8.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 11

quid adoret? "Tota ergo res nobis abibit in Chimeram : po-
puli adoratio, Sacerdotis transubstantiatio, ignoía utraque.
(Optimus quidem cultus, qui lingue ignote respondeat. Nec
ergo obstat hic quicquam, quin recte quis dixerit Sacerdotibus
vestris; Vos an transubstantietis, nescitis: populo autem,
Vos quod adoratis, nescitis ; sicut quod oratis nescitis. Oratis
spiritu, sed sine mente, quod damnat Apostolus?: adoratis
spiritu, sed sine veritate ; quod, Christus 1086.
Ac de certá fide quicquid sit, vix bond fide hic agitur. Sa- [Si tran-
cerdos enim, si ceríus ipse non est: cur ergo, quasi ceríus Ebetantia-
, P go, q tio incerta
sit, Hostiam sic a se (nescit an) /ransubstantiatam populo "eben
ogtise
proponat adorandam ? Populus autem, incerfior multo de incertus.
Sacerdotis actu alieno, quam Sacerdos de suo, cur adoret
propositam ? An rite íransubstantiavit nescitur, (et est hic
sicut populus, sic Sacerdos?) si rite non transubstantiavit,
Christus ibi non est, crustulum modo. Si crustulum modo
est, crustulo Latria exhibetur: Parum autem id aberit ab
Idololatria.
Existet alter, qui dicet: Imo si pro Rachele Leam amplec-
tatur quis per errorem, error materialis, nec gravis : Gravis
vero an levis, materialis an formalis, fides in errore non est,
addo nec certitudo. ἘΠ gravis tamen error; si per noctes
singulas sic errare delectet : nec minus gravis, si per missas
quotidie singulas, crustulum pro Christo adorare.
Ac, olim quidem igitur cautius rem gerebant. Quo enim
rite et legitime adoratio fieret, consultum videbatur, ut tacita
semper interveniret conditio heec (Si es Christus, te adoro,) si
Crustulum modo, reduco adorationem meam. Tufo id quidem,
sed fide tamen parum cería. Fides enim Aypothesis non est,
hypostasis? est : vacillat autem, quod sic, in Aypothesi. Oppor-
tune ergo hic succurrit Vasquez'. Nec enim Christum modo,
in pane, vel panis specie, verum el panem ipsum adorari posse,
non invifus dabit, tantum, ut. apprehensio feratur in Deum.
Quz ab illo ratio de novo nuper excogitata videri potest, ne
necesse sit scrupulis istis vexari homines, aut in materia
iransubstantiationis ita misere fluctuare. Possunt Christum, 10
possunt non minus et panem, si opus sit, (qut minus autem

* [1 Cor. xiv. 15.] nis, lib. iii. Disp. i. c. 6. p. 192. Com-
. [oan iv. 24.] lut. 1594. et Comment. in iii. part.
» (Esa. xxiv. 2.] umm: S. Thom. Aq. tom. i. Diap.
* (Heb. xi. 1. 108. c. 12. et Disp. 110. c. 2. n. 10. οἱ

]
* (Cf. Vasquez, de Cultu Adoratio- alibi sepius. ed. Ingoldst. 1610.]

12 AD CARDINALIS BELLARMINI

panem, quam modulum straminis?), latria prosequi. "Tran-
substantiatum, annon, ne se crucient, perinde est: perinde
procedet adoratio, credant, ne credant íransubstantiationem.
En, quo fides nobis jam recidit! Et quale tandem hoc fidei
vestre dogma, quod nos credere vultis, ipsi tamen non cre-
ditis? de quo, certam nos fidem habere jubetis, ipsi vagam
habetis, et errantem: cujus Regem JDefensorem vultis, ipsi
Confessores esse non vultis? Apage vero fidem hanc, quam
Cardinalis defendit, nec vere, nec fere Christianam.

Et tamen Christus ipse accepto pane dixit, Hoc est corpus meum, teetibus
Matthseo, c. xxvi. Marco, c. xiv. Luca, c. xxii. Paulo, 1 Cor. xi. — [ Bell.
Apol. pro Resp. ] p. 5. [Op., tom. vii. col. 707. C.]

[ Verbs 2. Sed quid affert tamen Cardinalis? Quasi mirabundus
Damna! (inquit) Transubstantiationem. Εἰ tamen Christus
stantiatio- accepto pane dixit, Hoc est corpus meum. — Atque hic, quasi
cogunt Verba hsc, Hoc est corpus meum, de novo jam illi reperta
fateri] ^ essent alicubi ; ita sollicite Testes quatuor citat; Mattheum,
Marcum, Lucam, Paulum; etiam Capita ascribit, ne Lector
(scilicet) ignoret, ubi reperire jam possit verba illa, Hoc est

corpus meum.
uthabent Quorsum hzc? An, ut de Scripture locis cogat Regem
"s] admittere Transubstantiationem suam ? frustra erit. Con-
vincam autem ex Cardinale ipso. Nam eundem Scotum*
dixisse narrat nobis Cardinalis*, Non extare locum ullum Scrip-
turc, lam expressum, ut sine Ecclesie declaratione (puta apud
Lateranum congregate cum Papa Innocentio III.) evidenter
cogat Transubstantiationem admittere. Audi vero et Censu-
ram Cardinalis ipsius, de Scoti hoc dicto. tque id (inquit)
non est omnino improbabile, Et rationem addit, Nam etiamsi
Scriptura quam supra adduzimus, (nempe Hoc est corpus meum)
videatur nobis lam clara, ut possit cogere hominem non proter-
vum: tamen, an itla sil, merito dubitari potest, cum homines
doctissimi et acutissimi (qualis inprimis Scotus fuit) contrarium
sentiant. Atqui, nos nihil etiam ἃ Cardinale petimus, quam
ut liceat nobis, cum Scoto, et doctissimis illis, el acutissimis
hominibus qui contrarium sentiunt, de loci hujus verbis, an

* [^Nuucautem nonvideri expresse — Scot. in Lib. iv. Sent. Dist. xi. Quseet.
haberi non esse ibi substantiam panis iii. ba tom. viii. p. 606.]

. nec invenitur in Ecclesia ubi istam 1] De Eucha. [lib.] iii. [cap. )

veritatem determinet solemniter."— 23. i don dicit." [Op., tom. iii.

p. 100

APOLOGIAM RESPONSIO. 13

ia clara sinl, merito dubitare. — Postulatum (credo) non
iniquum.

Praesertim, si accedat et Cardinalis alterius auctoritas. { Cajeta-
Cajetanus is. Dico autem, ab Ecclesia : quoniam, non apparet ^"
er Evangelio coactivum aliquod, ad intelligendum hec verba
proprie, nempe, Hoc est corpus meum". Possumus ergo, utin 11
alis Sacramentis, ita et in hoc, Figurate: et, nihil coactivum
apparet, ut aliter intelligamus.

Praesertim autem si et tertii, (qui et ipse Cardinalis, etsi [ Roffen-
Galero forte nunquam usus) Roffensis nostri, qui de loco sis]
Matthaei dicit; Neque ullum hic verbum positum est, quo pro-
betur in nostra Missa veram fieri carnis οἱ sanguinis Christi
presentiam". Regerimus ergo Cardinali verba sua: Christus
accepto pane dizit, Hoc est corpus meum. | Et. tamen mihil
dixit de Transubstantiatione, quin merito de ea dubitari possit,
ut Scotus: cum nihil ibi coactivum, ut Cajetanus : nec verbum
ullum unde probetur vestra Christi presentia, αἱ Roffensis.
Quare, et nullum ibi Christi verbum falsum erit, et tamen,
nulla erit de 7kansubstantiatione fides Christiana.

Nam, quod Cardinalem non latet, nisi volentem et ultro*,
dixit Christus, Hoc est corpus meum : Non, Hoc modo, hoc est
corpus meum. | Nobis autem vobiscum de objecto convenit ;
de modo, lis omnis est: De, Hoc est, Fide firma tenemus,
quod sit: De, Hoc modo est, (nempe "Transubstantiato in
corpus pane) de modo, quo fiat ut sit, per, sive 7n, sive Con,
sive Sub, sive Trans) nullum inibi verbum est. Et quia
verbum nullum, merito a fide ablegamus procul: inter Scita
Schole fortasse, inter Fides Articulos non ponimus.

Quod dixisse olim fertur Durandus, neutiquam nobis dis- (Duran-

" à . , ug. ]
plicet : Verbum audimus, motum sentimus, modum nescimus,
presentiam credimus. Presentiam (inquam) credimus, nec
minus quam vos, veram. De modo presentie nil temere
definimus, addo, nec anxie inquirimus ; non magis quam, in
baptismo nostro, quomodo abluat nos sanguis Christi: non
magis quam, in Christi incarnatione, quomodo naturz Divine
humana in eandem hypostasin uniatur. Inter mysteria
ducimus, (et quidem Mysterium est Eucharistia ipsa) cujus,

* (Comment.] in (Summ. Theol. Captiv. Babyl. cap. i. (leg. x. Op., col.
8. Thom. Aq. par.] iii. Q(usest.] lxxv. 227. ed. Wirceburg. 1597.]
A[rt ] i. ed. non. 1528.] * 2 Pet. iii. 5.
x (fiac erus, Episc. Roffens.] Contra (Apud] Neand. Synop. Chron.
p. 203. (fol. 90.)

[Νοάοβε
queedam
de Tran-

gubstantia-
tione quses-

tiones. ]

14

AD CARDINALIS BELLARMINI

quod reliquum est, debet igne absumi*; (id est) ut eleganter
inprimis Patres, fide adorari, non ratione discuti*.

Vobis quoque (ut multi sentiunt) prestitisset, haud aliam
de Sacramento fidem habuisse: nec vertiginosam hanc de
Transubstantiatione opinionem attigisse. Nam, ex quo e-
lenam ^ hanc vestram in Christianismum advexistis, tot vos,
12 tot scholam vestram quotidie exercent, tam spinose, tam
nodose quizestiones, (tam id autem tristi successu :) De quan-
titate Chrisu sub pane, An sit ibi Christus sub. sua, an. sub
panis quantitate* ? Et, si sub sua, an sub quantitate sine modo
quanlitativo* ? An sit ibi Christi substantia sub accidentibus,
remota tamen inlcrentia^: contra Logicam? . In iis verbis,
Quod pro vobis frangitur, cum frangi jam corpus non possit,
quippe nec pati, an frangi, non sit ibi verbum passivum, contra
Grammaticam? ΑἸ ez accidentibus mures nutrianturt, an
ex iis vermes generentur^, contra Physicam ? An, simul et
eodem momento, Christus quiescat in Pyxide hic, moveatur

alibi m Elevatione!?

Simul itidem et momento eodem,

sursum moveatur, elevante Hostiam Sacerdote uno: et deor-
sum, demittente altero ? ^ Nec scio quot alim, circa quas
languet Magister vester, et Schola tota. Ut prseclare actum
cum re Christiana putarent omnes : si, ut Patres rem ejus nec
attigerunt, (Jesuitis hic nostris, censoribus) ita, et Posteri
nomen ejus nunquam audissent. "Vere enim, de re tota dici
potest, quod olim de Homine, Salomon : Deus fecit Sacramen-

* [βορὰ hoc quod reliquum est de
carnibus, et panibus, in igne incendi
precepit. Quod nunc videmus etiam
sensibiliter in Ecclesia fieri, ignique
tradi qusecunque remanere contigerit
inconsumpta."—Hesych. Hier. in Le-
vit. viii.—Bibl. Max. Patr. tom. xii.
p. 86. C.

* [* Hsc igni cremanda sunt, id
est, divino tradenda Spiritui; ut ea,
quorum rationem modo non capimus,
ardentis fidei Spiritu consumantur."—
S. Gaudent. Tract. ii.—Bib. Max. Patr.
tom. v. p. 947. B.]

» [Erasm. Adag. pp. 624. 766.)

* [S. Thom. Aquin. in lib. iv. Sent.
Distinct. x. Qusest. i. Art. ii. Qusest. iv.
et Solut. iv.—Op., tom. xiii. pp. 194. b.
195. a. 196. Δ. b.]

4 [S. Thom. Aquin. Summ. Theol.
Par. iii. Queat. Ixxvi. Art. v.

* (Pet. Lomb. lib. iv. Sent. Distinct.
xii. À. fol. 356. b.; et S. Thom. Aquin.
in eandem Diatinct. Qusest. i. Art. i.

Op., tom. xiii. p. 237 ; Summ. Theol.
Par. iii. Qusest. Ixxvii. Art. i.

! (Pet. Lomb. lib. iv. Sent. Distinct.
xii. $ ' De fractione,' foll. 355. b. 356.
&. b.; et S. Thom. Aquin. in lib. iv.
Rent. Distinct. xii. Qusest. i. Art. iii.
—Op., tom. xii. p. 247; et Summ.
Theol. Par. iii. Qusest. Ixxvii. Art. vii.]

ε [Pet. Lomb. lib. iv. Sent. Distinct.
xiii. A. fol. 359. b. ; et S. Thom. Aquin.
Summ. Theol. Qusest. Ixxx.. Art. iii.
Concl. $ * Ad tertium.'—Conf. quoque
Innoc. iii. De Myst. Misaee, lib. iv. cap.
xi. Op., tom. i. p. 380. Colon. 1575.]

b (S. Thom. Aquin. in lib. iv. Sent.
Distinct. xii. Quseet. i. Art. ii. Qusest.
iv. et Solut. iv.— Op., tom. xiii. pp.
241. b. 244. &.; et Summ. Theol.
Par. iii. Qusest. Ixxvii. Art. v.]

! [S. Thom. Aquin. in lib. iv. Sent.
Dist. x. Qusest. i. Art. lii. Quest. iv.
et Solut. iv. Op., tom. xiii. p. 197. b. ;
p. 199. b. ; et Summ. Theol. Par. iii.
Qusest. Ixxvi. Art. vi.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 15

tum suum, rectum et simplex, Ipsi autem (Scholastici scilicet)
infinitis se miscuerunt Questionibus*.,

Nee, alter hic sapimus, quam Biel vester, in Canonem
ipsum Missz, Quomodo ibi sit corpus Christi, an per conver-
sionem alicujus in ipsum, an sine conversione incipial esse
corpus Christi cum pane, manentibus substantia et accidentibus
panis, non invenitur expressum in Canone Biblie!. Non ergo
invenitur in Christi verbis, Hoc esí corpus meum, qu: in
Canone Bibliz sunt. Possunt proin verba Christi vera esse,
ut mendax tamen sit Glossa Cardinalis.

Neque fieri potest, ut verba illa Christi sint vera, nisi per conversionem et

transmutationem, quam Ecclesia Catholica proprio vocabulo Transubstan-
tiationem vocat.—(Bell. Apol. pro Resp. ) p. 5. (Op., tom. vii. col. 707. C. D.]

Nam, quod tertio loco subjungit, Fieri mon potest, ut [Etiam
verba illa Christi sint vera, nisi per conversionem, quam Eccle- 9^6 Tran-
sia Transubslantiationem vocat : Christianus (credo) possit Hone vera
esse quis, etsi hoc non credat esse de Christiana fide. Nam Christi
id Scotum non credidisse fatetur Cardinalis ipse, (qui, ut "er5&)
videtur, Thomista est.) Nam Scoti" ea sententia (referente [ita tenent

Cardinale?) potuisse Deum efficere, ut. in. Sacramento, vere 9e]
adesset corpus Christi cum pane, (heri ergo posse ut verba
Christi vera sint) e£ si: hoc fecisset, mysterium futurum fuisse
facilius, οἱ minus miraculorum in se continens?. Miracula 18
autem (ut novit Cardinalis) frustra multiplicari non debent?.

Eadem et Durandi, Quamvis iste modus sit de facto [tenen- ἐπ δώρων
dus, scilicel quod corpus Christi est in hoc Sacramento altaris οἴκηο,

conversa substantia panis in ipsum,] non est tamen negandum,
quin alius modus sit Deo possibilis, ita videlicet, quod Deus
posset facere, quod remanente substantia panis, corpus Christi
esset $n hoc Sacramento? — Satis enim durum est, et derogare

κ᾿ Eecles. vii. ult.

! Lect. 40. [in Can. Mises, fol. 85. &.
Lugd. 1542.]

- (* Dico quod bene fuisset Deo
possibile instituisse, quod Corpus
Christi vere eeset prese substantia
panis manente, vel cum accidentibus

e annihilato."—Scotus in lib. iv.
t. Dist. xi. Qusest. iii.—Op., tom.
viii. p. 618.]

» [ Bell. deSacr. Eucharist.] lib. iii. .

lii. p. 160. B.]
* [* Ponenda sunt pauciora mire-
cula, quantum poseibile est; sed po-

[cap. n Non dissimili." (Óp., tom.

nendo panem manere cum 8uis acci-
dentibus, οὐ Corpus Christi ibi esse
vere, pauciora ponuntur miracula,
uam ponendo panem ibi non esse."—
otug in lib. iv. Sent. Dist. xi. Qusest.
lii. Op., tom. viii. p. 605.)

P E Novit (Deus) quomodo ipsa mi-
racula sua debeat commendare. Novit
agere ut magnificentur, novit agere ne
vilescant."—8. Aug. Serm. cclxxzxvi.
sect. v. Op., tom. v. coL. 1690. D.]

« [Durandus a 8. Porciano in]
Lib. iv. (Sent.] Dist. xi. Queest. i.
Num. i. (leg. xi. fol. 275. col. 1.]

[ Camers-
censis, ]

Joan.
icus Mi-
randula.]

16 AD CARDINALIS BELLARMINI

videtur immensitati Divina potentie dicere. (Et paulo post.)
Patet ergo, quod est temerarium dicere, quod corpus Christi,
Divina virtute, non possit esse in Sacramento, nisi per conver-
sionem panis in ipsum*. Eadem et Petri de Alliaco Cardinalis
Cameracensis'; quod nec Cardinalis Bellarminus diffitetur".

Denique, Roma etiam, ante annos plus centum, Comes
Mirandule Johannes Picus tutatus est, Paneitatem supposi-
tari posse a corpore Christi in Eucharistia'; nihilo tamen
minus Christianus est habitus. Explicuit enim seipsum,
quod dixisset de possibili, non, de sic esse. | Quod Deus possit
assumere panem; sicul possit convertere. Multa enim sunt,
que de sic esse, erronea sunt in fide, quorum oppositum, de pos-
sibili, esset erroneum : sicut dicere, Patrem incarnatum, de sic
esse, est hereticum: Patrem autem posse incarnari, non solum
non est hereticum, sed hereticum est ejus oppositum. — Atque,
cum se ita explicaret: Pontifex Maximus Alexander sextus*
diplomate suo, eum ab omni hzereseos labe immunem pro-
nunciavit, nec ullam heresis speciem, vel suspicionem, vel notam
sinisíram incurrisse: Nimis ergo durus, et (si Durandi verba
fert) temerarius, qui Divine potentie derogat, et fieri non
posse dicit μὲ vera. sint Christi verba, nisi per conversionem.
Ubi tamen non narrat nobis, per conversionem, productivamne
an adductivam?, de qua, nuper non nemo pupugit Cardinalem*,
quasi et ille, in materia Transubstantiationis parum sanus,
vertiginem passus sit, et 'Transubstantiationis loco, Transio-
cationem quandam substituere meditetur.

Ut recte docet Concilium Tridentinum, sess. 13. c. 4*. (Bell. Apol. pro Resp.]

p. 6. (Op., tom. vii. col. 707. D.)

Laudo ergo consilium, quod init ibi Cardinalis ultimum.

Tridentum enim se recipit cum fide sua, nec fidit Laterano

* Num. xiv. (fol. 275. col. 1.]

* [[bid. fol. 275. coll. 1. 2.)

* (In Lib. iv. Sent. Queeet. vi. Art. ii.
fol. 266. 8. Par. imp. Joh. Petit, 8. a.]

* (Bell. de Euch.| lib. iii. [cap.] 23.
$ * Non dissimili.' (Op. tom. iii. p. 160.
B

' : Apologia, Disp. [de Eucharist. Op.,
tom. i. p. 121. Basil. 1501.]

* Apud eundem. (In Censura Alex.
VI. tom. i. prefix. De diplomate Alex.
VI. vide quoque Raynald. Cont. Ann.
Baron. ad an. 1493. Num. 37.tom. xix.)

(VideScotum in lib.iv.Sent.Dist.xi.
Qusest, iii. Op., tom. viii. pp. 625.626.)

Ὁ [* Eodem libro iii. (de Eucha-
ristia) cap. 18. “Εχ his colligi-
mus, Dixi, Conversionem panis in

Christi non. esse uctivam
d adductivam. | Quod jictum video
a nonnullis perperam esse acceptum,
qui inde colligunt, hanc non esse vere
conversionem, sive transubstantiatio-
nem, sed translocationem." — Bell.
Recog. p. 81. [p. 8. D. Op., tom. i.
init.]

* [* Quoniam autem Christus Re-
demptor noster ἜΡΙΝ suum id quod
Sub specie panis offerebat, vere esse
dixit, ideo persuasum semper in Ec-

APOLOGIAM RESPONSIO. 17

satis. Prudenter autem illud : Nec enim opportunum magis
diversorium usquam inveniet, in quo suaviter ambo conqui-
escant. Fides enim hzc, (si verum serio volumus) vere Tri-
dentina est, vere Christiana non est, sine qua vel edita vel
credita, tam diu stetit res Christiana.

Negat Rex, p. 48. Primatum Apostoli Petri. [Bell. Apol. pro Resp.) p. 6.
(Op., tom. vii. col. 707. D.)

2. Secundum crimen. Negat Rex Petri primatum; quem — 14

nisi defendat, Fidei Christiane Defensor non est. Cum [Qualis .
summa autem hoc Regis injuria. Ille enim non negat, nisi ird ]
ad Jominem : nisi sensu vestro (scilicet,) qui nec Christi, nec
Petri, nec Patrum est. Neque de eo inter nos quzritur,
An quis Petro primatus fuent, sed, Quis ille: et, An qualem
Pontifex jam sibi, Vos Pontifici vindicatis. Rex vero, Petrum
non negat primum, Principem non negat Zpostolorum ; imo
asserit. Sed, virtute primatus sui, terrestrem Monarcham
negat, cui jus sit ac potestas Reges imperio in subditos
exuendi, subditos a fide in Reges exsolvendi.

Et tamen Dominus, Jo. xxi. non semel sed tertio dixit, Simon Joannis,

diligis me plus his, et respondente Petro, Domine tu scis quia amo te:

subjunxit, Pasce oves meas.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 6. [Op., tom. vii.
eol. 707. D.]

Neque Cardinalis unquam, ex precepto pascendi primatum [Spiritua-
illum suum, (id est) potestatem exauctorandi Reges, extundet ; [8 «ntum,
potestatem scilicet femporalem, (ut est maxime) ex munere poralis,]
spirituali. Munus enim ibi spirituale Petro creditur: vos
ipsi dicitis, cum prestari ibi contenditis, quod a Christo pro-
missum Matt. xvi., De clavibus Regni caelorum Petro tradendis.

Vobis igitur, Pasce, est, Claves Regni celorum accipe. Quid
autem ccelestis Regni clavibus, cum Regni terreni foribus?
Audiat Cardinalis Cardinalem. — Potestatem spiritualem dedit

clesia Dei fuit, idque nune denuo
sancta bsc synodus declarat, per con-
secrationem panis et vini conver-
sionem fieri totius substantie panis in
substantiam corporis Christi Domini
nostri, et totius substantism vini in
substantiam sanguinis ejus, quse con-
versio convenienter et proprie asancta
Catholica Ecclesia Transubstantiatio
est appellata."— Conc. Trid. Sega. xiii.
Decr. de Eucharist, cap. iv.— Conc.
tom. xiv. col. 806. B. C.]

b [*Sit, per me licet, primus Epi-
scopus inter omnes Episcopos; sed
eo sensu Episcoporum Princeps quo

ANDREWRS.—RESP. E

Petrus A postolorum Princeps fuit. At
vero, ut Hierarchicam Ecclesiasticam
probo ad ordinum dignitatumque dis-
crimen, (sic enim intelligi volo) sic
prorsus pernego terrestrem esse ali-
quem Ecclesie Monarcham, cujus
verba pro legibus esse debeant, quique
infallibilitate spiritus nunquam in
suis sententiis errare possit. Nec si
regna terrestria & Monarchie terres-
tribus regi debent, ideo Ecclesiam
sequitur & terrestri quoque Monarcha
debere gubernari."— Pref. Admonit.]
p. 50. [pp. 63.64. Edit. 1610.]

C

1 pascen-

n
um, non

ad mactan-

dum,]

15

18 AD CARDINALIS BELLARMINI

Christus Petro, Matt. xvi. Tibi dabo claves Regni colorum,
et non Regni mundi hujus: E/ spiritualem cibum mandavit
dandum, Jo. ultimo, Pasce oves. Ubi, tantum abest Caje-
tanus*, ut in aliorum temporalia plenitudinem potestatis tri-
buat, ut nec de suis quidem, aut Ecclesie Romane rebus tem-
poralibus disponendis, potestatem Pontifici permittere videatur.

Recte igitur Rex, Christum, cum Petro claves daret Regni
colorum, id voluisse, ut iis clavibus contentus esset, claves
Regni terrarum ne attrectaret : Cum eas szedificandze Ecclesise
daret, eam Christo mentem non fuisse, ut ad destruendam
Rempubl. Petrus eis uteretur: nec sedificaret Ecclesiam in
ruinis Reipublicee. Nec enim, cum pascere juberet Oves suas,
animum habuisse, ut sub Pastoris titulo furem ageret, vel
lupum : Furem, qui non venit, nisi ut mactet ; (puta Principes :)
Lupum, qui non venit, nisi ut dispergat?; (puta subditos.) Vix
sanus certe sit, qui in pascendi voce mactandi potestatem
quierat, quie .Lanii est, non Pastoris: vix sobrius, qui cum
subditos dispergat, et, quze Lupi sunt agat, Pastorem tamen
se przedicet, et Pastorum primum. Laudo Baronium, qui,
cum in Venetos classicum caneret Pontifex, nimis violentum
vidit esse, pertrahere eo pascendi praeceptum. Parum enim
pascendi vocem vidit Pontificis tum instituto quadrare ; maluit
alterum illud, Surge Petre, macta*. Atque ita, quod simplex
in Christo fuerat pascendi munus, et Christo satis, Petro
parum putavit, abundantius habere voluit, duplex nempe
officium, pascendi, et occidendi ; ut Pastorem Pontifex, quam-
diu volet, cum volet autem, Ovicidam agat. Inepte id qui-
dem, sed quid ageret? Vidit improprium nimis, ezcisionem
in voce «edificandi, occisionem in voce pascendi quzrere.
Atqui huc recta tendit Vester Petri primatus, quem Rex
Romane fidei articulum non negaret forte; Christiane negat.
Christianam enim fidem Christiano Orbi inimicam non essc,
Romanam hanc esse.

Qualem enim Petro primatum non negant, et prisci, et

* Cajeta. pss in Summ. cum leonibus et aliis feri» animalibus,
Theol. 8, Thom. Aqua. Sec. Seem. refractariis οὗ adversantibus, jubetur
[Qusest.] xlv. [leg ii. Art.] 8. Petrus eos occidere; obsistere scili-

4 Joh. x. 10, cet, pugnare et expugnare, ne tales sint

e [* Duplex ai Beate Pater, mini-
sterium Petri, Paacere. et occidere ;
dixit enim δὰ eum Dominus, Pasce
oves meas ; audivitque e ccelo vocem,
Occide et manduca. Cum vero non
cum ovibus et agnis negotium sit, scd

penitus. ... Perge igitur, Sancte Ῥὰ-
ter, quod coepisti."—Sent. Baron. Car-
din. super excomm. Venet. ; ad calc.
Parsen. ad rempub. Venet. p. 82. Au-
gust. Vindel. 16060.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 19

nostri homines, Ordinis, Loci, Prestantie, is ad Pontificis
stomachum non est; gracilis nimis, et macilentus primatus
ile. Alum, nempe Monarchicum, spirat; aliam, nempe
visibilem in terris Monarchiam, moliuntur ilh Sanderus, et
Cardinalis; cujus absque spe foret, frigeret illis Primatus
Petri. Non dissimulavit hoc Cardinalis, Pasce, inquit, id est,
Regio more impera!.

Quod si ad Pontificem ita prz 8118 pertineret de Ovibus ; Ah M m
si singulare ei quid in Pastorali hoc Petri precepto; cederet 8. heal
de primatu hoc, qui tot turbas dedit, et trageedias excitavit, doe.]
per Christianum Orbem, (jam inde ab Hildebrando Papa)
qui toties collsit inter se Regna, toties Reges mulctavit;
etiamnum Czsari imminet, et Principibus: per quem fit, ut
quze pia mater esse debuit Ecclesia, ea Ceesari et Regibus facta
sit in novercam. .

Est in historia Abgarus Rex: Is, vivente adhuc Petro,
Christi fidem cum suis suscepisse perhibetur. Dicat ingenue
Cardinalis; Abgarus Rex, si in hzresim tum forte aliquam
incidisset, re ad Petrum delata, ecquid eum Petrus Regno
abdicasset, Edessenos Sacramento solvisset ? Ecquid tentare
hoc sibi fas putasset, vi verborum, Pasce oves? — Poterat et
Petrus aliquid ἐπ Principes Ethnicos" (Pontifex enim potest)
nec magis illi vezres deerant! in Neronem quam in Simonem ;
(Neronem Tyrannum, quam Simonem Hzreticum.) Petro 16
ipso etiamnum superstite, prima fuit sub Nerone persecutio,
qua Princeps ille Ethnicus conversos ab Apostolo ad fidem
Romanos a fide avertere sategit ; an vel eo casu, Principem
illum infidelem, sententia sua. privavit. dominio quod habebat
super fideles*? Non opinor. Factum male. Non est enim
secutus doctrinam Thomz!, quam Cardinales sequuntur, Pon-
tifices, ubi possunt, exequuntur. Romanus Pontifex (sic enim
illis scilicet Petrus) in urbe Roma, Romanos suos a. fide aver-
tere satagentem sustinuit, nec tamen Primas hic, in primo hoc
tam atroci crimine, exseruit primatum suum. Hic certamen
cernitur. Hic Cardinali figenda erant vestigia, nec in pri-
ἘΠΕ voce generali tam dolose ludendum. Tum, et illud
uocum p. 21. [p. 2. H. ad AN δ. Quod si.' Op., tom. i. p.235.G.]

TA Op., to Vide Bell. de Rom. Pont. lib. v.
f Euseb. lib. i c. ult. (p. 36. seq]. cap. " $$. ' Probatur,' ' Ergotria, Op.,
* [Bell Apol pro .] P. tom. i. pp. 235. G,— 236. A. B.]
eg. 27. 08. tom. vii. col. 719. br ! (S. Thom. Aquin. Summ. Theol.
Ἔ Conf. ll. de Rom. Pont. lib. v. Sec. Secee. Queest. x. Art. x. Concl.]

c 2

20 AD CARDINALIS BELLARMINI

[Ceteri — dicendum erat; An, et ad alios, qui per orbem sunt, Episco-

OAM pos jus hoc et potestatem Cesarem mactandi et Principes
ἄπ πω pun commeare velit? an ad Mediolanensem, an ad Hipponensem ?
tore.j — Voce enim illa, pascendi, Petro peculiare nihil accrescere
dixit Augustinus, Cum Petro dicitur, ad omnes dicitur, Pasce
oves meas"; Voce illa, Oves meas, nihil peculiare Petro
accrescere dixit Ambrosius, Eas oves non solum Deatus sus-
cepil Petrus, sed et nobiscum eas accepit, el nos cum illo accepi-
Y mus omnes"; nempe dictum illi Pasce, tam in persona aliorum,

quam sua. tque vel sic, jacebit Cardinali ratio sua,
Ubi nemo negare potest S. Petrum faetum esse pastorem omnium fidelium,
et ipsorum etiam Apostolorum, nisi neget fideles omnes, οὐ ipsoa etiam
Apostolos, fuisse Oves Christi.—([Bell. Apol. pro Resp.] p. 6. (Op., tom. vii.

col. 707. D.]

cin Verum, vim videamus argumenti. Perinde enim facile
dL RUN nobis, ex voce pascendi, Primatum Regis astruere, atque illi
cunt Pontificis, quod (scio) punget Cardinalem. Atque ut mensura

sua remetiamur ei, stylo ipsius loquamur cum ipso: Negat
Cardinalis primatum Regis, et tamen Regi dixit Deus ipse, Tu
pasces populum meum Israel^, Ubi nemo negare potest Regem
factum esse Pastorem totius Israelis, et ipsorum etiam sacer-
dotum, nsi neget ipsos etiam Sacerdotes fuisse partem Israelis.
Narro autem Cardinali : Quodsi, in Pastoris titulo, ad prima-
tum momenti quid sit, vel si ea voce transigenda res nobis : in
Sacris literis titulum istum et prius multo Principi delatum,
et vero szepius multo, quam Pontifici. Prius; Josue enim?:
szpius; passim enim in Historia sacra, passim in Prophetis.

Quem locum fuse tractavi, et expendi lib. i. de Pontif. c. 14, 15, 163, — (Bell.

Apol. pro Resp.] p. 6. [ Op., tom. vii. col. 707. D.]

Nam, quod fuse a se tractatum locum illum dicit, damus

hoc illi: etiam si volet, effuse. Parum vero interest quam

De ovibus
etro

commissis à ; . 1

quid Y? fuse; quam solide, illud interest. Fuse tamen etiam ab
t S3. TE 1 i

Aug.et — Augustino', diu jam ante, qui pleno Tractatu: fuse etiam a

Aer) αἰ [* Non enim sine causa inter om- — Hist. Lit. tom. i. p. 264.)] De Sacerd.

nes Apostolos hujus ecclesise Catholicse
personam sustinet Petrus: huic enim
Ecclesie claves regni coelorum date
sunt, cum Petro date gunt. Et cum
ei dicitur, ad omnes dicitur Amas me ἢ
Pasce oves meas." S.] Aug. de Ago.Chr.
eap. 30. [Op, tom. vi. col. 439. C.]
? [* Quas oves et quem gregem non
solum tum Beatus suscepit Apostolus
Petrus,"etc. Gerbertus, (Vide Cavei

dignit. cap. 20. (leg. 2. apud S. Ambr.
Op., tom. ii. Append. col. 359. C.]

ο 92 Sam. v. 2; 1 Chron. xi. 2.

P Num. xxvii. 17.

1 (Op., tom. i. pp. 145. D,—148. B.]

τ (* Redditur negationi trine trina
confessio, ne minus amori lingua ser-
viat quam timori, et plus vocis eli-
cuisae videatur mors imminens quam
vita presens Sit amoris indicium

APOLOGIAM RESPONSIO. 21

Cyrillo*, qui justo Commentario locum illustrarunt; neuter 17
tamen ibi vidit, quod jam Cardinalis (nisi natent ei oculi)
videtur sibi videre, illustrem (scilicet) hunc fidei articulum, de
Primatu Petri temporali, ne per transennam quidem. Id
tantum vident, nec praeterea quid, Quia non semel, sed tertio,
Dominum negarat, non semel, sed tertio interrogatum fuisse
de amore: atque ita cum negationem trinam trina confes-
sione delesset, Apostolatus loco, quo exciderat, restitutum
esse. Nam de Primatu plane silent; Primatus tum Chris-
tianz forte disciplinze pars aliqua, Ordini (ut eleganter Rex
imprimis) et discrimini*; Chrisfianz fidei pars nulla. — Ordini
etiam, et discrimini, etiamnum ei locus. Sed ille vobis non
satis: quibus, aliud primum in Primatu qusritur, quibus
Primatus Ordinis non placet ; nec ullus, nisi qui extra, (addo
etiam, contra quoque) ordinem sit.
Affirmat Rex, p. 56. Rom. Pontificem esse Antichristum. | At Christus Jo. v.

dixit ad Judsos, “ Ego veni in nomine Patris mei, et non recepistis me, si

alius venerit in nomine suo illum accipietis" Ex quo loco colligunt S. Patres

. .. Antichristum recipiendum esse a Judseis ut Messiam; satis autem constat

Pontificem a Judeis nunquam habitum esse pro Messia. Proinde ex sen-

tentia Christi Antichristum non esse.—[Bell Apol. pro Hesp.] p. 6. (Op.,

tom. vii. col. 708. A.]

9. Excipit tertio, Fidei defensor esse non potest, Com- [pe Aui
mittit enim in fidem, qui Pontificem, in loco, affirmat Znti- Medi:
chrisium. Is autem Antichristus esse non potest. Nom tentia.)

enim a Judaeis pro Messia suo habitus. Habendum autem pro

Messia Znlichristum ἃ Judzis.
E quibus postquam conjectanea quzdam

quid de Patribus.

pascere dominicum gregem; si fuit
timoris indicium negare pastorem."—
S. Aug. in Evan. Joan. Tract. cxxiii.
sect. 5. Op., tom. iii. col. 2462. B. C.]

* [Χρῆναι γὰρ ὕντως φημὶ καὶ τὴν
κεκρυμμένην ἐν τούτοις διερευνῆσαι διά-
roux οὐκ εἰκῆ γεγράφθαι καὶ ταῦτα,
ὠδίνει δέ τι πάλιν Ó λόγος, καὶ τῶν προ-
κειμένων Ó vous ἔχει τι πάντως τὸ ἐνδο-
μυχοῦν᾽ ἣ γὰρ οὐκ ἐρεῖ Tis εὐλόγως, μόνον
ἐρωτᾷ τὸν Σίμωνα, καίτοι τῶν ἄλλων
παρεσταίτων μαθητῶν, διὰ ποίαν αἰτίαν ;
«ί δ' ἂν βούλοιτο δηλοῦν τὸ, Βόσκε τὰ
ἀρνία μου, καὶ τὰ τούτοις ἀδελφά. - Φα-
μὲν οὖν, ὅτι κεχειροτόνητο μὲν ἤδη πρὸς
τὴν θείαν ἀποστολὴν ὁμοῦ τοῖς ἑτέροις
μαθηταῖς ὁ θεσπέσιος Tlérpos: αὐτὸς γὰρ
αὐτοὺς ὁ Κύριος ἡμῶν ᾿Ιησοῦς ὁ Χριστὸς
ἀποστόλους ὠνόμασε κατὰ τὸ γὙεγΎραμ-
μένον ἐπειδὴ δὲ πραχθῆναι συμβέβηκε
τὰ τῆς ᾿Ιουδαίων ἐπιβουλῆς, καί τι με-

Et huic rei, notat nescio

ταξὺ διεπταίσθη xal γέγονεν, (ἀκράτῳ
γὰρ δείματι καταληφθεὶς ὁ θεσπέσιος
Πέτρος ἠρνήσατο τρὶς τὸν Kvupior) θερα-
πεύει τὸ πεπονθὸς, καὶ ἀνταπαιτεῖ ποι-
κίλως τὴν «is τρίτον ὁμολογίαν, ἀντί-
σταθμον ὥσπερ ἐκείνῳ τοῦτο τιθεὶς, καὶ
ἀντίῤῥοπον τοῖς πταίσμασιν ἐξαρτύων τὴν
ἐπανύρθωσιν..... οὐκοῦν διὰ μὲν τῆς εἰς
τρίτον ὁμολογίας τοῦ μακαρίου Πέτρου τὸ
ἐν τριπλῷ γεγονὸς eis ἀκάρνησιν κατηρ-
γήθη πλημμέλημα: διὰ δὲ τοῦ φάναι τὸν
Κύριον, Βόσκε τὰ ἀρνία μον, ἀνανέωσις
ὥσπερ τις τῆς ἤδη δοθείσης ἀποστολῆς
αὐτῷ γενέσθαι νοεῖται, τὸν μεταξὺ λύου-
σα τῶν πταισμάτων ὀνειδισμὸν, καὶ τὴν
ἐκ τῆς ἀνθρωπίνης ἀσθενείας μικροψυχίαν
ἐξαφανίζουσα. —S. Cyril. Alex. in Joan.
cap. 21. Comment. lib. xii. Op., tom. iv.

pp. 1118. E, 1119. A. B, 1120. A.B.];

* [ Pref. Monit. ) p. 50. ( Vide supra,
p. 17. not. *.]

22 AD CARDINALIS BELLARMINI

libavit, laxe nimis concludit, Proin ex sententia Christi
Papam Antichristum non esse. Quasi quicquid Patres de re
ventura conjiciunt, statim pro sententia Christi sit habendum.
Recipiendum quidem a Judzis 4/ium illum, (quicunque tan-
dem is sit) dicit Christus, dicunt Patres; Recipiendi autem
modi plures sunt; ut recipi possit multimodis alius ille, nec
pro Messia tamen reputari.

Sed cur in eo loco fatiget se quisquam? Venit Alus,
nempe Theudas": Alius, nempe /Egyptius*; Alius, Barchozba?
scilicet : Alii przeterea impostores multi venerunt non multo
post, in nomine suo venerunt, recepti sunt: quod, ad Christi
prophetiam complendam, ad loci sensum eruendum satis, ut
expositione illa nihil opus, Δι (id est) Antichristus.

At Patres tamen sic colligunt. | Imo conjiciunt alicubi
tale quid, non colligunt. | Quis enim ex “4110, voce tam gene-
rali nec ullo modo restricta, colligat AÁntichrstum? Aut
quis Esse Antichristi pendere faeiat ab haberi Judseorum?
Sit modo ; abeant illi, ne habeant, non valde interest. Non
colligunt igitur, augurantur modo, et tanquam de re futura
conjecturas suas interponunt. Audi Cyrillum, Hec ratio a
Salvatore dicta prophetice, tempore suo reipsa veritatem habebit*.
Et cum sententiam suam apponit, Zinc arbitror, inquit. Ita
arbitrii modo res, apud Cyrillum. Quid Ambrosius? Quam-
obrem ez circumcisione vel (leg. aut] circumcisum illum venire
sperandum est*. Sperandum ; spem ergo dicit, rem non affir-
mat, sed tale quid fortasse fore ominatur. Irenzus autem
quid? 4ltum dicens Antichristum : quoniam alienus est a Deo
[leg. qui alienus est a Domino], et ipse est iniquus Judez*,
quia Domino dictus est, quoniam Deum non limebat, nec
[neque] hominem reverebatur, ad quem fugit vidua oblita
Dei (id est) terrena Jerusalem*. "Viden', ut unica periodo,

* [Act. Apost. v. 86.]

* [ Act. Apost. xxi. 38.

[Euseb. Hist. Eccl. lib. iv. cap. 6.
p. 145.]

* [n Joan. [Evang. tom.] i. (lib.] iii.
τὰ 6. [ςο]. 705. Op., Latine. Paris,
1573. ᾿Εντεῦθεν, οἶμαι, συνεὶς καὶ ὁ uaxd-
pios Παῦλος ἀληθέΞ τι φησὶ περί τε τῶν
᾿Ιουδαίων, καὶ τοῦ τῆς ἀνομίας υἱοῦ, ' AyO"
ὧν τὴν ἀγαπὴν τῆς ἀληθείας κ. τ. λ.
(2 Thess. ii. 10—12.) ᾿Απόδειξις τοί-
vvv TOU μὴ λόγοις εἰκαίοις βεβλῆσθαι
τοὺς Φαρισαίους παρὰ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν

τὸ ryan s ἘΡΟΎΡΑΤΟΣ ἐσομένον
κατ᾽ οἰκεῖον καιρὸν προφητείαν εἴσφερον.
—8. Cyr. Alex. Comm. in Joan. (cA.
v. ver. 48.) lib. iii. cap. 2. Op.,
tom. iv. p. 262. B. C.]

* [Hilarius Diaconus (vide Cavei
Hist. Lit. tom. i. pp. 217, 263.)] in
2 Thess. c. iii. [ (leg. 1i.) apud S. Ambr.
Op, tom. ii. Append. col. 286. B.]

Luke xviii. 2.

* (8. Iren. contr. Hsr.] lib. v.

[cap. 25. p. 323. col. 2.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 2983

duo hi inter se cohereant? ut si, 4liws, hic in Joanne,
Antichristus ; et Judex ille iniquus in Luca habendus sit pro
Antichristo et Messia Judzeorum. Verum enim, Állegoriz
modo sunt hs, (quis non videt?) et conjecture mers: nec
secus habendz. Aliter enim habendi Patres, cum Commen-
tarios in Contextum, aliter, cum vaticinia de futuris scribunt,
etsi hzec ipsa scribant in Commentariis.

Illa sunt apud Patres multo magis liquida: apud Hierony-
mum de Sede Antichristi Roma? : apud Ireneum de numero
nominis Aaretvos. Valde verisimile, (inquit) quoniam verissi-
mum [leg. novissimum] Regnum hoc habet vocabulum. | Latini
enim sunt qui nunc regnant.^ Apud Chrysostomum, de tem-
pore : Vacantem imperii Principatum invadetí: qux tamen, si
quis premeret, spargi (credo) diceret illa Cardinalis, non col-
ligi : nec ea statim pro Christi sententia habiturus esset.

Quanquam, quicunque demum 24J/ius venisset in nomine suo,
non immerito forsan Antichristus indigitari posset: sed, de
multis illis Antichristis, de quibus Joannes in Epistolas, e
quibus, non nemo forte recipiendus a Judzis pro Messia, nisi
jam etiam olim receptus sit. At magnus Ille, (de quo nobis
sermo) non modo iius, (nimis angusta ad illum, nimis blan-
da vox hzc, 4lius) non 4lius, non diversus ille modo; plane
adversus erit, atque (ut eum vocat Apostolus) ἀντικείμενος.
Longe vero inter se remota, Z4lius Christus in Epist. ad Cor. :
et Antichristus, in Epist. ad 'Thessalon!. Inter duo hzc, lata
(ut vides) distantia pene ex tota diametro.

Verum, sit, ne sit Zn£ichristus, nihil hoc δὰ Christianam
fidem, de qua instituerat dicere Cardinalis, cum non proponat
hac sua Rex quasi res fidei, sententiam modo de re suam
aperiat. "Verba ipsa ipsius sunt: JNolle se rem hanc Chris-
tianis omnibus ad credendum necessariam urgere, sed quid de
toto hoc negotio sentiat, nude et simpliciter explicare. Quz

* [* Lege Apocalypeim Joannis et Vide not. Vallarsii
quid de muliere purpurata, et &cripta

sius expunzit.
ad loc. ]

in ejus fronte blasphemia, septem .

montibus, aquis multis, et Bab E
cantetur exitu, intuere."] — Epist
ne et Eustochii] ad Marcell. [apud
Hier. Epist. Ep. xlvi. Vall. (al. xvii.)
sect. 11. Op. tom. i. col. 206. A. Hsec
quoque olim totidem verbia repeteban-
tur ad calcem Ep. xliii. Hieronymi
ipsius ad Marcellam, e qua ea Vallar-

S. Iren. contr. Her.] lib. v.
[cap. 80. p. 329. col. 1.1
! ['Ora» δὲ αὕτη loe! ἐπιθήσε-

ται τῇ ἀναρχίᾳ. S. Chryst. Hom. iv. in
2 Thesa. ii. Op., tom. iv. p.285. lin. 30.]

€ 1 John ii. 18.

* 2 Cor. xi. 4.

! 9 Thess. ii. 4.

* [* Nolo rem tam obscuram ot in-

19

24 AD CARDINALIS BELLARMINI

quam vim habeant, post visuri sumus: an scilicet Pontifex,
non ἃ Christo 44/ius sit; (de quo nemini dubium est :) sed, an
Alius sit ab Antichristo.

Atque hzc, Cardinalis acies prima, in qua vides (Lector)
Triarios ejus, quos magno judicio selegit, in primam, quz
acerrima solet esse, coitionem. |. Ut "Transubstantiationi
primo cautum sit. Tum, Petrus, ut Monarcha sit. Papa ut
Antichristus ne sit. Pro primo, Hoc est corpus meum. Est (id
est) non est, nisi convertatur, Convertatur (id est) transubstan-
lielur in. corpus meum, μὲ recte docet. Concilium Tridentinum,
Sess. 19", Pro secundo: Pasce (id est) Regio more impera ?:
Reges proscribe, proculea, macta. Pro tertio: 44lius (id est)
Antichristus. "Tribus his salvis, res Christiana stat: negatis,
labascit, Hui quam cito?! 'Tria hzc qui defendat, Ajax sit
fidei Christiane : Qui secus, expungi stylum illi, ne Z2dei De-
fensor sit. Hic est enim Cardinali Tripos Christianitatis suze.

Omitto csetera, quee Hex in... Prefatione... negat, ut Intercessionem
Sanctorum, Missam, Purgatorium, Indulgentias, &c. Qus qui negat,
eum Catholicum ... non esse ... non solum docti sed etiam idiote
Bciunt.—[Bell Apol. pro Resp.] p. 6. ( Op., tom. vii. col. 708. A.B.)

Omittlil cetera: poterat et ista, non minus. Non enim
tam speciosa, ut vel in calce libri, nedum in fronte collocari
opus esset. Quanquam, quz hic dicit omitfere se, (ut est
labili memoria) resumit post omnia. Et nos ibi, ut hoc
jam loco hzc, ita illo etiam illa omitti potuisse, nescio an
idiotis ejus, eruditis (spero) probaturi sumus. Non enim
(credo) illis scribit hec tam elumbia, nec aliud toto hoc
scripto suo videtur agere, quam ut Jdiotas suos conservet in
Idiotismo suo.

Quod fides, quam Rex defendit, non possit vere dici Catholica, —

[ Quee ait Quorsum vero negotium sibi jam det Cardinalis, ut probet
roi olig,] DOM esse, quam Rex defendit, Ca/Aholicam fidem : Quz, si
Christiana non est, Catholica esse non potest? Recte enim sic
procedit consequentia, Non Christiana, non ergo Catholica.
At vitiose illa illius, cum Tortus esset, Cum non sit Catholicus,

nis ad credendum necessariam urgere." ^ [ Vide supra, p. 19. not. f.
—Pre»f. Mon.] p. 56. [p. 70.] ? [ Terent. Eunuch. i. 2. 98.

volutam, tanquam omnibus Christia- m Iria Bupra, p. 16. not. D
. ! [Vide supra, p. 15.

APOLOGIAM RESPONSIO. 2D

Christianus non est?. Latior enim vox Christiani, ad omnes 20
diffusa, qui Christo nomen dederunt in Baptismo. Moneo

hic Lectorem ; duo jam sunt Cardinali, Christianus et Catho-

licus, dudum non erant: Errorem hunc suum videtur jam
recognoscere, dum distinguit ipse duo hzc, dum duo jam illi

sunt, Catholica et Christiana. Sit vero venia confitenti. Nisi

illud forte fuit, cum vidit se in Christiana fide tam jejunum
fuisse, experiri etiam vult, an si Catholicam assumeret, magis

ei meliusve fortuna responderet.

— intelligi potest ex definitione quam tradit Vincentius Lirinensis . . . lllud

enim dicit esae Catholicum quod semper et ubique creditum est. — [ Bell.

Apol. pro Resp.] p. 6. ( Op., tom. vii. col. 708. B.]

Ubi Lirinensi primum assentimur, de cujus definitione lis
nulla nobis. Quod obtinuit semper et ubique et apud omnes :
quod semper et ubique οἱ ab omnibus creditum est ^, Catholi-
cum esto. Qua una regula surreptiti:2: omnes opiniones
vestre jugulantur. Nominatim priores tres: Tiansubstan-
tiatio enim vesíra non semper: Non enim per duodecim
szecula. Primatus non ubique: Non enim Oriente toto.
Alius autem, ut nlichristus sit, nec semper nec ubique:
totaque res conjectura est.

Certe autem per mille quingentos annos, ne nomen quidem Protestantium
auditum est.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 7. [Op., tom. vii. col. 708. B.]

Certe autem (inquit) per mille quingentos annos, ne nomen (Unde or-
quidem Prolestantium auditum. | Certe autem, nomen Jesui- erp dE
tarum adhuc pauciores numerat, nec per aliquot post annos tentium.]
auditum est, quam Profestantium : quos tamen siquis Catho-
licos negaret, pungeret (credo) Cardinalem, cui etiamnum
Jesuitici sanguinis nonnihil bullit cireum prsecordia. Certe
autem nos de Protestantium nomine fidei articulum non
facimus: at vos de TVransubstantiationis, cujus per mille
tamen ducentos annos ne nomen quidem auditum. | Quare vos
ista potius, nos quidem non feriunt. Profesiantium nostris
nomen ab eventu fuit: Errores enim tum quosdam, et
abusus, non diutius tolerare velle se, sed jam tollere, pro-
testati sunt: csetera vero, qui sana, (erant enim sana tum
pleraque) vobiscum retinere. Ab hac protestatione nomen

» (Resp. Tort. p. 97; et Bell. Op., 4 (Vincent. Lirin. Comm. cap. ii.
tom. vii, col. 688. C.) p. 6. Oxon. 1837.]

4]

[Artieuli,
uos Rex
efendit,

minime

novi, ]

nedum
ille de Pri-
matu Re-
gio. ]

26 AD CARDINALIS BELLARMINI

acceperunt: non inhonesto autem facto hoc, ut, 8 quo vestris
nuper nomen inditum, ut dicerentur Pwlverarü. — Salva
autem protestatione hac (quod Cardinalem non latet) haud
ulla est fides nostra, nisi qui vestra est, vel esse debet:
vetus scilicet illa Catholica, duobus 'Testamentis, tribus Sym-
bolis, quatuor Conciliis comprehensa: tantum, ab opinionum
quarundam commentis, et abusuum corruptelis, quie partim
vitio temporum, partim. hominum incuria, vel in ipsam Missam
irrepserunt, (fatente rem Synodo vestra ipsa Tridentina!)
pristino splendori restituta. Inde adeo, Reformatam modo
religionem dicimus, non formatam de novo. Renovatores
modo sumus, non ANovatores. Et vos, si eadem illa reformari
sineretis apud vos, in quibus nobiscum non estis, (in plurimis
enim nobiscum estis) rediret Orbi pax. Nec enim Protesta-
lionis illius vis alia, neque diutius vim habitura, quam tan-
tisper dum illa instaurentur apud vos, quz» sic femporum vitio,
hominum incuria, abierunt in abusum.

Ac ne de omnibus Articulis novis, quos Rex defendit, disputationem sus-

cipiamus —

Non vult tamen omnes 4riiculos Regis novos ezcutere
Cardinalis. Qui potest omnes? cum nec unus ibi novus sit.
Qua figura, facile agnoscas Tortum fuisse, Antiquum enim
obtinet, ut nolle se dicat, quasi, si velit, possit; cum plane id
non possit, ne si velit quidem maxime. Nec unus (inquam ;)
nec ille aculeatus, de summa Regis ad Ecclesiasticas res
potestate, novus est: quem toties vellicat, sed quoties id facit,
cruentat sibi digitos semper, ut prestet non attigisse.

— ille certe primarius —

Neque tamen articulus ille primarius apud nos, sed ne
articulus quidem: inter ὀρθὰς δόξας potius, quam fidei arti-
culos: utpote de exteriori modo regimine, qua humanam
opem et auctoritatem exposcit atque admittit Ecclesia.
Nobis enim non tam articulosa fides, quam vestris hominibus,
qui ad Theses singulas crepant, Es! de fide. Vobis, quibus
datum est vestra omnia in eodem lumine videre, quibus vestra
omnia, ab eodem proponente infallibili habere, abundare licet
articulis ad arthritim usque: nobis non licet esse tam articu-

* [Conc. Trident.] Sess. xxii. [De- — celebr. Misss.—Conc. tom. xiv. col.
ceret. de Obeervand. οἱ evitand. in — 856. C.]

APOLOGIAM ΒΕΒΡΟΝΞΙΟ. 27

latis, quibus non contingit ita esse collustratis, aut propo-
nentes habere sic. infallibiles. Nec sic ergo singula trahimus
ad fidem: sat est, de quibusdam Religionis capitibus cum
Apostolo πιστεύειν, id est, credere: de aliis πείθεσθαι, per-
suaderi modo, quz tamen infra fidem subsistant. Satis ergo
nobis, vel si extra fidem sit, dum inter orthodora modo
dogmata locum habeat.

— et proprius Anglorum, de primatu Regis in gpiritualibus ....

Tum, neque nostrum hoc dogma, primum: idem olim (Qui a
populi Dei fuerat, nempe Judeorum. Nec Regibus 4nglis imis]
proprium, nisi quia reliqui uti nolunt jure suo. Commune
autem et reliquis futurum, cum jure suo uti volent; volent
autem cum videbitur; videbitur cum res feret; cum simili
pulvere perspersi fuerint, utentur tum jure suo; atque adeo,
jam jam utuntur reliqui, qui ἃ nobis sunt, etsi non titulo 929
forte; at praxi, et reipsa tamen.

. . . Adeo recens est, ut primus auctor ejus nostro tempore vixerit, Henricus
videlicet Octavus Rex Anglorum.—[ Bell. Apol. pro Resp.) p. 7. (Op., tom.
vii. col. 708. B. C.]

Sed nec recens est, qui tantum abest, μέ sil annos mille [non ab
quingentos a Christo nato, ut annos mille quingentos ante VIL pad
natum Christum fuerit. Nec uctor ejus Henricus Rez um suum
ὃ : , habuit.)
nostro seculo: sed Moses suo; qui exuto Sacerdotio, Áaroni
tamen praefuit: quique, cum Legis Exemplar Regi traderet,
cum eo sic tradito summam Religionis, (qus: prima summa-
que legis pars est,) custodiendz, et custodiri faciendze potes-
tatem tradidit.

Ipse primus abnegata obedientia Summi Pontificis se Caput Ecclesie Angli.
canse nominari, et agnosci ,voluit. — (Bell. Apol. pro Resp.) p. 7. [Op.,
tom. vii. col. 708. C.]

Nec distinguit hic commode Cardinalis, cum rem autumat
tum primo natam vel datam, cum, aliquandiu forsan inter-
missa, postliminio revocata est. Penes enim Reges Israelis
fuerat potestas hzc: penes Christianos Cssares: penes et
nostros hic in Britannia. Αὐ Pontifex ad tempus occuparat,
per fraudem, an vim, an utramque? Quare, ut male fidei
possessor. Monitus de eo Rex, opportune autem monitus,
cum Clemens VII. causam ejus quandam de anno in annum

928 AD CARDINALIS BELLARMINI

duceret, atque ita illderet Regi: factum inde, ut Hen-
ricus VIII. noster revocaret ad se, quod suum erat: Nec id
tamen prius, quam edito libro (quem * De vera obedientia?
conscripsit tum Stephanus Wintoniensis Episcopus*, vir eo
seculo magni inter doctos nominis) cause Regiwm justitiam
Orbi Christiano abunde satis probasset. Cui libro, nec dum
responsum a vobis, vestri hominis. Docetur ibi, non recens
opinio hzc, sed jam usque ἃ Mosaicis ducta temporibus ; et
antiquos satis auctores habuisse ex prisco ssculo, annos bis
mille, bis quingentos priusquam Rex Henricus VIII. vel
Clemens VII.,.diu etiam, antequam vel Nwme Regis, vel
Pontificis in orbe, vel Rome etiam ipsius nomen auditum est.

Cujus rei testes sunt omnes ejus temporis Historici, Jo. Cochl»»us . . . de vita
Lutheri, Laur. Surius in Hist. nostri temp.— [Bell. Apol. pro Resp.] p. 7.
[Op., tom. vii. col. 708. C.]

Atque hzc (sat scio) Cardinalem non fugiunt, nec erat cur
Testes illos suos conductitios hic vel nominaret, Cochlzeeum
et Surium: quorum ille, maligno in Regem animo (quod vel
scripta ejus virulenta testantur: alter hic fabulosus, et novse
Legende Concinnator; uterque, hospes et peregrinus in
lepublica nostra.

Sed unum Auctorem preterire non possum, qui scribit ea quibus inter-
fuit. Is est Mauritius Cheneyus [Channei, (apud Bell. Op.)] Anglus Car-
thusianus, in li. de vita, et martyrio Carthusian. c. 9.... Et cap. 10.
Bcribit missum fuisse D. Tho. Cromwellum, cum aliquot Consiliariis ad
tres Monachos Carthusianos in Turri Londinensi carceratos, ut eis pro-
poneret Decretum Parlamenti, quo jubebantur auctoritati . . . Papse renun-
ciare, et solum Regem in Caput Ecclesie recipere. Cumque... respon-
dissent... 8e consensuros... in quantum lex divina permiserit; sub-
junxit ille, nullam exceptionem admittam, sive lex divina permiserit, sive
non. Replicaverunt nostri . . . Ecclesiam Catholicam aliter semper tenuisse.
. .. Respondit ille, Non curo Ecclesiam, vultis consentire annon ?—(Bell.
Apol. pro Resp.) p. 8. (Op., tom. vii. col. 708. D. 709. A.]

At, utroque longe pejor is, à quo tamen hausit uterque
fabulas suas, Carthusianus transfuga, Illustris Auctor scilicet :
Channei eum editione prima dixerat Cardinalis (atque ita se
scribit ipse libro suo ;) in secunda Cheneyum : post vero, libri
ejusdem in calce, inter errata, exit nobis repente novo nomine
Chauceus: homo, ut videtur, non minus fidei quam nominis
incerti. Is, cum civis perditus vertisset solum ; aliquid ei
mentiendum erat, ut stipendia mereret Patris in majore Car-

* [Vide Stephani Gardineri Ep. Faecic. rer. expet. et fugiend. tom. ii.
Winton. Orat. de vera obedientia apud — p. 802. seq.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 29

thusia, qui eum aliquo in angulum amandaret, ubi pisciculos
exul esitare posset. Lege Lector, quze vel exscripsit hic Car-
dinalis ex suo Channei, Cheneyo, Chauceo, scies Carthusiani
mendacia esse, ita squammas habent. Adeone enim obtusum
esse quenquam, aut infelici genio, cui stultus hic Monachus
fidem faciat, Cromwellm, Principem tum in Republ.
virum, (qui nullo sane natalium splendore, sola ingenii prz-
stantia, maturitate judicii, et in rebus gerendis dexteritate
summa, ad summos honores pervenerat,) ita vecordem fuisse ;
ita, qui cum illo erant, Consiliarios Regios insensatos, ut hzc
ills verba excidere possent, Sive lex divina permittat, sive
non, facite? Et illa: Non curo Ecclesiam ; vultis, annon ὃ
Quam vero crassum hoc et squammosum mendacium ? Sive
lez divina permillat, sive non.

Quid opus autem? 1. Cum Quinquennio ante in Synodo [s majori
definita res fuisset: qua tum in Synodo, Roffensis et ipse p, f, ap.
subscripsit. 2. Biennio vero ante, Decretum denuo renova- probatum
tum in Synodo altera, (nempe, Jus illud Regium Legi divine tn]
apprime per omnia consentaneum?.) 8. Cum ad Crucem Pau-
linam (qui locus est ad conciones habendas toto Regno cele-
berrimus) Episcopi id ipsum singuli, ex Ambone, Lege divina
permissum docuissent*. 4. Cum id ita esse étiam, cAirographo

quisque suo atque juramento confirmassent?. 5. Cum annum

* (Vide Concessionem factam in
Synodo Provinciali per Clerum Cant.
Prov. αν. 1530. apud Wilk. Conc.
tom. iii. pp. 742—744.: ubi ita legi-
mus, ''Cujus Singularem protectorem
unicum et supremum Dominum, et
quantum per Christi legem licet, etiam
sapremum caput ipsius jestatem
recognoscimus." Voluerat Henricus
concessionem his verbis concipi ; *Cu-
jus Protector et supremum caput is
solus est.' *'' Ille" autem “ de supre-
matu regis conceptus haud bene pla-
cuit przelatis et clero, inde eum modi-
fieari voluerunt. ler tres itaque
Sessiones cum consiliariis regiis ratio
inita fuit, quomodo Regis animum
flectere possent ad mollioribus verbis
exprimendum articulum. Rex autem
per Vicecomitem Rochefordise eum hoc
modo conceptum remisit; * Cujus

rotector et supremum caput post
Deum is Solua est; ac ulterius col-
loquium cum przelatis et clero super
eo negotio habere recusavit. "Tan-
dem die 11 Februarii Archiepiscopus

articulum de suprematu regis in Sy-
nodo proposuit his verbis, * Ecclesise
et Cleri Anglicange,cujus,' etc. (ut supr.)
Cui reverendissimus consensum fra
trum suorum requisivit, dicens, ' Qui
tacei, consentire videtur, Ad quod
dictum quidam respondebat, * Itaque
tacemus omnes." Unanimi igitur con-
sensu utraque domus huic articulo
subscripsit." — Wilk. Conc. tom. iii.
. 725. Vide quoque Concil. Cleri
rov. Ebor., et concessionem ejusdem
ibid. pp. 744,745.; et Protestationem
Tunstalli Epis. Dunelm. p.745.]

" [Vide Instrumentum de Submis-

$ione Cleri 4.p. 1532. (Wilk. Conc.
tom iii. p. 764.) et Convoc. prelat. et
Cler. Prov. Cant. a.p. 1534. (ibid.
769.)
* Piae Tonstalli Concionem apud
Foxii Act. et Monum. lib. viii. p. 1060.,
et Longlandi Concionem, ibid. pp. 1097
— 1100. Lond. 1583.]

[Vide Fidelitates οὐ Juramenta,
apud Rymeri Foeedera, tom. vi. par. 2.
pp. 194—209. Hagee Comit. 17465. ]

30 AD CARDINALIS BELLARMINI

jàm ante, in utraque Academia Cantabrigiensi* et Oxoniensi^,
agitata diu res, ac conclusa tandem fuisset (lege divina id
Regi licuisse. 6. Cum nihil horum in angulo gestum sit,
sed in urbe Regni primaria (in qua et Carthusiani illi Mona-
sterium suum habebant) quid opus, Sive lex divina permittat,
sive non? Poterant enim lege divina vel maxime permis-
sum affirmare Consiliarii : nec poterant, id ita esse, Monachi
tres ignorare. Quid vero opus, Non curo Ecclesiam? Cum
Ecclesiam Anglicanam universam, cum tot haberent summos
viros, eruditionis laude (quam late patet orbis Christianus)
notissimos: Warhamum Cantuariensem, Leum Eboracensem,
Tonstallum Dunelmensem, Stokesleium Londinensem, Gar-
dinerum Wintoniensem, Longlandum Lincolniensem, Westum
Elensem, Clercum Bathoniensem, Hethum, Bonerum,
Foxium, Clerum denique totum ; quos tribus istis misellis et
semidoctis Monachis opponerent. Quisquam ut hzc credat
Carthusiano pro Carthusianis suis, contra Consiliarios Regis
mentienti ?

1. Credat ergo et illa, quse in eodem libro^ ubique scatent,
mendacia. De suo ibi quodam Commonacho, qui peregrina-
tus in terram sanctam, captus ibi ab Agarenis est, carceri
traditus, postridie scilicet occidendus: ubi, cum Imaginem
quandam Dive Catharina in vdibus suis paternis cogitasset,
eamque crebris suspirüs pro liberatione invocasset, ac in sup-
plicatione illa sua incidisset in somnum ; evigilans, invenit se
in paternis «dibus ante imaginem illam sedere, per immensa
maris οἱ terrarum spatia subito translatum, non sine grandi
miraculo.

2. Grandius illud tamen. Eundem quoque Tynzbi raptum
quodam tempore in Paradisum, uli audivit verba ineffabilia,
(eadem proculdubio, quse Paulus) etiam, quod Paulo non
datum, multos ibi agnovit familiares olim suos. Εἰ scribit
(ait Cardinalis) ea quibus interfuit: qui raptui tamen illi in
Paradisum (credo) non interfuit".

z [Vide Academis Cantab. determi-
nationem adversus suprematum Papse.
Wilk. Conc. tom. iii. p 111, 772.]

* [ Vide Protestat. Univ. Oxon. quod
Romanus Episc. non habet majorem
aliquam jurisdict. sibi a Deo collatam
iu hoc regno Anglie, quam quivis

. aliusexternus Episcopus. —Wilk.Conc.

tom iii. pp. 775, 776.)

P [Pasaio xviii. Carthusianorum in
Regno Ánglime (per Mauritium Chan-
ney) apud Histor. aliquot nostri ezeculi
martyrum. Mogunt. 1550.] cap. 7.
Guliel. Tynzbi. fol. xxxiv.]

* Cap. eodem. [fol. xxxv. 8.

APOLOGIAM RESPONSIO. 21

8. Credat et hoc. Alteri etiam ibi, postquam attediatus
exisse! a. vesperis deambulatum in Capitulo, Àmaginem Cruci-
fixi in pariete circumegisse se, et posteriora sua subito illi
obvertisse, quasi averteret se totaliter ab eo?.

4. Credat: Alteri cuidam Bufones magna copia asseclas,
(nune reptantes, nunc salientes,) commensales ac convivas in
mensa, contorales in lecto fuisse per mensem integrum, qui et
ἐπ discum ejus (Monacho enim huic, patina discus est) prosili-
rent, nec lesum tamen ab eis toto hoc tempore*.

5. Credat denique et hoc: Hostiam, quam Monachus alter
peste correptus, et morti jam proximus, sumptam aliquandiu
post retinere non posset, sed vomitu rejecisset, cum omni ejecta
immunditia collecíam fuisse, in eaque biduum totum jacuisse :
triduo autem post expurgatam, repositam in loco sacro : eoque,
nescio quot de ccelo Sanctos nocte Hostiam illam rejecta- 90
neam veneratum venisseí ^ Quo audito, motum Houghtonum
(de tribus illis, quos ita celebrat, unum) posíposito timore
naused&, moz se, cum omni alacritate, ad celebrandam Missam
preparasse, sub qua et Hostiam illam reverenter οἱ affectuose
hausisset. Subdit autem, Sed quam praeclarus iste sibi calix
esset, nemo scit nisi qui accepit. Certe si credat heec Cardi-
nalis, jubebo medicos quzrere, annon illi polypus in naso:
adeo necesse est, omnem odorandi sensum periisse ei, cui
mendacia hsc tam pisculenta non suboleant.

Quomodo autem Catholica est, id est, semper credita, si ante annum

1535. audita non est?—(Bell. Apol. pro Resp.] p. 8. (Op., tom. vii. col.
709. A.]

Post vero, quzestione nos opprimit. Quvomodo autem Catho- (Primatua
lica est, id est, semper credita, si ante annum millesimum quin- sc ib
gentesimum trigesimum quintum audita non est? Nos vicem novus]
1}}} referimus. Quomodo autem T7Yansubstantiatio Catholica
est, id est, semper credita ? quomodo Concomitantia ? quomodo
species unica? — Et vix tempero me, quin admoveam Quomodo
hoc, pluribus vestris novitatibus. Sed respondeo; Creditam
eam semper, vel ante annum ter millesimum. Testem cito e
Schola vestra Joan. Parisiensem, qui, ante annos jam trecen-
tos, fassus, In veteri lege Sacerdotium potestati Regie subjectum

3 Gregorius, cap. 8. [fol. xxxix. a. ! Cap. 2. [fol. xvi. a.]
* Joh. Dailei, cap. eodem. [fol. ε Joh. Houghton, ἣν xvi. &.]
xxxix. b.] ^ [Ibid. fol. xvii. b.

[a Carthu-

sianis

haud reji-

ciendus.]

26

[Illi pro
martyri-
bus non
habendi.)

32 AD CARDINALIS BELLARMINI

fuisse. Sacerdotes etsi tum. inungerent Reges, tamen indtübi-
lanter Regibus subditos fuisse. — Verum, sine Jesuita nihil fit.
Responde ergo Salmeron. Potestas spiritualis legis nature,
vel Mosis, minor erat Regia potestate in Veteri Testamento, et
ideo etiam summi Sacerdotes Regibus subdebantur*. Quomodo
ergo Catholica non est, id est, ab initio semper credita ?

Vel si nova non est, sed antiqua, cur Sancti illi Martyres novitatem ejus ita
exhorruerunt 1—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 8. [Op., tom. vii. col. 709. A. B.]

Tum, altera quzstione rem conficit. δὲ nova non est, sed
antiqua, cur Sancli illi Martyres novitatem ejus ita exhorrue-
runt ? Quia scilicet-Monachi erant. Αἱ Academis, at Clerus
totus, at tot eruditi sanctique Episcopi, tot in Regno passim
primarii viri, nullam in ea novitatem, quam horrere, antiqui-
tatem potius, quam venerari possent, edocti, statim agnove-
runt. Αἴ hi, Monachi erant, Brunonem solum eallebant, de
Missa syllabatim dicenda, et de piscibus arte corrumpendis,
ut averso stomacho concilari possent. Quid de movitate
esset, quid de antiquitate, nesciebant. — Carthusis, talia cure
10n Sunt. Nam, vel si Conciones illas tam crebras tam cele-
bres audiissent, si Academis utriusque, si utriusque Synodi
Decretum legere atque intelligere potuissent, cessasset illis
horror statim omnis: vidissent, non novum hoc aut recens,
Legem autem id divinam permittere: vidissent et Ecclesie
auctoritatem curare se, et juramentum tamen jurare potuisse.
Chauceum vero vel Liber 'De vera obedientia? Gardineri
docere potuisset, vel, (qui tum in vivis erat) Salmeron ipse; et
dogma hoc, et vero praxin cjus non novam, sed ab antiquitate
usque ultima: jam inde enim a Lege naturali et Mosaica, id
est, ab initio semper fuisse sic.

Martyres vero Sanctos cur eos appellat Cardinalis, qui
fidem suam professi non sunt? Imo (qua ab ipsis fuit)
fidem hanc suam plane abnegarunt? Nam, cum pro Tribu-
nali caput esset Actionis in eos, quod vicesimo die Aprilis in
Arce Londinensi coram diversis Regis subditis dixissent,
Ecclesi€ Anglican: primatum Regi non concedendum!; ne-
gare factum singuli, nec se tale quid dixisse unquam, et (quz

! [Jo. Paris.] De Potestate l.et οὐ Secul. Tract. 1xiii. LOT a tom. xii.
Papal. c. xix. [apud Goldast. Mon., [v. 428. col. 1. Col. Agr. 1604.]

tom. ii. p. 164} | Ex Archivis Regni.
k [Salmeron| De Potestate Eccles.

APOLOGIAM RESPONSIO. 98

fori nostri formula est) sese in nullo inde culpabiles. Ut
Testibus tum opus, ut tabulis agendum fuerit, quibus egregii
illi Martyres Confessionis fidei suz& convincerentur. Certe
Martyres, ipsi testes esse, non testibus convinci solebant. Et
vobis tamen hi Martyres sunt, qui non ausi palam et libere
testari fidem suam, sed tergiversari coram Judice, negare rem
penitus, (quod ex Regni Archivis constat) quique, nisi con-
victi testibus, cuticulam servassent probe, et Martyrii gloria
non illibenter caruissent. Houghtonus quidem, qui cum omni
alacritate, et. affecíuose ad vomitum illum confratris sui, non
cum pari vel alacritate, vel affectu ad Martyrium accinxit se,
sed enim qua potuit, detrectavit. :

Non [neque] solum fides ista Regis non est Catholica, quia non semper credita,
sed etiam quia non ubique credita, Fides enim Catholica, ab initio Apos-
tolicee preedicationis in universo mundo... fructificare cepit. ... Neque
huic veritati repugnat, quod hrzereses quoque in universo mundo sunt.—
[ Bell. Apol. pro Resp.] p. 8. [Op. tom. vii. col. 709. D.]

2. Semper non successit, quid ubique? (Nam, ab omnibus, Romana
Cardinalem pungeret.) Philosophatur vero hic Cardinalis, et RE
docet Lectorem suum, quid sit wbique; nempe ín universo nec ubique

eadem. ]

mundo. Verum enim, quia qui jam est, Romana fides per
universum mundum nec diffusa modo est, nec fuit unquam,
Hreses quoque etiam ín universo mundo sunt, restringit
porro ubique hoc suum, non enim satis esse si ubique sit, nisi
ubique sit eadem. 'Tum, ex signo hoc, suam Romanam fidem
vere proprieque Catholicam esse. Qui potest, cum ubique
non sit? Non enim in bona Europe parte, cujus media
prope pars in nostram HEeformationem consensit. Non in
Grzcia vel Oriente toto, ubi tres Patriarch: negant Christia- —.27 ,
nam fidem de Primatu Petri ad mentem Cardinalis, ut inde
scilicet Pontificis Monarehia consequatur. Non apud Ruthe-.

os, AÁrmenos, Georgianos, Maronitas, non (inquam) apud
hos omnes, Orbis Christiani partem longe maximam. Non
ergo Romana fides vere vel proprie, magis quam oma ipsa,
ubique. Quid ergo? At ubi tamen est, eadem est: quippini?
Quze enim hzresis non eadem est, ubi est? Quin, nec vbique
tamen eadem : Non enim de Ponlifice supra Concilium, Pari-
5115 8: non de Pontificis supra Leges et Ecclesiasticos potestate

- (Vide Gerson. Tract. de Potest. Eccl. Op., tom. 1. coll. 110. &eq.]
AXDBEWES,— RESP. D

84. AD CARDINALIS BELLARMINI

summa, Venetiis?: non de temporali ejus dominio directo, vel
Romse, in ipso Cardinalium Consistorio?.

Certe Romans Ecclesim fides, ut vere proprieque Catholica, eadem est in
Europa, eadem . . . in Asia, eadem in Africa, eadem in orbe nuper invento,
eadem in monte Libano, eadem in America, eadem apud ultimos Japones.
— (Bell. Apol. pro Hesp.] p. 9. (Op., tom. vii. col. 709. C.]

Sed, ubi ergo illa est tam diffusa Romana fides vestra? Hic
jam rhetoricatur Cardinalis, et, (quasi septem jam partes
Orbis reperisset) Es! in Asia, inquit, Est οἱ in monte Libano,
quasi mons Libanus in 4sia non sit. — Es! in America. Est
et in. Orbe nuper invento, quasi Orbis nuper inventus non sit
America. Est et apud ultimos Japones, at et Japones hi in
Asia sunt, vel si extra Ásiam, in America. Nec sane satis
Catholica fide hic nobiscum agit. Nam hoc Romane fidei,
ubique, quam pene nusquam est, in África? quantillum vero
ubiquitatis ejus, in Asia, nisi si mons Libanus summiüttat ei
Monachos aliquot? In Europa vero, decoxit ad medias; nec.
in America multum operz pretii, si Acostze credimus. Bapti-
zati forte infantes ibi aliquot: Indis ipsis plus multo veri
odii est in Professores Romane fidei, quam amoris vel ficti,
in fidem ipsam. — Quare, secum habitet Cardinalis, et desinat
dehinc ita pennas explicare. Nota quidem hzc ejus, ubique,
magis et minus recipit, et fidei semper debetur, semper non
competit. Certe quidem, nec lempus ita proprie respicit vox
Catholica, (à serio quis vim vocis expendat,) ut Jocum : et in
loco, id potius necubi vel includatur vel excludatur, quam ut
ubique obtineat. Nondum enim wbique obtinuit Ecclesia,
(non modo simul, sed neque per successionem?) in universo
quidem mundo. Genti jam uni non est, vel /oco (ut olim)
astricta; late patet, καθ᾽ ὅλου per universum esse potest,
(eam enim vim habet vox illa καθ᾽ ὅλου) etsi non sit: addo
etiam, etsi adhuc nunquam fuerit, vel fortasse, nec simul
unquam futura sit, uno quidem tempore.

Heereses Lutherans Septentrionis angulum possident, mare non tranaie-
runt, Ásiam et Africam non attigerunt, —

" [Vide Leonardi Ducis Veneti — Pauli V. (ibid. p. 325.)]
Edictum contra Bullam Pauli V. (apud “ [Vide Bell. de Rom. Pont. lib. v,
Goldast. Monarch. tom.iii. p. 231.) capp. 1—96. Op., tom. i. pp. 231. aeq. ;
Pauli Veneti Considerationcs Censur- οὐ 'l'ortur. Torti. p. 36. Edit. nostr. ]
arum Pauli V. (ibid. p. 256.) et Theo- P [ Vide Bell. de Notis Eccl. lib. iv.
logorum Venet. Tractat. de [nterdict. — eap. 7. Op., tom. i. p. 288. D.]

APOLOGIAM REESPONSIO. 95

Nobiscum vero perparce agit: Contrudit enim in angulum 28
Seplentrionis. .Etiamne angulum? |. Àt rectum ergo angulum. (Lutherani
Vestro enim angulo wqualem: vestro, mque et latum peri? Purora

ngu q , €q P€? tantum,

omnia, et capacem. Et terrarum angulus hic, ex quo decessit,
mire vobis deformat agellum*, Narro autem Cardinali: anguli
hujus si coéant semel latera, et serio vires conjungant; vere
vos angulos quzerere, vere in angulum vosmet aliquem abdere
oporteret, pre illius anguh metu, quem jam ita fastidiose
spernitis. Sed mare et aridam non circuimus, ut proselytos
lucremur'; scilicet, PAariseos non imitamur, quod vos
strenue facitis. Et tamen Jesuit» vestri, ctiam trajecto
mari, cum redeunt, in foro non saltant*, quasi strenue gesta re;
et iter suum Japonicum narrant ad gloriolam magis suam,
quam quod inde accessio ulla sit ad fidem seria vel sincera, Y
vel magnum aliquod Ecclesi:e incrementum. — Hypocritas ibi
faciunt, duplo quam se, filios Gehenne*; Christianos non
faciunt; et qui fiunt tamen, militum eos terror potius, quam
Jesuitarum suada sibi vindicat.

— ad Greciam appellere conatm, cum ignominia repulee sunt*. — [Bell.

Apol. pro Resp.] p. 9. (Op., tom. vii. col. 709. C. D.]
Nam de Grecia tentata, factum id ab uno aut. altero, motu [a Grecis,
. ] CES ut ipsi quo-

suo proprio, non publice legationis interventu. Tum, de qe p,.
repulsa quam narrat ; non valde referret, (credo) si eam nos repu]
semel passi, quam vos duodecies. "Tot enim, vel a vobis ipsis
repudia numerantur". Grecorum res, quo in statu sint, quis
nescit? Utcunque propendere se animo non dissimulent, et
quzdam malle reformata in melius: tamen, (quo jam res
eorum loco sunt) nisi inhzreant singulis, quze diu fuerunt,
quique jam sunt, periclitabitur eis pars in redargutionem
venire*. Valde enim verentur, ne deficiat populus ad Turcam,
si in veteri cultu vel leviter quidpiam immutari videant.
Magis autem adhuc, si quid in gratiam Occidentalis Ecclesise
Vide Horat. Sat. ii. 6. 9.)
Matt. xxiii. 15.]
Cf. Luc. vii. 32.]
Matt. xxiii. 15.].
"[Vide Spondan. Ann. Baron.

Contin. ad ann. 1575. Num. xvii. tom.
ii. pp. 751,752.]

Eccl. tom. xviii., ad ann. 1451. Num.
i.ii, in qua inter alia ita legimus,
* [nfiniti tractatus intervenere, plu-
rima sunt celebrata Concilia, innume-
rabiles legati in hanc rem destinati,
ut tam atrox vulnus in Dei Ecclesia
sanaretur.'" Confer quoque Sophianam

eve e ww 4

* (De vanis zd schisma inter Greecos
et Romanos resarciendum conatibus,
vide Epistol. Nicolai Pape V. ad
Coastantin. Imper. apud Raynald. An.

Pseudosynodum cirea an. 1450.—
Concil. tom. xiii. coll. 1365, scq.]
* [Act. Apost. xix. 27. Vulg.)

D 23

29

( Regius
primatus
non de
fide ;]

96 AD CARDINALIS BELLARMINI

fecisse videantur; ne szmviat in eos Turca, ad Gentis intcr-
necionem.

Sed neque una est fides Lutheranorum, sed multe atque adeo inter 8e con-
trarise, ut alis alias heereticas vocent.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 9. [Op.,
tom. vii. col. 709. D.]

Atqui, inter nos ipsos, qui reformatam Religionem profite-
mur, utcunque quosdam ingenii fervor paulo abripit longius,
et (ut in paroxysmo fieri assolet) augentur res supra modum :
tamen lites non sunt, quales videt Cardinalis per somnium:
nec tales etiam, quin, ubi deferbuit calor ille, commode con-
ciliari posse spes sit. Fidem autem unam retinere nos tamen
Confessionum nostrarum Harmonia satis ipsa per se loquitur.

Fides Anglorum de primatu Regis in spiritualibus adeo Catholica dici non

potest, ut ne unius quidem Regni fides dici possit, cum in Britannia
magna sit multitudo Puritanorum, qui Calvinum auctorem secuti prima-

tum Ecclesiasticum non ad Regem sed ad Senatum Ministrorum pertinere
contendant —

Αἱ, recepta apud nos sententia de primatu Regio (non enim
fides, ut vestra de Pontificio, veritas quidem, sed extra Sym-
bolum,) adeo non late patet, vel (ut ei loqui libet) Catholica
non esl, ui nec unius sit Regni. — Nam, et apud nos magnam
multitudinem perhibet, que Senatui Ministrorum, non Regi
primas deferat. | Quodsi deferre fas Cardinali juramentum
calumnis, non hzc ita scriberet. Putida enim h:ec calumnia
est. Presbyterio forte lis est cum Episcopis, (quanquam et
illa jam refrixit, Cardinali przeierunt viam, recognoverunt erro-
rem in eo suum:) cum Rege nulla est. Utrobique Regi
defertur ultro: utrinque, quod Cesaris est, Cesari redditur.

— Calvinus enim, Inst. 4. 2. (leg. 6.7 ὃ 9... ait, Neque ullum hominem dici

debere Caput Ecclesis, non solum principale, sed neque ministeriale*.

Post autem, Calvinum committit nobiscum, quos Calvi-

nomine totus regnet; sed istud nihil

(Matth. xxii. 21.]
obstare, quominus gub ipso sit alterum

s [* Habet enim illa (8c. Ecclesia)

Christum unicum suum caput, sub
cujus principatu omnes inter nos
coheeremus, gecundum eum ordinem
οὐ eam politiee formam quam ipse
prescripsit. Insigmem itaque inju-
riam Christo faciunt, quum eo pre-
textu volunt hominem unum preesse
Ecclesise universe, quia hsec capite
carere non it. Christus enim c&-
put est... Nec melatet, quid cavillari
soleant, quum hoc illis objicitur,
Christum scilicet proprie vocari uni-
cum eaput, quia sua auctoritate suoque

caput ministeriale (ut loquuntur) quod
ejus vices in terris gerat. Verum hoc
cavillo nihil proficimnt, nisi prius
ostenderint hoc ministerium a Christo
esse ordinatum. Apostolus enim to-
tam subministrationem per membra
diffusam esso docet, virtutem ab uno
illo coelesti capite fluere."—Calv. Inst.
lib. iv. cap. 6. $ 9. Op., tom. ix. p. 296.
et ibid. $10, (p. 297.) * Illic (Eph. iv. 4)
nullum ministeriale caput (Paulus. sc.)
comm^morat." ]

APOLOGIAM RESPONSIO. 97

nistas vocat, quibus tamen (scilicet) cum Calvino suo non [(Calvinvs
convenit, Calvino non placere, u£ ullus homo dicatur Caput cit] iod
Ecclesie, ne ministeriale quidem. | Certe non placet, quo
sensu Papa vobis Caput ministeriale dicitur: at quo sensu
Saul Caput Tribuum Israel^, atque ita Tribus Levitice Caput,
Calvino id (scio) non displiceret.
Et eodem lib. cap. 11. $ 13. docct in (causis] Ecclesiasticis non esse Impera-

torem idoneum cognitorem, ac propterea laudat [Sanctum] Ambrosium,

quod vocatus ad palatium ad conferendum de fide coram Imperatore,

[omnino] accedere recusaverit 5 —

Verum, laudat Ambrosium, qui negat, in causis Ecclesias- (8. Ambro-
ticis Imperatorem idoneum cognitorem. Quem? Valentinianum CAN
juniorem, imberbem, necdum baptizatum, totum ex Matris secutus] ὁ
arbitrio pendentem, qux ipsa ἀρειομανής. Sed esto. Quid
hoc ad rem? Non de cognitione causarum hie agitur, ad
quam non tam fortasse semper idoneus Rex, (qui sepe im-
matura zetate, szepe infans, szepe Marti magis addictus quam
Mercurio :) agitur de auctoritate, quze idoneos cognitores det :
ea vero, in utroque sexu, quavis state, par est atque eadem.

— Et eodem lib. c. 20. $ 7, dicit, Regia officium Apostolicum munus non csse 5;

sollicitudinem autem Ecclesiarum ad Apostolicum munus in primis perti-

nere docet Apostolus. [1 Cor. xii. 28.; 2 Cor. xi. 28. — Bell. Apol. pro
Resp. ) p. 9. (Op., tom. vii. coll. 709. D. 710. A.]

Sed negat porro Regis officium, Apostolicum munus esse.
de Imperatoribus Christianis, non Im-

peratores de dpud judicare ? [$4.
col. 861. A.] Item, Venissem Impera-

b [ * Hoc sine ulla coniroversia tunc

. ῃ Reg. xv. 17.]
erat omnibus persuasum. Ecclesias-

ticze quidem cause ad Episcopale ju-
dicium referebantur. Quemadmodum
si quis Clericus nihil in leges deli-
quisset, Canonibus tantum reus age-
batur: non citabatur ad commune
tribunal; sed Episcopum babebat in
ea causa judicem. fimiliter ai quse-
atio fidei agitabatur, autque ad Eccle-
siam proprie pertineret, cognitio de-
ferebatur Ecclesise. Sic intelligendum
est, quod scribit Ambrosius ad Valen-
tinianum; Auguste memoria pater
tvus non modo sermone respondat, sed
legibus sanzit, 1n causa, fidei
eum judicare , Qui nec munere
nt impar, nec jure dissimilis. Ep.
xxxii. [xxi. ὃ 2. Op., tom. ii. col. 860.
C. Ed. Ben.] Item, δὲ Scripturas
aut vetera. exempla intuemur, [Si
Scripturarum seriem divinarum, vel
retera tempora retractemus, Ed. Ben.]
quis est qui abnuat, in causa. fidei, in
causa (inquam) fidei Epiacopos solere

tor ad. consistorium (tuum, si me vel
Episcopi vel populus ire paseus foret ;
dicentes, causam fidei in. Ecclesia co-
ram populo debere tractari, [ξ 17.
col. 863. A.] Contendit quidem spi-
rituadlem causam, hocest, rcligionis,
ad civile forum non esse trahendam,
ubi profane «eontroversie agitantur.
Merito in hac re ejus constantiam
laudant omnes... Negat igitur Im-
peratorem idoneum esse cognitorem
tante» controversige."—Calv. Instit, lib.
iv. cap. 11. $ 15. Op., tom. ix. p. 328.

ς (* Hanc vanam ambitionem (vide
Luc. xxii. 2b. ut compesceret Domí-
nus, eorum ministerium non esse
regnis simile docuit. Qus collatio
ie queso, ad ignominiam regis

ignitatis facit? Imo quid omnino
evincit, nisi regium munus Aposto-
licum non esse ministerium."— Calv.
Inst. lib. iv. cap. 20. ὃ 7. Op., tom.
ix. p. 399.]

80

[Regem
supremum
esse Eccle-
Sige caput
negavit.)

[ Puritani
paritate
gaudent.]

98 AD CARDINALIS BELLARMINI

Nam quis affirmat? 4d 4postolicum vero munus imprimis
pertinere sollicitudinem Ecclesiarum. | Pertinere quidem: sed,
quidni et ad munus Regium, cum primis, vel (δι eam vocem
expectat) cum Apostolis? Nec enim crimen (credo) habet, s
in sollicitudine hac pari passu Rex incedat, imo si przeeat, vel
Episcopis, ὠγαθὴ δ᾽ ἔρις ἥδε Bporois:). Apostoli certe jam
nulli sunt: quare Cardinali dicendum erat, Episcopis: si
przeat ilis (inquam) nec hic post principia sit, postquam
Deus ab illo rationem exiget, qui illius potestati suam Eccle-
siam credidit*.
Et (idem Apostolus apud Lucam] Act. 20. [dicit] Episcopos a Deo positos
Ecclesiam regere.— (Bell. Apol. pro Resp.) p. 10. (Op., tom. vii. col. 710. A.]
Verum legimus, Positos a Deo Episcopos Ecclesiam regere.
Et illud quoque legimus, Positum a Deo Davidem Regem, ut
pasceret, aut (si verbum id magis arrideat,) regeret Jacoó
populum, οἱ Israel hereditatem suamí. | Utrobique enim 7ro:-
palvew est.

Sed apertissime in cap. 6. Amoy invehitur in eos, qui Henricum VIIL Ecclesise
caput appellant.—( Bell. Apol. pro Resp.) p. 10. [Op., tom. vii. col. 710. A.]

At etiam, quodam loco invehitur in eos Calvinus, qui
Henricum VIII. Caput | Ecclesie appellarunt €. Errore id
factum est: sed, (qualis in ipsum Pontificem cadit,) facti^.
Putarat cnim, non sublatum ab eis Papam, sed mutatum:
Regem nempe in Papam íransubstantiatum. | Atqui nos, quod
vos Pape, Regi non tribuimus: neque vero Rex tributum id
sibi sumeret. Quare nobiscum et Calvino non difficile con-
veniret hic: etsi (quod sepe monui Tortum) in illius verba
non juramus, nec Calviniste magis, quam Papistze sumus:
vos vcro utinam non magis Papistz, quam nos hic, Calvinistze.

Quod ... Puritani non admittant primatum Regis in spiritualibus, docet
ipse... Rex in... Basilico Doro. Nam lib. ii. p. 43. dicit eos paritatem
quandam ...in Ecclesiam inducere! —(Bell. Apol. pro Resp.) p. 10. (Op.,
tom. vii. col. 710. A. Β.]

Postremo ex Rege ipso docere vult, a Puritanis non admitti

Regis primatum. ἘΠ duo loca citat, qu:e utraque nihil ad

4 (Hesiod. Op. et Dies. lin. 24.]

e [Vide Grat. Decr. Par. ii.] Caus.
xxiii. Q[ueest]. v. c[ap). 20. [“ Princi-
pes ssmculi.'—Corp. j ur. Can. tom. i.
col. 1345.]

f ( Ps. Ixxviii. (Vulg. Ixxvii.) 71.]

€ |* Qui initio tantopere extulerunt
Henricum regem Anglis, certe fue-
runt inconsiderati homines ; dederunt

illi summam rerum omnium potesta-
tem ; et hoc me semper graviter vul-
neravit ; erant enim blasphemi, quum
vocarent ipsum summum caput Eccle-
size sub Christo."— Calvini Preelect. xvi.
in Amos vii. 13. Op., tom. v. p. 223.)

δ [Bell. de Rom. Pont. lib. iv. cap.7.
Op., tom. i. p. 218. A.]

! (^ Homines factiosi unum furoris

APOLOGIAM RESPONSIO. 90

rem. Nam quid narrant? Paritatem quandam ab eis induci
in Ecclesiam. Paritatem : inter quos? inter se, (Ministros
nempe Ecclesie.) Gradus non ferunt Episcopi super presby-
terum, presbyteri unius super alterum. Nam, si paritatem
hanc autumabat cum Rege, vitio mentis id factum. Ad
primatum Regis quid paritas inter se? Videt ergo Lector
ludere hic par impar ἡ Cardinalem.
Quare, cum fides, quam Rex defendit, ante paucos annos nata, angustissimis
limitibus contineatur, non Catholica, id est, vetus et universalis, sed nova

et particularis nominari debet.—[Dell. Apol. pro Resp.] p. 10. [Op.,
tom. vii. col. 710. B.]

Nec habet angustos adeo limites sententia hzc, ut Cardinali
vidctur, cui jam oculi caligant. Nam quocunque loco Religio
reformata est, penes eosdem potestas hzc qui summe rerum
praesunt, eadem hzc, quz penes Regem. | Quis in Regno suo
idem non facit per omnia, quod Rex in nostro? De voce non
laborant, quid opus? At rem tenent. Non ergo vel nova,
vel particularis: sed Catholica, id est vetus opinio hzc, que
ab inilio sic fuit : et quam late patet ejusdem relhgionis pro-
fessio, tam late diffusa. Certe, si vel ad passus, vel ad lapides
revocanda res, et dimensionibus agendum; si non plures,
saltem totidem haberet quam Romana vestra ; /ocorum spatiis
zeque ac vestra, annorum curriculis plus magisque Catholica,
quam vestra.

Quod vero Apostolica... nullo jure appellanda, sed Apostatica omni jure
nominanda sit, ex eo manifeste convincitur, quod fides quse nunc in Anglis
viget seminatores habuerit Mart. Bucerum et Petrum Martyrem,...

utrumque Apostatam.—([Bell. Apol. pro Resp.] p.10. [Op. tom. vii.

col. 710. B. C.]

Sed, nec Apostolica est, vel Anglie vel Scotie fides, (favete [Fides nos.
linguis) Zpostatica potius. Non Anglie, quod Seminatores toties]
habuerit. Bucerum. et. Martyrem, Bucerus autem οἱ Martyr,
ainbo Apostate. | Neutrum verum. Tametsi enim ibunt 9]
quovis seculo inter doctos Bucerus et Martyr, u& nos eorum
pudere non debeat: non tamen (si verum volumus) semina-
runt duo illi fidem in. Anglia (ut ridicule Cardinalis:) quam,
ante vel Gregorium, vel Eleutherium, Apostolorum s:eculo
seminatam, late hic crescentem invenerunt. Zazania modo

καὶ prresidium in paritate collocartmt; — redarguerent."— Basil. Dor. lib.ii. Op.,
qua freti homines improbi, audaces, — Reg. Jac. p. 72.)
imperiti, pios, sapientes, et modestos, ! (Hor. Sat. ii. 3. 248.]

92

40 AD CARDINALIS BELLARMINI

quaedam, longo post intervallo, a vestris superseminata erun-
carunt: quanquam et illa ipsa zizania ante illorum huc ad-
ventum magna ex parte et indicata erant, et evulsa. Hi
autem in labores aliorum intrarunt*, et, ut Illis in re Acade-
mica modo suppetias ferrent, operam hic suam posuerunt.
Cardinalis autem, quasi hic Christi ne nomen quidem audi-
tum, Ecclesi» facies nulla, fides non alia quam nuper apud
Japones, sed paganismus merus priusquam huc illi appelle-
rent; ita tanquam Apostolos huc adventasse somniat. Atqui
(Dei gratia) Illi, ut huc venerunt, invenerunt Apostolicam
hie fidem, cum Symbolo, cum scriptis Apostolorum, in
magno et honore et pretio; atque (audi) majore quam
Rome, ubi tum, (vide vero, ne et jam etiam,) racemus Juris
Canonici pluris, quam vindemia! Theologixv. Recepta quidem
olim in Britannia publice fides, priusquam, vel Romse, (sive
Arimathius" ille ei rei Apostolum se prebuit, seu quis alius,)
nec, exin unquam exulavit hinc penitus; ut nec Eleutherius^
vester quicquam nobis contulerit, preterquam quod operarios
in subsidium forte commodarit ; sed rigande hic potius,
quam plantande? fidei, quod Apostolorum est. Augustinus
autem Monachus idem illud Britannicis hic Episcopis prz-
stare debuerat, et illis devtram societatis? dare: debuerant et
qui secuti sunt; nisi preripere nostris, sibi ipsis Monachis-
que suis, eo facto, gloriolam venari, quam iis, qui fidem hic
Christi totos ducentos annos conservarant, opem ferre
maluissent.

Tum illud de 4postatis Cardinali parcius objiciendum
fuerat. Renunciarunt Ordini suo: Renunciavit et ipse. Pec-
earunt illi in Dominicum vel Augustinum : Ille in Ignatium.
Id tantum interest: quod ab illis hoc factum est injussu
Pontificis: nec de fraterculis ut fierent Cardinales. Illis
cum Religio esset curare cutim in Claustro, et in otio putres-
cere, abdicarunt se Monachismo suo, ut in legendi profes-
sione publica, et scribendi, statem agerent, ac cum vita
laboriosa et paupere cucullum, non cum luxu et splendore
commutarent. Cardinalis idem hoc et ipse fecit (scilicet) :

: n oan. jv. 38.]. ? [Vide Baron. Ann. Eccl. ad ann.183.

Cf. Judic. viii. 2. Vulg.] Num. iii. tom. ii. col. 300.)
" [Ut referti, Wilhelm. Malmsb. de 9 " Cor. iii. 6.]

Antiquitat. Glaston. apud Galzi Rer. P [Gal.ii 9.]
Angl.Script. toin. i. p.292. Oxon.1691.] 4 [Vide supra, p. 6. note *.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 41

sed, ut purpura fulgeret; et, quze melius jam ante scripserat,
queque Sixto Pontifici stomachum fecere, recognosceret : qui
obliquo tamen oculo respiceret (scio), siquis cum de facto hoc
Apostatam scriberet.

Primi autem in Scotia eversores Catholice fidei et hseeresis satores fuerunt
viri quidam factiosi et turbulenti, quos Apostolos nominare scelus maxi-
mum esset. Neque de hac re mihi fidem haberi volo, sed Regi. Sic enim
ille...in Basilico Doro, lib. ii. p. 40 et 41. “ Reformata Religio in hanc nos-
iram Scotiam divino plane miraculo introducta est, &c.' Et paulo post, * In

illa et rerum et temporum confusione orti sunt quidam ignese naturse con-
cionatores, &c.'—[Bell. Apol. pro Resp.) p. 10. (Op., tom. vii. col. 710. C.]

Scoti: vero injuria magna fit, Regi maxima: cujus de Sida
libro quod citavit Cardinalis, ita citavit, ut stricto jure actio ipid sce
calumniz in eum institui possit. Nam, ubi Rex, Cum multa, tos refor-
DTE pen oe ; , mata]
id ille sic accipit, sic refert, quasi dixisset, Cum omnino omnia.

Et ubi, orti sunt quidam, Rex : id est, (Cardinale interprete)
ac si non quosdam dixisset, sed plane universos. Neque vero
novum id, vel de raro contingentibus, ut ad opus a Deo insti-
tutum afferant sepe homines infirmum suum, ut ἃ przclaro
incepto non semper absit temeritas. Bonus Imperator
Jepthe, nec sine jussu Dei opus, quod aggressus est; et ad-
miscuit tamen ei voti temeritatem'. David vero vir secundum
cor Dei*: qui temere tamen jusjurandum emisit, de Nabale
eum familia tota exscindendo'. At hoc quanto magis, cum
(quod nec ipsum insolens est) adjungant se sspe operarii sub-
doli* ad viros bonos tanquam participes operis, (procurante
rem Satana) quo, eorum interventu, rem totam evertat.
Etiam ex iis, qui Servatorem ipsum secuti sunt, plerique Eum
propter spirituale nihil quzesierunt, sed quo manducarent de
panibus", el. sati domum irent : Nec ideo tamen, qui Serva-
torem sequuntur, non laudandi. Et hic Cardinalis con-
scientiam pulso. Qus non ita pridem accidit Indorum
conversio, (opera autem, ut fertur, Jesuitarum) annon in ea,
temere gesta pleraque et czeco impetu? — Nullane cupiditas in
ea, aut sacra fames dominata est? Annon eam ignec, addo
etiam, ferre? naturse homines exsecuti sunt? Qui in mise-
ros illos et seminudos Barbaros horrendas strages ediderunt :
adeo autem horrendas, ut earum similes haud usquam quis-

* (Num. zi. 30, 31.] » β Cor. xi. 13.)
511 Sam. xiii. 14.] * [Joan. vi. 26.)
* (1 Bam. xxv. 22.]

89

42 AD CARDINALIS BELLARMINI

quam lecturus sit, si nationum omnium atque seculorum
historiam volvat et revolvat. Manifesto hoc quidem convinci-
tur, in fidei illius semente, qux& nunc apud Indos viget, quze
Seminatores habuit Jesuitas, plus turbarum, et turbinum,
plus feritatis atque immanitatis barbare, plus lacrymarum
atque sanguinis intervenisse, plus (inquam) infinitis partibus,
quam vcl de Scotia dici, fingive possit, vel gente ulla Gentium,
in qua Reformatio nostra pedem posuit. Nec id dizit Rex",
nec dictum voluit : qui Religionem in Scotia reformarunt,
factiosos fuisse omnes : id et voluit, et dixit, postquam prodiit
jam in publicum Reformatio, et plebeii juris facta esset :
exstitisse demum quosdam (quosdam modo) male animatos,
quibus in proclivi tum fuit occasionem arripere in plebe tam
multa tam promiscua tumultus excitandi. At Divino quasi
miraculo reformatam ibi in Scotia religionem dixerat lex, ex eo
quod, (1.) mulla tum temere fierent a concitata multitudine: tum
quod, (2.) quidam cupiditatum suarum turbine longius abrepti
divino 8686 operi immiscerent : dein (8.) (et hoc mala fide omisit
Cardinalis) quod nulla ad hec Principis auctoritas intervenisset
(ut in Anglia, Dania, atque alibi :) postremo, (4.) quod Concio-
natores quidam plebeii tum Tribunos egerint : quod (inquam)
non obstantibus quatuor his, qu: obniti videbantur, religio
tamen ibi reformata Dei virtute obtinuerit. Hoc ita accipit
Cardinalis, ita accipi vult a Lectore, ac si Rex, factiosos et
turbulentos ilos Religionem eo inverisse, ejus saiores fuisse,
dixisset: cum id procul a mente Regis ut scriberet, imo con-
trarium plane diserte scripserit; admiratus in eo, cum poten-
tiam, tum providentiam Dei, quod cum hi tot obices positi
oppositique fuerint, Religio. tamen, quasi Divino miraculo,
locum in Scotia suum consecuta sit. "Tantum igitur abest,
ut diceret per hos introductam, ut per eos parum abfuisse
dixerit, ne omnino posset introduci: adeo, non satores illos,
ut quasi ad miraculum obstupescat, quod in ipsa semente, sic

per eos accepta, non perierit.

v [** Religionis in Scotia reformatio
non sine arcano numinis auxilio per-
acta fuit. "Tam multa in populari
tumultu et rebellione civium pertur-
bate facta fuere, ab iis, qui suis indul-
gentes affectibus Dei opus nescientes
promovebant; ct hec omnia absque
Principis jussu ; contra quam in Anglia

Per eos enim non stetisse,

et Dania factum est, variisque Ger-
manis partibus. Hic e ministerio
homines nonnulli precipites, ignei,
audaces, in hac humanarum divina-
rumque rerum confusione, jam potes-
tatem tribunitiam spe certa devorave-
rant."— Basil. Dor. lib. ii. p. 72 ]

APOLOGIAM ΠΕΒΡΟΝΘΙΟ. 48

quin perierit: nisi ope plusquam humana, Divina nempe de
colo, semen ejus herbescens, ad culmum primum, post ad
maturitatem pervenisset. Non illos nominavit ergo Rex
Apostolos: nec tu unquam Knoxo, Knoxive similibus, hono-
rem hunc a Rege haberi putes.

Sin, a quibus aperta 101 Religioni janua, scire vult Cardi-
nalis, quia de rebus sibi incognitis, et sine Auctore hic loquitur,
indicabo brevi. Fuerunt Patricius Hamiltonius*, et Georgius
Wishartus?, Martyres ambo, qui, quz deformata esscnt in
Papismo, Scotie primi aperuerunt: tum, qua ratione refor-
mari possent, voce et scripto indicarunt primo, post vita et
sanguine consignarunt. Viri, in quibus non modo forma, sed
virtus ipsa pietatis: nec ulla vitiorum labe deformati. Sus-
ceperunt post eos rem Ángli quidam de nostris, qui accensam
ab illis facem, ne extingui denuo posset, ope qua poterant,
atque opera omni, agebant sedulo. Cum sic autem sedulo
agerent, intervenerunt illi (quos supra memoravit Rex) viri
factiosi ; illi alteri Ministri Tribunitii: qui mirum ni evertis-
sent iterum rem Religionis. Certe, adeo ei fuerunt impedi-
mento, ut miraculo pene locum fecerint, quod per eorum
turbas et temeritatem factum non fuerit, ut recepta jam pene
atque introducta exterminata sit denuo.

Dicet fortasse divino miraculo, per homines deformatos omni genere vití-
orum, et qui ab Apostolorum virtutibus Jongissime absint, Apostolicam
fidem in Scotia restitutam esse. At nos contra scimus divinam legem per
Mosem et, Prophetas viros eanctissimos introductam: Evangelium Christi
per Apostolos,... cotus hominum reformatoa, quos Ordines Religiosos
appellamus, per homines excellenti virtute prseditos, institutos.—[Bell.
Apol. pro Resp.] p. 11. (Op., tom. vii. coll. 710. D. 711. A.)

Neque ergo, quasi divinum in eo miraculum ponit, quod per
Aomines deformatos omni vitiorum genere restituta fuerit fides
in Scotia. Non per deformatos ullos, (vides jam opinor) sed
praestantes animi Martyriique viros. Ne restitutam quidem
dicit fidem. Fides qus fuerat, mansit eadem : tantum in ea
(quae extra fidem fortasse) doctrina errores, in moribus abusus
invaluerant: ii reformatione opus habebant; reformati pro-
inde sunt. Nec in eo id factum quod a Mose cum Legem,
quod ab .4postolis, cum Evangelium primo promulgarunt : id
potius, quod a Josaphat, qui contractas sub Asa patre sordes

* [Vide Spotaswode's Hist. of the (Ibid. pp. 76 —82.]
Church in Scotland, lib. ii. pp. 62, 63.]

94

44 AD CARDINALIS BELLARMINI

aliquas in culéu Dei repurgavit modo, et nitori cultum
restituit: Legem ipsam non restituit, nedum promulgavit.
At, cum Mosi et Apostolis accenses Fraterculos illos, Ordinum,
quos religiosos vocas (rectius autem poteras superstitiosos)
adinventores; quis ferat? — Ezcellenti certe stultitia sit, qui
excellentes ἃ vobis blasphemias vulgari de ezcellenti eorum
virlute non sentiat. Nec aliter sane sentiet, cui Dominici
vitam, cui Francisci Conformitates'*, legere otium sit.

Nova ista miracula, quibus colligantur de spinis uvse et dc tribulis ficus, id
est, 8 deformatis reformatio, et ab Apostatis Apostolica Religio, Ecclesia
vere Christiana non novit.—(Bell. Apol. pro Resp.) p. 11. [Op., tom. vii,
col. 711. A.]

Nec si, per viros non usquequaque sanctitatis laude, vel
virtutis forma preditos, religionem interdum reformari con-
tingat: id esset de spinis uvas: nec ei, tanquam novo mira-
culo, illudi debet. "Vir non optimus, Jehu, nec Hex vero,
quem videre velles, (furiosus enim, sanguinolentus, nec qui
multum differret a 'T'yranno) cui tamen Historia sacra testi-
monium fert, reformatum ab eo cultum divinum nihilominus,
et sincentati pristinze restitutum. — Nec vel spinis caruerunt
suis, vel /rióbulis Persarum Reges, a quibus ct Templum ipsum
Dei denuo, et vero etiam Sacra cum "Templo instaurata.
Apposite hic Augustinus. —Non crescunt de spinis, sepe tamen
pendent de sepibus uve : nec (amen uve esse desinunt, quia ibi
pendent, nec eo minus colligende, dum caute colligas, ne lace-
rentur manus*. Fidei ergo Defensor Rex, a nemine hic, nisi
Apostolis ipsis plantatw : cujus professio, siqua parte defor-
mata, reformatione opus habuit (et habuit, testor vel Brevi-

* [In Bibl. Bodl. duse hujus libri edi-
tiones conservantur; viz. ' Liber Con-
formitatum Mediol. 1510 ;" et * Liber
Aureus inscriptus liberConformitatum
Vite Beati ac Seraphici Patris Fran-
cisci ad Vitam Jesu Christi Domini
nostri, &c. Bononiee, 1590.' Hic Liber
Auctorem suum habuit Bartholo-
meeum Albicium Pisanum; vide Cavei
Hist. Lit., tom. ii. p. 75. Append.)

* [Ipsa Augustini verba haud in-
veni. Qus vero sequuntur, ad rem
pertinent. * Mala facientes utique
spinz sunt. Quomodo vis de spinis
me colligere uvam verbi tui? Re-
spondebitur; non est illa uva spina-
rum; sed aliquando increscens sar-
mentum implicat se in sBepem, et
pendet uva inter densa spinarum, ged

non surgit de radice spinarum. Τὰ
si esurieris, et aliud non habes unde
sumas, caute manum mitte ne lace-
reris ab spinis."—3S. Aug. Serm. xlvi.
$ 22. Op., tom. v. col. 840. C. D. ^ Ali-
quando invenimus illud, fratres mei,
vitem positam super caricem, quia
ibi habet sepem spinosam, extendit
palmites 8uos, et inserit in sepem spi-
nosam, et pendet inter spinas botrus ;
et qui videt botrum carpit, non tamen
de spinis, sed de vite, qus circum-
plexa est spinis. .... Tu lege uvam,
non te pungit spina, quando legis,
Quac dicunt facite, &c. Pungit autem
te spins, si quod faciunt, facia."—
m exxxvii. $ 13. ibid. col. 966. B.
C.

APOLOGIAM RESPONSIO. 43

anum vestrum reformatum a vobis, Missale, etiam Biblia
vestra vulgata?) ea per viros, quorum nos paenitere debeat,
neutiquam reformata est. Et, si esset, religio nobis non
esset, Sacris, vel a Jehu ipso reformatis, aut in Templo, etiam
a Persis rezdificato (quod olim populus Dei fecit) Sacris vel
operari, vel interesse.

Accipiam Intercessionem Sanctorum, eum Reliquiarum veneratione, quse
δὶ ostendere potuero a Paíribus, qui primis quadringentis, vel quinqua-
gentis annis floruerunt, unanimi consensu approbari, simul effecero fidem
Regis Anglorum non esse fidem Veteris et Primitive Ecclesise, sed

figmenta et hsreses novatorum.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 12. [Op.,
tom. vii. col. 711. C.)

Porro litem jam novam intendit, quo loco et docere vult [Fides

Fidem quam Rez defendit, fidem non esse veteris et Primitive RE NC
Ecclesie. Ut doceat, accipere se primo dicit, Intercessionem inventa.]
Sanctorum, cum Reliquiarum veneratione. Et vere quidem
accipere, sed ἃ se accipere, dante enim nemine: eo scilicet
sensu, quo scandalum acceptum dici solet, non datum. Nam
Rex Invocationem Sanctorum tutam non putat *: de interces-
sione verbum ibi nullum : et adorationem Reliquiarum vepre-
hendit4, non venerationem. lta, impingit in ipso limine.
Porro si nihil hic addam, uno hoc concidunt omnia, que
consarcinavit hic Cardinalis: Sciamachiam enim hic molitur,
et luctam cum larva sua. Nihil interim eorum hic ab eo fit,
quz fieri Rex ibi postulat.

1. De invocatione proponit Rex: Cardinalis respondet de (Invocatio-
intercessione. | Intercessio, opus Sanctorum: Zmvocatío, no- i cud
strum. Zntercedere Sanctos, probat Cardinalis: Rex non
negat. nvocandos negat Rex; Cardinalis non probat.

2. De quadringentis annis Kex expectat*: at, quos Cardi- [per annos
nalis corrasit, post £recemtesimum omnes: ita, conclusit se ^^^
intra unum modo centenarium, eumque ultimum. De priori-
bus autem £recentis adducit nec apicem : Silet ibi, et silendo
laborare causam suam satis indicat.

3. De eo, quod statuerunt Patres, agi vult Rex : Ille nihil [Patres
quicquam ab illis sZatufum, nihil definitum : quid alicubi, ali- iem
quis, aliquando, mofu proprio dixerit feceritve, id modo refert. —36

4. Tum, waanimem consensum eph Rex. At,et alii non (unanimi

* ( Misaale ct Breviarium e Decreto Praef. Monit. p. 52.] coneeusu.]
Cone. Trident. jussu Pii V. et Cle- Ibid. p. 54. ]
ment. VIII. Biblia Sacra a Sixto V. $ : [rbid. p. 48.]
e Decreto Conc, Trident.)

[ut neces-
sariam,]

et de
ide. ]

97

46 AD CARDINALIS BELLARMINI

pauci sunt, quibus hic suffragii jus est, a Cardinale preteriti :
quibus, «num hic animum non fuisse, sed iisse eos in alia
omnia, legas vel apud Cardinalem ipsumf.

b. De iis, que ad salutem necessaria, verba Regis sunt?:
qui vero Cardinalis adduxit, private devotionis obsequio ἃ
quibusdam facta: publica Ecclesie doctrina, vel necessitate
ulla facienda ab omnibus non proponuntur. Multum inter-
est, animine ardore abreptus quis rem faciat, (cui indulgeri
potest) an, quasi id ei (si salvus esse velit,) necessario sit
faciendum. Nec enim id, de vestris (credo) quisquam ita
frontem perfricabit, ut affirmet, tam hzc necessaria esse; ut,
qui quotidie, sedulo, Deum per Christum invocet (uti Chris-
tianum par est) etai Sanctos non interpellet penitus: aut qui
Reliquias haud unquam viderit, vel si viderit, dubius animi
sit, an vere Reliquie sint, nec proin adoret, salutem con-
sequi non possit, aut anima ei inde valde periclitetur.

6. De fide susceperat Cardinalis, et fidem subinde crepat,
nec tamen. verbum Dei ullum, aut de quo Symbolo, de qua
Ecclesie definitione hsec fides sit, usquam indicat. Hec
autem tria vel Pontificis fidem circumscribunt. Fides ergo
integra constare potest, ut stolones tamen hi przcidantur.

Nihi ergo hic effecerit Cardinalis, nisi Sanctorum invoca-
lionem, non infercessionem, et Reliquiarum adorationem, non
venerationem acceperit. Nisi per annos quadringentos : nisi
statuisse eas docuerit Patres : nisi unanimi consensu statuisse :
et statuisse de fide, vel tanquam ad eternam salutem neces-
sarias. lunc enim sibi quszestionis statum fixit Rex: hunc
Cardinalis mutare non debuit.

Atqui nihil horum facit, ne conatur quidem. Transcribit
huc modo quidam de Controversiis suis, interpolata tantum,
et turbato nonnihil ordine, quo ibi leguntur. Atque hoc
labore supervacuo. Quis enim illa jam nescit? Quis non ad
nauseam legit? — Cur hic ergo denuo inferciat? Novi autem
nihil quicquam superaddit. Ageret vero ingenue, et diceret :
Exhaustus sum: dixi de his quz potui, nec est, quod a me
plura jam Lector expectet, plura enim dicenda non habeo.

Ne tamen sibi dicat non responsum, nos quoque idem

'sarum volvemus", cum venia tamen Lectoris: cum ad hzc,

f [Bell.] De Sanct. Beat. lib. i. £ [ Pref. Monit. p. 48.]
cap. 20. [Op., tom. ii. p. 485. F.] * [Vide Ter. Eunuch. v. 9. 55.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 47

et ante non modo incardinatum, sed vel natum Cardinalem,
etiam a Cardinale jam ipso, toties repetita, eadem nobis pene
responsa regerere necesse jam sit, quz legat apud alios.
Vexatze enim jamdiu hz qusestiones sunt, ut nihil novum sub
sole* de iis proferri jam quidem possit. Dabit ergo hoc illius
importunitati, qui remittere nos poterat ad suam illam RAÀapso-
diam, quo et nobis idem facere liceret, nempe ad alios remit-
tere, qui Collectanea hsec ejus abunde jamdudum attriverunt.

De in£ercessione Sanctorum quam accipere se dicit: ac-
ceplam fateor, datam nego. Qui enim subinde recurrit ad
&ostros homines, et ab iis sciscitatur, quid sit in Anglico,
poterat et de loco hoc consulere qui est pag. 38. Ubi, non
intercessionem, sed invocationem Sanctorum leget: vel (ut
verbum verbo reddatur) Orationes ad Sanctos.

1. Omnia quidem nobis bona Sanctos cupere, qui vita functi [Sanetos
in eclis sunt, ex caritate, quz nunquam excidit, quseque ud
ibi in illis jam auctior est; etiam, cum Christo capite suo,
totum ejus in colis mysticum corpus ultro vota sua con-
jungere, non erit inconveniens siquis arbitretur, dixit olim
Ongenes!: habeatur hoc quoque inter occulta Dei, nec chartule
committenda mysteria*.

2. Ut hoc tamen detur: at de eo non liquet, quomodo illi [non ii-
nos hic in terris vota facientes audiant. Et illa vestra, de speculo ee
divine essenlie, el. relucentia inibi omnium, que fiunt super audirc.]
terram, subtilia magis quam solida sunt, nec vobis ipsis sat
liquida, at Patribus quidem inaudita. Eos autem haud liben-
ter quis compellet, de quibus, qua tandem ratione audiant
compellantem, et proinde, audiant necne, certus non sit.

8. Verum, si de secundo hoc liqueat vel maxime, ne sic [Non sunt
quidem audemus vota nostra ad ills precesque dirigere, rai

Si conce-
atur,

! [Eccles. i. 9.]

2 [** Sed et omnes sancti qui de hac
vita decesserunt, habentes adhuc cha-
ritatem erga 608 qui in hoc mundo
sunt, si dicantur curam gerere salutis
eorum, ei juvare eos precibus suis,
atque interventu suo apud Deum, non
erit inconveniens."—Orig.] in Cant.
Hom. [lib.] iii. [Rufino interprete. Op.,
tom. iii. p. 75. d. col. 1.]

k [** Jam vero ai etiam extra corpus
positi vel sancti, qui eum Christo sunt,
agunt aliquid, et laborant pro nobis ad
similitudinem angelorum, qui salutis
nostre ministeria procurant...bha-

beatur et hoc quoque inter occulta Dei
nec chartule committenda mysteria."
—DQOrig.] in (Epist. ad] Rom. (lib.] ii.
(Rufino interprete. Op., tom. iv.
p. 479. col. 2. B. C.]

! [* Possunt eam cognoscere cog-
nitione supernaturali, prout hujus
modi oratio relucet in Divina essentia."
—"Thom. Argent. in lib. iv. Sent. Dist.
xlv. Art. iv. Solut. fol. 186. col. 1.
Genus, 1585. * Vident speculum, id
est Deum, in quo relucent omnia."—
Joan. Bromiard. Summ. Predicant.
cap. xxv. ('Ascendere.) sub. lit. A.
tom. i. fol. 69. col. 4. Venct. 1580.)

48 AD CARDINALIS BELLARMINI

cum preceptum ea de re nullum acceperimus, precep-
[aut pre- Zum autem acceperimus in lege, disertis verbis, Qwod (ibi
cepto, ] pom !
precepero, hoc tantum /facies^. Inde, id tantum audemus
facere, de quo preceptum habemus. Vos preceptum adducite,
statim eos vobiscum invocamus. Terret vero nos Apostolus,
(utcunque vos hominem habetis pro levi) sua illa Quizestione,
Quomodo invocabunt, in quem non crediderunt"? — Vos enim
38 reperistis forsan: at videtur ///e modum tum nullum reper-
isse, quo eos, (in quos nec vos quidem ipsi credere vos dicitis),
posset tamen quis invocare.
Atque, ut preceptum haud illum, ita nec eremplum. | Sua-
rez, Quod autem in veteri Teslamento aliquis directe oraverit

[aut exem-
lo Sacr.

us Sanctos defunctos, ul se adjyuvarent, vel pro se orarent, nusquam
legimus?. |. Non est expressum 1n Novo, ait Salmeron, et durum
esset, id Judeis precipere, et occasio daretur Gentibus, putandi

sibi exhibitos multos Deos: Et hoc quantum ad Scripturas.
Primum igitur Concil. iv. Gen. . . . (et quod ab ipso Rego cum honore susci-
pitur,] ita loquitur Act. 11. *Flavianus post mortem vivit, Martyr pro

nobis orat 3.'—([ Bell. Apol. pro Resp.] p. 12. (Op., tom. vii. col. 711. C.]
[ Testi- De Znvocatione tamen hac, decurramus quse adduxit Car-
Pons eel dinalis. Egressus primo limites suos, orditur quadringentos
examinan- g»nos suos ab amno quadringentesimo quinquagesimo primo,
E (nec enim ante habitum Concilium Chalcedonense) id est,
annos LI. post fixum illi terminum. — Non co dixi, quasi
Concilium illud Rex non suscipiat, sed quod Cardinalis hic
[Cone . fidem non prsestet. Suscipit vero Rex Concilium, qui nempe

Chalced.] qv de statuit, Canones illius omnes. In eoque id facit, quod
& Cardinale, ab Ecclesia ejus Romana non fit, quz& Canonem
illius, de Constantinopolitanze cum Romana ἴσοις πρεσβείοις τ
aperte rejicit, maximum licet fuerit Concilium illud, et fre-
quentissimum'. Αἴ vero, qui ibi omnia, per tam multas, tam

"» Decter. xii. 32.

» Rom. x. 14.

9 (Suarez Comment.] in iii. ( Part.
Sum. Theol $S.] Tho. Q[umst.] lii.
Dist. 42. sect. 1. [tom. ii. p. 760.
col. 1. Complut. 1592.)

P (* Ad aliud vero, quod non sit in

viii. Op., tom. xv. p. 473. col. 1.

4 [Πάντες ol εὐλαβέστατοι ἐπίσκοποι
καὶ οἱ κληρικοὶ ἙΚωνσταντινουπόλεως
εἶπον .. . Φλαυιανὸς μετὰ θάνατον ζῇ"
ὁ μάρτυς ὑπὲρ ἡμῶν eDterai.—Conc.
Chalc. Act. xi.—Conc. tom. iv. col.

textu. Salm.] in 1 Tim. ii. Dist. τ

Novo Testamento expressum, nec Ec-
clesia primitiva hac invocatione ute-
batur, dicendum est, quod abunde id
expressum fuit, ai non scripto, saltem
traditione viva, &c.," et deinde paucis
interjectis, * Durum cs:et, ἃς." ut in

698. A.]

* (Conc. Chalc. Can. xxviii.— Conc.
tom. iv. col. 770. B.]

* (Bell. Apol. pro Resp. p.12. Op.,
tom. vii. col. 711. D.]

APOLOGIAM ΒΕΒΡΟΝΘΙΟ. 49

prolixas zctiones interjecta sunt ; nec Canonum vim obtinent ;
sed nunc his, nunc illis, obiter inter disceptandum excidunt :
iniquum esset petere, ut singula suscipiat quis, nec hanc sibi
legem Cardinalis (scio) diceret. Quanti autem illud est,
quod inde profert per ὕστερον Tporepov? Non est enim ibi
quicquam Síatutum hac de re, ex Paírum judicio. Accla-
mimatio ea tantum est. Acclamatum vero etiam paritati Con-
stantinopolitani cum Romano, a Patribus ibi universis! :
quibus tamen omnibus Cardinalis (scio) reclamabit. Sic se
res habuit. Ad Flaviani mentionem obiter factam, (qui in
Ephesina secunda, ληστρικῇ, czesus fuerat, dum contra Dio-
scorum vim fidei facientem se opponeret) acclamatum est a
Patribus, Flavianus post mortem vivit. Martyr pro nobis oret.
(Sic enim habet Editio Cardinalis prior:) Martyr pro nobis
orat. Sic posterior. Martyr pro nobisorat ? Quis id negat?
Sed et, Martyr pro nobis oret, quid ad rem? Ορέαγο hoc
quidem est, /nvocare non est, Orel, votum est, non Znvocatio.
Votum autem: ut optet quis scilicet, de aliquo quid, in
remotis agente, nec quid optet audiente (quasi si dicam, Car-
dinalis desinat, priusquam deficiat) fieri 1d. quidem potest, in
more positum est, nec religio ulla impedit. ^ Votum (inquam)
non Znvocatio. In Legenda vestra, jactatus in mari Rex Hen-
ricus gravi procella, in hane vocem erupit: O si vigilaret
nunc Carthusiensis Hugo, el. pro nobis preces funderet". Nec
invocavit tamen Hugonem, qui tum in vivis, ac in cella sua,
voti Regii ignarus. Aliud ergo, Votum: aliud, Invocatio : quz
tum demum fit, cum quasi przesentem quis przesens compellat ;
et orationem recta ad audientem dirigit, quod fere fit vocandi
casu: Ora Martyr pro mobis. Intercessionem forte juvant
hzec, quam accepit Cardinalis : /Znvocationem non juvant, quam
Bex dedit. At de illa, spem bonam habere nos; de hac,
preceptum Dei non habere, in confesso est.

Et in Epistola Episcoporum Europe ad Leonem Imper, quse tempore
ejusdem Concilii scripta est. *'Sanctissimum vero Proterium in Choro et
in ordine S. Martyrum ponimus, et ejus intercessionem misericordem et

* [οἱ εὐλαβέστατοι ἐπίσκοποι ἐβόη-
σαν αὕτη δικαία ψῆφος" ταῦτα πάντες
λέγομεν ταῦτα πᾶσιν ἀρέσκει. αὕτη
δικαία κρίσις, x. T. ἑ.--- Conc. Chal. Act.
ivi.—Cone. tom. iv. col. 818. C. (rec-
tiua D).)

* (^O si vigilaret nune Carthusi-

ANDREWES.— RESP.

ensis Hugo meus, si secretis inten-
deret modo precibus, si cum fratribus
suis divinis interesset officiis, non ita
in longum mei oblivisceretur Deus."
Capzr.] Nov. Legend. Angl in
S. Hugon. (fol. eixxxiv. col. 1. Lond,
1516.)

E

39

( Epistola
Episc. quo-
rundam
post illud
Con-
cilium. ]

50 AD CARDINALIS BELLARMINI

propitium Deum habere postulamus.'—( Bell. Apol. pro Resp.] p. 12. (Op.,
tom. vii. col. 711. C. D.]

Nihilo autem plus probat, illa (non in Concilio, extra Con-
cilium enim, et post illud finitum) nec a totius Europe (a
quatuor modo) Episcopis ad Leonem conscripta Epistola ;
quam post ibi recitat : 1n qua Episcopi, illud idem de Proterio*,
(qui ab /Eluro czsus in Baptisterio, cum orthodoxus esset)
quod alii ante de Flaviano. "Verum Proterius non invocatur
ibi: oratio ad illum non dirigitur : id modo petitur, ut inter-
cessionum participes fiant, quibus Proterium in celo jam uti
spes erat. Illud, de quo non quzritur, ostendunt hzc,
quodque extra spem non est; inferpellare illos: Illud, de quo
quiritur, non ostendunt, quodque extra preceptum est:
interpellandos esse.

[Cei oppc-- Neque vero, Cardinali hic repono acclamationem aliquam,

nitur Ca-
non Conc.
Laodie.]

40

[S. Ba.
silius.]

vel votum, ex affectionis impetu; sed Canonem, sed Statutum
Concilii Laodiceni circa hzc tempora, unanimi Patrum con-
sensu promulgatum 7: quod leges, bis a Theodoreto relatum
in ii. et iij. ad Coloss*. —Prohibent 101 disertis verbis, Ne quis
precetur Angelos. (Par est autem ct de Sanctis ratio) Quod
consulerent tum quidam, atque oportere putarent per Z4ngelos,
divinam sibi benevolentiam conciliare.

Patrum vero, quz& profert testimonia, tres in classes tri-
buam. 1. Qui vere Paíres, scd non vere citantur. 2. Qui
vere citantur, sed fidei suspecta. 3. Qui et veri, ct vcre
citati, sed nihil ad rem.

Basilius in orat. in xl. Martyres. 'Qui,' inquit, *aliqua premitur angustia

ad hos confugiat, qui rursus leetatur, hos oret*.'— (Bell. Apol. pro Resp.]
p. 13. [Op., tom. vii. col. 711. D.]

Non vere citatur Basilius Magnus: in quo, iniqua mens

x (^De Timotheo (sc. /Eluro) vero
... quia ejus immissione sanctse me-
morie Proterius, orthodoxus sanc-
tusque pater, et Alexandrinorum epi-
scopus, in sacratissimi baptisterii loco
peremptus est, membratimque conci-
sus, et locis omnibus circumtractus, et
post hsec igni contraditus, aliaque
passus, quse propter sceleris exaggera-
tionem terretur lingua proferre ; sanc-
tissimum quidem Proterium in ordine
et choro sanetorum martyrum poni-
mus, ct ejus intercessionibus miseri-
cordem et propitium Deum nobis
fieri postulamus."—Epist. Episc. Eu-
rope (Joannis sc. Heracleg, "Theo-

phronii Aphrodis.,, Theotecni Cyclen-
βία, DBabule novsm Theodosiopolis)
apud Conc. Chalc. par. iii. cap. xxvii.
— Conc. tom. iv. col. 907. D. E.]

Y [Ὅτι οὐ δεῖ Χριστιανοὺς €yxara-
λείπειν τὴν ἐκκλησίαν τοῦ Θεοῦ, καὶ
ἀπιέναι, καὶ ἀγγέλους ὀνομάζειν, καὶ
συνάξεις ποιεῖν' ἅπερ ἀπηγόρευται.
Ef τις οὖν εὑρεθῇ ταύτῃ τῇ κεκρυμμένῃ
εἰδωλολατρείᾳ σχολάζων, ἔστω ἀνάθεμα,
κι T. 4. Conc. Can. xxxv. —
Conc. tom. i. col. 1504. D.]

* ['Theod. in Col. ii. 18. Op., tom. iii.
490. et in Col. iii. 17. ibid. p. 496.]

* [Ὁ θλιβόμενος ἐπὶ τοὺς τεσσαρά-
κοντα καταφεύγει, ὁ εὐφραινόμενος ἐπ᾿

APOLOGIAM RESPONSIO. ἢ]

Cardinalis, Qui rursus letatur, hos oret. Nec enim ibi ργῶ-
cipiendi modus. Non dicit, Hos oret. Quid dico, modus?
nec idem vocis significatum, nec similitudo significati ulla.
Ne id quidem dicit, Hos orat. Nam, fidem Cardinalis!
ἐπ᾽ αὐτοὺς ἀποτρέχει, potestne verti, Hos oret, vel Hos orat?
᾿Αποτρέχειν, in ullone Lexico vestro, orare redditur? 4d Aos
currit, dicit Basilius, nempe ad Martyres. Currit. Primum,
aliud est narrare, quid fiat: aliud. sfatuere, quid faciendum
sit; tum, ad eos dicit, id est, ad eorum memorias (scilicet),
ubi Deum oret, ubi editis tum signis, exaudiri a se precantum
vota monstravit. Quod ne cui dubium, subjicit statim,
ἐνταῦθα γυνὴ εὐσεβὴς, id est, eo loco, vota facere mulierem
piam : de loco ergo loquitur. "Tum, ut omnem scrupulum
tollat, paulo post, μετὰ μαρτύρων γινέσθω τὰ αἰτήματα ὑμών,
non autem πρὸς μάρτυρας, non Hos oret, non ad Illos fiant
preces vestre: sed, cum Illis. Cum His oret vertit Cardinalis
in Hos oret. Ita, modum :?ndicativum in imperativum primo :
post, currere vertit 1n orare. Greca si inspiciat lector, videbit
factum hoc, Greca fide.

Eusebius. ..lib.[xiii.] de prepa. Evang. c. 17. (leg.7.] . . . ' Hec," inquit,
'nos quotidie factitamus, qui vere pietatis milites, ut Dei amicos, honorantes
ad monumenta quoque illorum accedimus, votaque ipsis facimus, quorum
intercessione ad Deum, non parum juvari profitemur*.— ( Bell. Apol. pro
Resp.] p. 14. [Op., tom. vii. coL 712. C. D.]

Neque vero, vere magis citatur Eusebius ; similis per omnia [Eusebius
in eo fraus. Eusebius dicit, ἐπὶ τὰς θήκας παριέναι, ad thecas viui
seu monumenta Martyrum accedere; καὶ τὰς εὐχὰς παρὰ
ταύταις ποιεῖσθαι, et apud illas (nempe £Aecas, et monumenta)
vota precesque facere. Id Cardinalis sic vertit, (an pervertit)
vota ipsis facimus. Ipsis (scilicet) Martyribus : sic intelligi
vult verba, (sic enim ei opus ad rem suam:) quse tamen
Eusebius nunquam fieri dixit, αὐτοῖς, ipsis nimirum Martyr-

ibus; sed παρὰ ταύταις, apud

αὐτοὺς ἀτοτρέχει᾽ ὁ μὲν, ἵνα λύσιν εὕρη
τῶν δυσχερῶν᾽ ὁ δὲ, ἵνα φυλαχθῇ αὐτῷ
τὰ χρηστότερα. ᾿Ἐνταῦθα γυνὴ εὐσεβὴς
ὑπὲρ τέκνων εὐχομένη καταλαμβάνεται,
ἀποδημοῦντι ἀνδρὶ τὴν ἐπάνοδον αἰτου-
μένη, ἀῤῥωστοῦντι τὴν σωτηρίαν. Μετὰ
μαρτύρων γενέσθω τὰ αἰτήματα ὑμῶν.-----
S. Bas. Hom. in xl. Martyres. $ 8. Op.,
tom. ii. p. 155. D)

ν [Καὶ ταῦτα δὲ ἁρμόζει ἐπὶ τῇ τῶν

ipsas, (ipsorum scilicet £Aecas,

θεοφιλῶν τελευτῇ, οὖς στρατιώτας τῆς
VAS εὐσεβείας οὐκ ἂν dudprois εἰπὼν,
παραλαμβάνεσθαι" ὅθεν καὶ ἐπὶ τὰς θήκας
αὐτῶν ἔθος ἡμῖν παριέναι, καὶ τὰς εὐχὰς
παρὰ ταύταις ποιεῖσθαι, τιμᾷν τε τὰς
μακαρίας αὐτῶν ψυχὰς, ὡς εὐλόγως καὶ
τούτων ὑφ᾽ ἡμῶν "ycyvouévoy.— Euseb.
Priep. Evang. lib. xiii. cap. 11. Viger.
(al. 7.) p. 663. C.]

E 2

[S. Chry-

b52 AD CARDINALIS BELLARMINI

seu monumenta tantum.) pud Marliyrum thecas invocare,
et, Martyres invocare, quantum interest? Certe, si quid hic
Eusebius de invocatione scribit, fthecas invocandas scribit
Martyrum, non Martyres ipsos. De quo viderit Cardinalis, an
Reliquias suas, non adorari modo, verum etiam invocari velit.

8. Chrysost. .. . in orat. deSS. Juventino et Maximo. * Sepius,' inquit, ' illos
invisamus, tumulos adoremus, magnaque fide reliquias eorum continga-
mus, ut inde benedictionem aliquam assequamur*.'— [Bell Apol. pro Resp.]
p. 14. (Op., tom. vii. coll. 712. D. 713. À.]

Sed neque Chrysostomus vere etiam ; ubi geminam frau-

sos00u-] dem reperias: de Graeco alteram, alteram de Latino. 1. Nam

41

[S. Eph
rem. ]

et Girzece λάρνακος ἅπτεσθαι, est. capsulam tangere: | tangere

autem capsulam (credo) non est adorare. Non adoravit filium

viduz Naim Servator noster, cujus capsam tetigit. 2. Et
vero etiam Latine, fraus alia. Nam, cum Interpres vertis-
set, Tumulos adornemus : adornemus Cardinalis mutavit in
adoremus. Deinde subjicit ; Quid hic, queso, Rex dicet? Si
Patres veteris Ecclesie clamant, Sanctorum tumulos adoremus,
quomodo Rez veteris Ecclesie fidem retinet, οἱ interim dicit,
Reliquiarum adoratio intolerabilis idololatria est ? Videtur
ergo cause Cardinem in hoc testimonio ponere, cui sic ap-
plaudit, Tumulos adoremus. Quid hic, queso, Rex dicet ὃ
Dicet, abesse voci literam, Cardinali fidem.

S. Ephrem in Ser. de laudib. S. Martyr. *' Precamur;' inquit, ' beatissimi
Martyres, ut pro nobis miseris et peccatoribus Dominum interpellare dig-
nemini, ut superveniat in nos gratia Christi *."—[BelL Apol. pro Resp.]
P. 15. [Op., tom. vii. col. 713. A.]]

2. Proximi sunt his, qui ipsi opus habent, ut fidem de ipsis
faciat, priusquam fidem quis faciat ex ipsis; ut qui non satis
perspectz: fidei sint. Nec enim integre satis auctoritatis
Ephrem hic vester, nuper erutus e crypta, atque ita fidei
cryplice: nec Grzece tamen editus, sed edoctus a vobis
Latine loqui, quorum diu jam pertusam in his fidem experti
sumus, atque animos sub Vulpe latentes*. Longe quidem
aliter Tomo primo germanus Ephrem, (ubi orat ipse, non
perorat) Deum solum in omni prece compellat, nec vel nomi-

€ [Συνεχῶς τοίνυν αὐτοῖς ἐπιχωριά- 4 [Πρεσβεύσατε ἅγιοι ὑπὲρ ἡμῶν τῶν

Poner, καὶ τῆς λάρνακος ἁἀπτώμεθα, καὶ χαυνῶν, καὶ ἁμαρτωλῶν, .. «ἵνα ἔλθη ἐφ᾽
μετὰ πίστεως τοῖς λειψάνοις αὐτῶν περι- ἡμᾶς ἡ χάρις ToU Χριστοῦ.--- Ephr. Syr.
πλεκώμεθα, ἵνα εὐλογίαν τινα ἑπισπασώ- — Encomium in Martyres. Op. Graec. et

μεθα ἐκεῖθεν. --- S. Chrys. Hom. de SS, — Lat., tom. iii. p. 251. Romee, 1746 ]
Juvent. et Max. Op., tom. v. p. 536.] , * [Hor. Ep. ad Pison. lin. 437.)

APOLOGIAM RESPONSIO. 53

nato Sancti ullius nomine. Etiam, ibi sic Deum affatur. Ad
le : ad, preter te, neminem orationem facio!. Αἴ iste, (quisquis
est, in suo hoc Sanctorum Encomiastico, Khetorem agit, in
prosopopais totus est; et Tyrannos etiam affatur, tum Mar-
tyres denique, oratorio more utrosque : unde exemplum forte
elicias RAheforice, at regulam nunquam figas Theologie.

S. Chrysost. Hom. 66. ad pop. Antioch. *N am, inquit, "οὐ ipse qui purpu-

ram indutus est, accedit illa complexurüs sepulchra, et fastu deposito stat
Sanctis supplicaturus, ut pro 86 apud Deum intercedant*.'—[Bell. Apol. pro
Resp.] p. 14. (Op., tom. vii. eol. 712. D.]

Jamdudum autem est, cum suboluit Erasmo!, quam citas (3. Chry-
Homiliam, Chrysostomi non esse. Cujus autem sit, Garetius "^fomus.]
vester commode nos monuitk: Theodori nempe cujusdam
Daphnopathi, qui s:culis nescio quot, post Chrysostomum.
Versiones quidem sunt, (et apud vos, et a vobis editz,) iu
quibus nil tale reperias, nec vel paginas integras, quz clausu-
lam illam, vel antecedunt vel sequuntur. Nec ad Populum
Antiochenum habite sunt tot Homilie!, (quod non nescit
Cardinalis:) ne, Viginti quidem sex: Et, in iis, quz habite,
haud quicquam tale reperitur. Tum, si detur denique, quod
isthuc sic narret Chrysostomus : non quid fecerit tum aliquis,
sed quid ex Paírum Statuto fecerit, quid per id tempus
Patres statuerint, ἃ Rege qusritur. Factum hic narratur
modo, S/atutwn nullum recitatur. Factum autem volunta-
rium, ut libere devotionis: non autem, ut re; ad salutem 42
eternam necessarie : quod tamen probandum sibi suscepit

Cardinalis.

! [Vide varias Lamentationes et

&0stomi phrasin ΤΠ desidero."
Precationes ad calc. tom. i. Op., ed.

—Desid. Erasmi Vit. S. Joan. Chrys. ad

Vosa. Rom. 1284: precipue vero pp.
265, 266, ubi hzec, sensu quidem, verbis
non item, legi possunt.

ε (Vide Encom. in Martyr. tom. iii.
pp. 248, 247, ed. Voss. Utrum vero
anctor noster hsec recte intellexerit,
dubium videtur.)

* [Καὶ ydp αὐτὸς ὁ τὴν ἁλουργίδα
περικείμενος ἀπέρχεται τὰ σήματα ἐκεῖνα
περιπτυξόμενος, καὶ τὸν τῦφον ἀποθέμε-
γος ἕστηκε δεόμενος τῶν ἁγίων, ὥστε
αὐτοῦ προστῆναι παρὰ τῷ Θεῷ.---8. Joan.
Chrysost. in Ep. ii. ad Cor. Hom. xxvi.
Op., tom. iii. p. 687.

! [*De commentariis in Acta Apos-
tolorum deque commentariis in secun-
dam ad Corinthios Epistolam, judicent
me doctiores, ego prorsus in eis Chry-

/

fnem, ap. Op., S. Chrys. tom. i. Fro-
ben. Basil. 1580.]

k (Garetius de Invoc. Sanctorum

sub nomine Theodori Daphnopati quge-
dam ex ie&t& homilia citat; in marg.
autem legitur, p. 96. Gandavi. 1570.
" Ex Chrysost. hecsunt desumpta." Et
p. 52. hec ipsa verba oitata sunt sub
nom. S. Joan. Chrysost.)

! (De lix. spurii ad populum
Antiochenum Homiliis, quas constat
nihil aliud esse, quam centones ex aliis
S. Chrysostomi operibus Latine red-
ditos, consule Front. Due., Indic. in
Chrysost. Op., tom. i. et in notis ad
calc. tom. i. p. 2. Paris. 1621. ; ubi
singula fragmenta loco quodque suo

assignat. ]

[S. Maxi-
mus Tau-
rin.]

[3. Greg.
Naz.]

54, AD CARDINALIS BELLARMINI

S. Maximus in Serm. de (laud.) S. Agnete... . *O splendida virgo, ctc. ut nostri
meminisse digneris, quibus possumus precibus exoramus *.'—([ Bell. Apol.
pro Resp.] p. 17. [Op., tom. vii. col. 714. B. C.]

Maximi autem Homilie, et reliquz fere quz de Tempore
de Sanctis circumferuntur, maximi faciendze non sunt. Quam
enim, vel hic citat Cardinalis Maximi Homiliam, Ambrosii
ea diu erat; jam, Maximi fecistis. Ita, nunc huic, nunc illi
ascriptas legas Homilias hasce, prout vobis titulum aflfigcre
libuit. Nec fides certa, ubi auctor incertus.

S. [Greg.] Nazianz Orat. in 8. Cyprian. * Tu, inquit, *e supernis nos
respice, et populum hune Sanctum dirige *.' —

Nec est, usque adeo liquide fidei oratio illa, quam affert,
Nazianzeni. Nam quis fuit ille Cyprianus? Nemo nobis,
(nec Cardinalis credo) nodum expediet. Ita, nunc Afer, nunc
Antiochenus, uterque, neuter. lta fluctuat res tota, ita per-
plexa ibi omnia: Ut non aliter excusare rem possit Billius »,
quam ut dicat, ceculiisse ibi Nazianzenum, et illum, pro hoc,
hunc pro illo sumpsisse. Cecutientem autem quis sequatur
libens? Non, quod multum in ea momenti sit tamen : Tota
enim res exit ibi in figuram sententie, Oratoris nempe 4ρο-
strophen, non Orantis Invocationem.

— Etibidem...*Virginem,' inquit, * Mariam rogavit, ut periclitanti virgini
opem ferret ?.'—([Bell. Apol. pro Resp.) p. 14. (Op., tom. vii. col. 712. B.]

At puella ibi Virginem Mariam invocabat. Sed, an factum
puelle Statutum Ecclesie? | Án ex puellarum factis, fidei
nobis figenda regula est? Sed enim factum non reprehenditur.
Imo, idem illud, cum ejusdem sexus multe facerent, acriter

reprehendit Epiphanius eodem szculo in Collyridianis 4.

"^ [* Itaque O splendida Christo
pulchra Dei Filio, et omnibus Angelis
et Archangelis grata, ut nostri, etc.
S. Max Taur. Hom. de S. Agnete.—
Bib. Max. P'atr., tom. vi. p.32. E.]

" [Σὺ δὲ ἡμᾶς ἐποπτεύοις ἄνωθεν
ἵλεως, καὶ τὸν ἡμέτερον διεξάγοις λόγον
καὶ βίον, καὶ τὸ ἱερὸν τοῦτο ποίμνιον
ποιμαίνοις, k. T. A.—S. Greg. Naz. Orat.
xviii. in laud. S. Cypr. Op., tom. i.
p. 286. D.]

ο (Vide Billium in Orat. xviii. 8.
Greg. Naz. (Op., tom. ii. col. 686, 687 j
ui rem totam ita concludit; *']llu
dicemus, fieri fortasse potuiase, ut ....
Gregorius in duobus cjusdem nominis
viris, multarumque pulcherrimarum
rerum similitudine conjunctis, An-

tiocheno nonnulla tribuerit, que
Aphro conveniebant."]

P [Ταῦτα καὶ πλείω τούτων ἐπιφημί-
ζουσα, καὶ τὴν παρθένον Μαρίαν ἱκε-
τεύουσα βοηθῆσαι παρθένῳ κινδυνενούση,
τὸ τῆς νηστείας καὶ χαμευνίας προβάλ-
λεται φάρμακον.---. Greg. Naz. Orat.
xviii. in laud. S. Cypr. Op., tom. i.
p. 279. D.]

4 [Χλεύης ydp ἐστι τὸ πᾶν, καὶ γραῶν
ὁ μῦθος, ὡς εἰπεῖν, τῆς αἱρέσεως τὸ διή-
γημα' ποία δέ τις γραφὴ διηγήσατο περὶ
τούτου; ποῖος Προφητῶν ἐπέτρεψεν ἄν-
θρωπον προσκυνεῖσθαι, οὐ μὴν γνναῖκα
λέγειν ; ἐξαίρετον μὲν γάρ ἐστι τὸ
σκεῦος, ἀλλὰ γυνὴ, καὶ οὐδὲν τὴν φύσιν
παρηλλαγμένη, τὴν δὲ γνώμην, καὶ τὴν
αἴσθησιν ἐν τιμῇ τετιμημένη.---. Epiph.

APOLOGIAM RESPONSIO. δὺ

Cyril. Ilierosol. . . . * Cum hoc sacrificium . .. offerimus, facimus mentionein
corum, qui ante nos obdormiverunt. Primum Patriareharum, Propheta-
rum, etc τ᾿ [Bell. Apol. pro Reap.] p. 15. [Op., tom. vii. col. 713. A.]

De Cyrillo quoque, injicit nobis scrupulum Augustana (S. Cyrill.
vestra Bibliotheca, ubi Catecheses illz, alterius quam Cyrilli Hier]
nomine inscripte*. Nec defugimus tamen, quz dicit ibi.
Quod enim mentionem facimus, dicit, Patriarcharum, Prophe-
larum, elc. cum offerimus ; ncque nos, mentionem dc iis
tum factam negamus, negamus ?nvocatos. Negamus autem
Augustini fide, qui Martyres ibi ad aram nominari affirmat,
invocari diserte negat*.

Venio jam ad tertium, ubi etsi de veris, ct vcri, nihil ad [Mula
rem tamen. ὃ. Neque enim eo dicuntur hzc, quasi, (si dri ᾿
extra aleam omnem orationes 1118, et abesset suspicio omnis:) Pda
aliquid ex co cause nostra; decederet. Sint enim vere vel —
maxime, sint ad unum omnes; At .Demegorica hewc, litis 48
decretoria non sunt"; quibus tamen, hic incumbit moles
causz totius: utpote, quze Declamationes modo RAetorum
sint, non Definitiones Theologorum. | Res vero sic se habct.
Frequentes in Patrum scriptis Panegyres sunt Maríyrum pro
fide functorum ; sunt et in recenti amicorum obitu Orationes
funebres. In his vero (quis nescit?) nihil magis familiare,
quam ut orationi vela dent, et Oratorie facullatis suze opes
omnes, omnes figuras explicent. Nec est inter figuras ulla,

(in mortuorum quidem przconiis) magis usitata, quam
Apostrophe; orationis scilicet ad defunctos conversio, qua,
illos quasi rcdivivos, ct przsentes, compellare mos. Notum
illud Oratoris ad mortuum, Ὁ Marce Druse, te appello*.
Et illud Poetze, ad alium,—.udisne hec Amphiarae Sub
terram abdite* ? Ubi, cum Amphiaraum hic, Drusum ille,
quasi presens presentem alloquitur: Rhetorum seu Poeta-
rum id more facit, non autem, quod audire eos existimet, aut
sensu verborum affici. Ecquis hec jam afferat, quasi vere

Hser. ]xxix. (Collyrid.) cap. v. Op.,
tom. i. p. 1062. A.]

τ [Εἶτα μνημονεύομεν καὶ τῶν προκε-
κοιμημένων, πρῶτον πατριαρχῶν, προ-
φητῶν, ἀποστόλων, μαρτύρων᾽ ὅπως ὁ
Θεὸς ταῖς εὐχαῖς αὐτῶν καὶ πρεσβείαις
προσδέξηται ἡμῶν τὴν δέησιν.--- ὃ. Cyril.
Hier. Catech. xxiii. (Myst. v.) $ 9.
p. 338. A.)

* [Vide Catalogum Grac. Codd. qui
sunt in Biblioth. Reip. August. Vindel.

per D. Hiseschcelium, pp. 20,21. Aug.
Vind. 1595.]

t (S. Aug. de Civit. Dei. lib. xxii.
eap. 10. Op, tom. vii. col. 1073. D.]

" [Οὐδὲ γὰρ κανόνα ποιοῦμαι τῶν
δογμάτων τὰ πανηγυρικῶς ἐν ταῖς ékkAm-
σίαις Aeyópeva.—Eranist. apud "Theod.
Dial. iii. Op., tom. iv. p. 202.]-

* [Vide Cic. Orat. cap. 63.]

* [Vide Cic. Tusc. Qusest. ii. 25.]

[nec quasi
res certa
esset, et de
fide. ]

56 AD CARDINALIS BELLARMINI

illos et serio invocarent? ΕΠ serio tamen afferuntur a Car-
dinale, ct fidem e figuris exstruit, et ex zipostrophis invoca-
tionem. Quasi ideo, Pietatem, Pascha, Aquam Baptismi, quis
invocandam censeat: quod, alicubi Eusebius? Pietatem, Na-
zianzenus? Pascha, Ambrosius" Aquam Baptismi, alloquatur.

Nec ergo de fide Ecclesie fidem faciunt hec: nec, si
Nyssenus Theodoro, Coge chorum Martyrum*: Nazianzenus
Cypriano, Hespice de celo*: Hieronymus Paule, Vale o
Paula*: Maximus Agneti, J/aque o splendida virgof, etc.,
Oratorum more, per prosopopmiam dixerint; id alio loco
habendum, quam Oratoris illud, O Marce Druse, te appello.
Nec, si Paulinus poetica licentia usus est; id aliter accipiat
Lector, quam illud Poctz: udis hec Amphiarae sub terram
abdite ?

Nam, nec Illi ipsi, qui ita compellarunt, aliter se sinunt
intelligi : fatentur enim subinde nescire se, an hzc audiant
ii, quos ita compellant. In sua ad Constantii animam Apo-
strophe, Nazianzenus subjungit, z4udi tu, εἴ τις αἴσθησις,
Siquis istorum tibi sensus sit$. ΑἸ esset ergo, nescire visus:
dubius saltem, nec ulla ei ea de re fides. "Tum in Gorgonize
sororis funebri εἰ τῶν τοιούτων ἐπαισθάνεσθαι, si Sancte
anime hec talia persentiscant". Quodsi, de fide foret hoc, vel
ipse de eo certus, nunquam sic loqueretur Nazianzenus.
Scias crgo, in iis indulgere affectui: Rhetorem agere magis
quam theologum. Etenim, si serio ibi, (quisquis orationis
illius auctor fuit) si Rhetorem non ageret, an quis, (ut ibi

* [Σὲ μὲν εὐσέβεια καὶ φιλανθρωπία
vpockvva.—Constantinus in Orat. ad
Sanct. Cot. apud Euseb.] de Vita
Constant. lib. v. [cap. 21. p. 708.]

. n πάσχα τὸ μέγα καὶ ἱερὸν, καὶ
παντὸς τοῦ κόσμον “καθάρσιον ὡς γὰρ
ἐμψύχῳ σοι διαλόξομαι.--- 5. Greg. Naz.]
Orat. (xlii.] (in Pasch. ii.) (Op., tom. i.
p. 696. D.

* (** O aqua, quie humano adsper-
sum sanguine, ut preesentium lavacro-
rum figura prrecederet, orbem terra-
rum lavisti; O aqua, qus sacramen-
tum Chriati esse meruisti, quie lavas
omnia, nec lavaris" etc.— 5S. Amb.]
in Luc. lib. x. cap. 22. (leg. 48. Op.,
tom. i. col. 1514. A. B.]

* (*A» χρεία γένηται τῆς πλείονος
δυσωπίας, ἄθροισον τὸν xópov τῶι' σῶν
ἀδελφῶν τῶν μαρτύρων, καὶ μετὰ πάν-

ro» Deg0mri. —S. Greg. Nyss. de 8.

Theodoro. Op., tom. iii. p. 586. A.]
8 bii supra, p. 54. note ".]
* [* Vale, O Paula, et cultoris tui
Ültimam senectutem orationibus juva."
—S. Hier. Ep. cviii. Vall. (al. xxvii.)
ad Eustoch. Epitaph. Pauls, sect. 33.
Op., tom. i. col. 718. C.]

! ( Vide supra, p. 54. note 5.7

κ ['Axove καὶ 5 ToU μεγάλου Κων-
σταντίου ψυχὴ, εἴ τις αἴσθησις, ὅσαι τε
πρὸ αὐτοῦ βασιλέων φιλόχριστοι. ---- S.
Greg. Naz. Orat. iii.] in Julian. i. [ Op.,
tom. i. p. 50. A.]
« ^ [El &É τις col kal τῶν ἡμετέρων ἐστι
λύγος, kal τοῦτο ταῖς ὁσίαις ψυχαῖς
ἐκ Θεοῦ γέρας τῶν τοιούτων ἐπαισ-
θάνεσθαι, δέχοιο καὶ τὸν ἡμέτερον λόγον.
—S. Greg. Naz. Orat. xi. in laudem
sororis suce Gorgonia. Op., tom. i. pp.
189. D. 190. A.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 57

ile apud Cyprianum,) apud Sanctos in colo, de pomis, de
flosculis, de apio verba faceret!? Hiwceine seria sunt? die
ingenue: et, an Theologiam ibi dooere presse, an vero
rhetomicari putes? Αἰ, de Theodoro suo Nyssenus adeo non
certus, ad quam se regionem vertat, (dum cum eo loquitur,)
ut tanquam per opaca locorum*, ta, eum dubia voce compellet,
"ubicunque tandem fueris. | Adeo fluctuant hic omnia, fides
nulla de his, securum nihil. 'Tum, mens eadem Hieronymo:
Sic enim in Nepotiani funebri: Cum quo loqui non possumus,
de eo loqui nunquam desinamus". | Non igitur se magis loqui
cum Paula putavit, quam cum Nepotiano; cum neutro, ut
Christianus: cum utroque, ut Rhetor. Et de Nepotiano:
Feliz Nepolianus, qui hec non videt, [feliv] qui hec [leg.
ista] non audit": nempe, Barbarorum incursiones. Quodsi
incursiones Barbarorum non audivit, certe nec Orationes
Rhetorum.

Mirum autem, cur hzc, sic inter Acclamationes et Decla- (Cultum
mationes, Cardinalis qua&ritet. —. Si via recta ad qusstionem Patres reji
insistere, si fide sincera rem gercre voluit; nunquam ad ciunt.)
Demegorica hxc se reciperet, vel Panegyrica; nunquam ad
λόγους ἐπιταφίους. llli ipsi, quos affert Patres, ex professo
libros scripserunt de Oratione, quibus, quz: tum Ecclesie de
Invocatione doctrina publica, complexi sunt. Inde aliquid nobis
promeret, inde vero petendum, quid de /nvocatione sentiant, ubi
serio incumbunt in rem, quod in Demegoricis illis ad populum
raro faciunt. Si inde noluit; saltem, ex Polemicis: unde
enim quis sciat ista melius, quam ex Origene contra Celsum?;

! [AUral σοι τῶν ἐμῶν λόγων αἱ àr-
epxai, ὦ θεῖα καὶ ἱερὰ κεφαλή. τοῦτό
σοι καὶ τῶν λόγων γέρας, καὶ τῆς ἀθλή-
σεως, οὐ κότινος ᾿Ολυμπικὸς, οὔτε μῆλα
Δελφικὰ παίγνια, οὐδὲ ᾿Ισθμικὴ πίτυς,
οὐδὲ Neuaías σέλινα, δι᾽ ὧν ἔφηβοι δυσ-
τυχεῖς ἐτιμήθησαν. — S. Greg. Naz. Orat.
rviii. in laud. 8. Cypr. Op., tom. i.
p. 286. A.]

k [ Virg. /En. ii. 725.]

! (xb δὲ δεῦρο δὴ πρὸς ἡμᾶς, ὕπον
ποτ᾽ ἂν js, τῆς ἑορτῆς ἔφορος, καλέ-
σαντα vd σε ἀντικαλοῦμεν.--- 3, Greg.
Nyss. de S. Theodoro. Op, tom. iii.
p. 585. B.]

*» (S. Hier. Ep. Ix. Vall. (al. iii.)
ad Heliod. Epitaph. Nepot. sect. 19.
Op , tom. i. col. 345. B.)

5. [Ibid. sect. 17. col. 348. C.]

* [Τούτους δὴ ἀγγέλους ἀπὸ τοῦ ἔργου

αὐτῶν μεμαθηκύώτες καλεῖν, εὑρίσκομεν
αὐτοὺς, διὰ τὸ θείους εἶναι, καὶ θεοὺς
ἐν ταῖς ἱεραῖς ποτε ὀνομαζυμένους *ypa-
Quis" ἀλλ᾽ οὐχ ὥστε προστάσσεσθαι ἡμῖν
τοὺς διακονοῦντας, καὶ φέροντας ἡμῖν τὰ
τοῦ Θεοῦ, σέβειν καὶ προσκυνεῖν ἀντὶ
τοῦ Θεοῦ. πᾶσαν μὲν γὰρ δέησιν, καὶ
προσευχὴν, καὶ ἔντευξιν, καὶ εὐχαρισ-
τίαν ἀναπεμπτέον τῷ ἐπὶ πᾶσι Θεῷ, διὰ
τοῦ ἐπὶ πάντων ἀγγέλων ἀρχιερέως, ἐμ-
ψύχου λόγου kal Θεοῦ.---Οτὶρ. contr.
Cels. lib. v. sect. 4. Op., tom. i. pp.
579. F. 580. A. Εἰ δὲ καὶ ἄλλους τινὰς
βούλεται μετὰ τὸν ἐπὶ πᾶσιν ἐξευμενί-
ζεσθαι Θεὸν, κατανοησάτω, ὅτι ὥσπερ
τῷ κινουμένῳ σώματι ἀκολούθει ἡ τῆς
σκιᾶς αὐτοῦ κίνησις τὸν αὐτὸν τρόπον
τῷ ἐξευμενίζεσθαι τὸν ἐπὶ πᾶσι Becr,
ἕπεται εὐμενεῖς ἔχειν πάντας τοὺς ἐκείνου
φίλους ἀγγέλους, καὶ ψυχὰς, καὶ πνεί-

[ Exanii-
nantur
testimo-
nia S. Ám-
brosii, ]

o8 AD CARDINALIS BELLARMINI

Cyrillo, contra Julianum?? Ubi, perinde a Christianis
haberi Martyres suos ac pari cultu, objiciunt Celsus et
Julianus, ac Heroas a Gentibus; quod Origenes et Cyrillus
exserte negant. Sin mallet: ex Athanasio contra Arianos? :
ubi, ideo Christum convincit esse Deum, quod invo-
cetur. | Preter Deum enim, a Chnstianis neminem invo-
cari. Nervos Ainc causz su: adderet, linc eruerct aliquid in
rationem suam. Sed in rem suam corrasit hic Rhetorum
figuras aliquot, e£ Oratorum nobis Encomia obtrudit, quze
nihil babent enucleatz Theologis. Quid faceret? Suppete-
bant hzc sola, aliquid Rhetorice dictum forte, nihil hac de re.
statutum repetit: frigebant penitus Theologorum dogmata.

S. Ambros. in lib. de Viduis&. * Obsecrandi,' inquit, *sunt Ángeli [pro nobis],
qui nobis ad przsidium dati sunt, Martyres obsecrandi, quorum videmur
nobis quoddam corporis pignore patrocinium vindicare. Possunt pro
peccatis nostris rogare, qui proprio sanguine etiam siquee [qua] habuerunt
peccata laverunt, etc." '—[Bell. Apol. pro Resp.) p. 15. [Op., tom. vii.
col. 713. C. D.)

Poterat tamen Cardinalis ab illo Ambrosii loco abstinere,
nec tam avide citare: nisi quia, (ut videtur,) non invitus sinet
Christi sanguinem. superfluum haberi, potius quam Sanctos
ase non invocari. Superfluus enim certe sanguis Chrisli, si
sua possunt peccata Martyres proprio sanguine lavare. Quo
ex loco facile deprehendet Lector, Ambrosio adhuc Neo-
phyto scriptum fuisse librum illum, (uti fuit imprimis*:) nec
mirabitur (credo) si, qui /avisse dixerit Martyres sua peccata
proprio sanguine, 1dem dicat Martyres obsecrandos. Αἴ Am-
brosio alibi mens alia, magis provecto jam, melius edocto ;

ματα. συναίσθονται γὰρ τῶν ἀξίων τοῦ
παρὰ τοῦ Θεοῦ εὐμενισμοῦ᾽ καὶ οὐ μύνον
καὶ αὐτοὶ εὐμενεῖς τοῖς ἀξίοις γίνονται,
ἀλλὰ καὶ συμπράττουσι τοῖς βουλομένοις
τὸν ἐπὶ πᾶσι Θεὸν θεραπεύειν, καὶ ἐξευ-
μένιξονται, καὶ συνεύχονται, καὶ avvat-
οὔσιν᾽ ὥστε τολμᾷν ἡμᾶς λέγειν, ὅτι ἀν-
θρώποις, μετὰ προωιρρέσεως προτιθεμένοις
τὰ κρείττονα, eüxouérois τῷ Θεῷ, μυρίαι
ὅσαι ἄκλητοι συνεύχονται δυνάμεις ἱερ
Orig. contr. Cela. lib. viii. sect. 64. Op.,
tom. i. p. 789. D. E. F.]

P [Τούς γε μὴν ἁγίους μάρτυρας, οὔτε
θεοὺς εἶναι φαμὲν, οὔτε προσκυνεῖν εἰθίσ-
μεθα, λατρεντικῶς δηλονότι, ἀλλὰ σχετ-
ἱκῶς καὶ τιμητικῶς. στεφανοῦμεν δὲ
μᾶλλον ταῖς ἀνωτάτω τιμαῖς, ὡς τῆς
ἀληθείας γενναίως ὑπεραθλήσαντας. -- -ὃ.
Cyr. Alex. contr. Jul. lib. vi. Op., tom.

vi. B. p. 203. D. E.)

4 [Διὸ καὶ διηκόνουν αὐτῷ οἱ ἄγγελοι,
ὡς ἄλλῳ παρ᾽ αὐτοὺς ὄντι" καὶ προσκυ-
νεῖται παρ᾽ αὐτῶν, οὐχ ὡς τῇ δόξῃ μείζων,
ἀλλ᾽ ὡς ἄλλος παρὰ πάντα τὰ κτίσματα,
καὶ παρ᾽ ἐκείνους ὧν, μόνος καὶ τοῦ πα-
τρὸς ἴδιος ὧν κατ᾽ οὐσίαν υἱός... οὐκοῦν
Θεοῦ ἐστι μόνου τὸ προσκυνεῖσθαι, καὶ
τυῦτο ἴσασι καὶ αὐτοὶ οἱ ἄγγελοι, ὅτι κἂν
ἄλλων ταῖς δόξαις ὑπερέχωσιν, ἀλλὰ κτίσ-
ματα πάντες εἰσὶ, καὶ οὐκ εἰσὶ τῶν προσ-
κυνουμένων, ἀλλὰ τῶν προσκυνούντων
τὸν Δεσπότην.---3., Athan.] Orat. ii.
[eontra Arian: sect. 23. Op., tom. i.
p. 491. A. C]

r (S. Ambr. de Vid. cap. ix. (sect.
55.) Op., tom. ii. col. 200. E. F

* (Hic liber fuit scriptus, c. A.D. 377.
&cc. ed. Dened.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 59

Cujus nota sententia, 4d Deum suffragalore mon est opus!,
Certe nec oósecratore. Et illa, Tu solus Domine invocandus
es" : Ut, non sit unanimis hic vel unius Ambrosii consensus.
In eo tamen (ut par est) secunde cogitationes sapientiores*,
Etiam, scriptus illi de Oratione liber, in quo, (ubi tamen
locus ad hanc rem idoneus) nulla usquam de Sanctis mentio.
Ruffinus . . . de Theodosio . . . sic loquitur. *Circuibat... omnia orationum
loca, ante Martyrum et Apostolorum thecas jacebat cilicio prostratus, et

auxilia sibi fida Sanctorum intercessione poscebat?.'—([Bell. Apol. pro
Resp. ] p. 16. (Op., tom. vii. col. 714. A Β.]

Locus autem Ruffini, nimis angustus ad rem. — Theodosius (et Iluffini
ibi Sanctorum ínvocator non est. Aliud enim est, poscere a ea
Sanctis auxilium, quod proprie Z/mvocare est: aliud, a Deo
poscere, Sanctorum intercessione. Neque enim efficiet, ut ex
inlercessione sequatur $nvocatio: quando, utcunque illi pro

nobis infercedani, nisi nobis tamen certis esse detur, audiri

nos ab eis: et (etiamsi constet illud adeo) nisi preceptum ad

id Domini habeamus, infercedent ili pro nobis ultro, nec
vocali ; ἃ nobis tamen, ut éinlercedant, non invocandi.

Sanctos ἐν προθύροις csse, in RHeceptaculis* οἱ Custodiis " [Post mor-
animarum, in Aíriis", Dei nondum visione frui, senserunt tor. ND
c Patribus non pauci. Sensit vero etiam Pontifex Joannes 46
XXII." (et periculum erat, ne de fide faceret sensum hunc

scntentiamque suam.) Non ergo per κατοπτρικὴν in speculo

* [^ Ad Deum autem, quem utique culis scdibusque requiescit, eodem

sitdl latet, (omnium enim merita
novit) promerendum, suffragatore non
opus cst, sed mente devota." — Hilarius
Diac] i in (Ep.) ad Rom. (cap.] i. (apud
PS TE Op., tom. ii. Append. col. 33.
A. B.

* (S. Ambr.] in obit. Theodos. [sect.
$6. Op., tom. ii. col. 1207. D[] -

*:[ AL Sevrépai πως φροντίδες σοφωτέ:-
ραι.--- Eurip. Hipp. 436.]

* (Ruffin. Hist. Eccl. lib. ii. (al. xi.
ad calc. Euseb. Hist. Eccl) cap. 33.
p. 259.]

: (^ Hoc bonum (Deo adherere ac.)
quibus commune est, habent et cum
illo eui adhserent et inter 8e societatem
sanctam, et sunt una civitas Dei,
eademque virum sacrificium Ejus, vi-
vumque templum Ejus. Cujus pars
quae conjungenda immortalibus An-
gelis ex mortalibus hominibus con-
gregatur, et nunc mortaliter peregri-
natur in terria, vcl in iis, qui morte
obierunt, secretis animarum recepta-

Deo creante, quemadmodum exorta
Bit, sicut de Angelis dictum est, jam
video esse dicendum.' '—8.] August.
lib. xii. de Civ. Dei. cap. 9. [sect. 2.
Op., tom. vii. col. 494. A. D.]

* [^ Nec tamen quisquam putet,
animas post mortem protinus judi-
cari: nam omnes in una communique
custodia detinentur, donec tempus ad-
veniat, quo maximus judex merito-
rum faciat examen."]— Lactant. [Div.

Instit.] lib. vii. [De vita beata.] cap.
xxi. [Gall. Bib. Pat. tom. iv. p.360.
col. 1,0.

* (^ Inde sine dubio, quod jam multi
ex nobis in atriis stant, exspectantes
donec recipiant corpora sua." — S.]
Bernar. Serm. iii. de omn. Sanct. (sect.
1. Op., vol. i. (tom. iii.) coL 1033. D.]

* (Vide Gerson. Serm. in Pasch.
Op., tom. iv. col. 491. C. D.; Joan. xx.
(al. xxii.) Epist. i. (Conc. tom. xi. eol.
16029. A. D.); et Bened. xi. (al. xii.)
Epist. i. ibid, col. 1793. D.)

[ Testimo-
nia S. Pau-
lini,]

(S. Augus-
tini.)

60 AD CARDINALIS BELLARMINI

intueri res nostras. Mortuos autem rebus nostris non inter-
venire, sensit Augustinus?*. Quis hoc refert? Cardinalis*.
Quod si jam, nec ipsi intersint, (ut Augustinus) nec in Dei
6a aveia videant, (ut Patres fere reliqui) constare illis non
potest, quid nobis in votis sit. Qui sciant enim, quibus nec
in speculo intueri detur, nec res ipsas in seipsis! ? Quid ergo
factum? Cum Sanctos tamen (ubicifnque demum essent,)
sollicitos esse pro nobis, (suo modo) et bene nobis precari,
persuasum haberent: saltem, ut eorum συνεργίᾳ hac, utque
eorum ἐυχαῖς καὶ πρεσβείαις juvari possent ; non id, a Sanctis
ipsis, sed semper a Dco contenderunt. Rogare autem Deum,
ut rogatu illorum nobis bene velit: hoc, illos rogare, illos
invocare non est, scd Deum. Hoc autem, nec prseterea quid,
fecit ibi "Theodosius.

S. Paulinus... Epist. 12.. ..
* Hec peccatorum bonus accipe vota rogantum,
Ut sis Paulini Therasieeque memor &.'
[Bell. Apol. pro Resp.] p. 17. (Op., tom. vii. col. 714. D.]

Postquam autem, ultimo loco res ad Poctas redit, non
dubium, quin, quidlibet illis audendi polestas equa sit". Nec
hoc scilicet nescit Cardinalis, qui Prudentium interdum, quasi
nimis poetam notat, el poetico more lusisse!, Quidni autem,
eundem lusum lusisse et Paulinum?

Augustinus, ser. 17. de verb. Apostol. 'lÍabet, inquit, * Ecclesiastica disci-
plina, quod fideles noverunt, cum Martyres co loco recitant(ur] ad Altare
Dei, ubi non pro ipsis oretur, pro ereteris autem [commemoratis] defunctis
oretur. Injuria enim est orare pro Martyre, cujus nos debemus orationibus
commendari *.'— (Bell. Apol. pro Resp.] p. 18. (Op., tom. vii. col. 715. A.]

At, id nunquam effecerit Cardinalis, ut Augustinum a se
habeat, aut, ut ille noster non sit. Nam ex aliquo Augustini
rivulo quicquid refertur, unica ejus sententia tanquam sole
siccatur, quam habet, in opere suo palmari de Civitate Dei.

4 (* Si autem parentes non inter-
sunt, qui sunt alii mortuorum qui
noverint quid agamus, quidve patia-
mur!"—S. Aug. de Cur. pro Mort.
gerend. cap. x ii. Op., tom. vi. col.
881. A. Confer tamen quse postea dicit,
* [ntelligendum est quod per divinam
potentiam martyrea vivorum rebus
intersunt, quoniàm defuncti per na-
turam propriam vivorum rebus inter-
esee non possunt."—]bid cap. xvi.
col. 884. A.)

* (Bell] De Sanct. Beat. lib. i. col.
20 [Op., tom. ii. p. 436. G.]

! [ De modo, quo Sancti cognoscunt,

quid in terris agatur, vide Dell. de
Sanct. Beat. lib i. cap. 20. Op., tom. ii.
p. 437. A. B.]

€ (S. Paulin. Ep. xii. ad Sever.—
Bib. Pat. Max. tom. vi. p. 192. C.)

* (Hor. Ép. ad Pison. lin. 10.]

! [* Ad Quintum, nihil aliud dico,
nisi more poctico lusisse Prudentium,
(8c. in Hymno V. de incenau lucernse,
lin. 125. apud. Bib. Pat. Max. tom. viii.
p. 5?8. col. 1. A ) Bell.] de Purg. lib. ii.
[cap 718. (Op., tom. ii. p. 415. G.]

k (S. Aug. Serm. clix. Bened.Op.,
tom. v. col. 1106. C.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 61

Ad quod Sacrificium, Martyres, (sicut homines Dei qui mundum
in ejus confessione vicerunt) suo loco et ordine nominantur : non
tamen a Sacerdote qui sacrificat invocantur!. —. Non invocantur
Martyres α Sacerdote, totidem verbis. Qui minus autem
a Sacerdote, quam a populo? aut extra Sacrificium cur liceat,
quod ad Sacrificium non licet? Quod non ad Missam, cur ad
Matutinas? Quod alioqui licitum est, ecqua in Sacrificio vis,
vel Altari, ut reddat illieitum ? Quare, apud illum, commen-
dari nos illorum orationibus, invocare non est: Illud modo
est, Christi Capitis, totius etiam Corporis sui mystici inter-
pellationi commendatos cupere nos. Ac Christum quidem
compellamus, Ille ut nos audiat: Non autem Sanctos, ut 47
audiant nos; sed id a Deo petimus, ut ab Illo, et cum Illo,
pro nobis audiantur.

Expedio jam locum alterum de Reliquiis, verbo autem [Neque
expedio. Nec Sancti ipsi adorandi sunt, nedum Reliquie 7*5»

. ; : neque lte-
eorum. Non Sancti: Solus enim adorandus est Deus, (totidem liqui

: . T : eorum ado-
verbis) Origenes*. Solum Deum adorare didicimus, Eusebius". randi.
Una enim natura Deitatis est, quam solummodo adorare oportet,
Cyrilus». Neque adorandum quicquam preter Deum legimus,
Ambrosius?. Εἰ δὲ προσκυνητὸν, πῶς oU σεπτὸν; εἰ δὲ σεπτὸν,

^ » , . t .- 2s
πῶς οὐ θεός ; Si vero adorandum, quomodo non religiose colen-
dum? si vero et religiose colendum, quomodo non Deus?
Nazianzenus?3. /Egre vero hi cum Cardinale, Sanctos; magis
adhuc στὸ Reliquias adorassent.
Basilius, Orat. in xL Martyres, . . . ' Hi sunt,' inquit, ' qui nostram regionem
administrant, et veluti turres qusedam coheerentes securitatem ab hostium

incursu exhibent,... multas patrias exornantes r.'—[Bell. A pol. pro Resp.]
p. 13. (Op., tom. vii. coll. 711. D. 712. A.]

! (S. Aug. de Civ. Dei.] lib. xxii.

πάλιν. — "Thesaur. Assert. ix. Op,
cap. 10. [Op., tom. vii. col. 1073. D.)

- [Μόνῳ γὰρ προσευκτέον τῷ ἐπὶ πᾶσι
Θεώ, προσευκτέον γε τῷ μονογενεῖ,
καὶ πρωτοτόκῳ πάσης κτίσεω:“.--- Οτὶρ.]
cont. Celsum. lib. viii. (8ect. 26. Op.,
tom. i. p. 761. D.)

» [Ὅθεν ἡμεῖς μύνον τὸν ἐπὶ πάντων
σέβειν δεδιδαγμένοι Θεὸν, τιμᾷν τε κατὰ
τὸ προσῆκον καὶ τὰς ' αὐτὸν θεοφι-
λεῖς τε καὶ μακαρίας Svváueis.—Euseb.]
de Przepar. Evan. (lib.] iv. [cap.] 5.
[(10. Vigez.) p. 148. D.

ο (S. Cyril. Alex.] "Thesaur. lib. ii.
M 1. [tom. ii. col. 30. Op., Latine.

il. 1546. Μία γὰρ θεότητος φύσις,
καὶ ὅτι ταύτῃ μόνῃ δεῖ προσκυνεῖν ἀκούσῃ

pe) ooo
P [S. Ambr.] de Spiritu, lib. iii.
nd 12. (11. Ben. (sect. 78.) Op., tom.
1i. col. 680. F.]

4 (S. Greg. Orat. xxxvii.] de Spir.
Sancto. [Op., tom. i. p. 609. D.)

τ᾿ [Οὗτοί εἰσιν oi τὴν καθ᾽ ἡμᾶς χώραν
διαλαβόντες, οἱονεὶ πύργοι τινὲς συνε-
χεῖς, ἀσφάλειαν ἐκ τῆς τῶν ἐναντίων
καταδρομῆς παρεχόμενοι" οὐχ ἑνὶ τόπῳ
ἑαυτοὺς κατακλείσαντες, ἀλλὰ πολλοῖς
ἤδη ἐπιξενωθέντες χωρίοις, καὶ πολλὰς
πατρίδας κατακοσμήσαντε:.---3ὃ. Dasil.
Hom. in xl. Martyres. 8 8. Op., tom,
ii. p. 155. B.)

[ Exami-
nantur de
hac re tes-
timonia

8. Basilii,]

62 AD CARDINALIS BELLARMINI

Pari autem fide exequitur ibi rem. — Nec enim que affert
illic, fere vel illius causam juvant, vel nostrae nocent. Baaili
locum affert, de quo verbo monuisse sat erit. — Reliquias
nullas ibi Lector reperiet Martyrum, sed Martyres ipsos.
Hi sunt, (inquit:) vox ipsa H: ad Reliquias referri nequit.
Genus enim non patitur, ut de Reliquiis sensus sit, neque
Latine, ubi dicendum He: neque Grzce, ubi dicendum Hec:
ut ad neutrum λείψανα referatur. Et ecqua tamen ejus con-
sequentia? Divise per totam regionem sunt, eam ezornant,
turrium instar sunt, ergo adorande. Num et furres Romse,
et z:edes ornate adorari solent ?

Idem in Psal. 115. *Qui contingit, inquit, *onsa Martyrum quandam aancti-

ficationis societatem assumit ex gratia corpori insidente*.'—([ Bell. Apol.
pro Resp. ] p. 13. [Op., tom. vii. col. 712. A.)

Sed participare alibi dicit, Sanctitatem quandam, qui Ossa
Martyrum contingunt. Quandam : termino diminuente: non
plene ergo, vel proprie Sanctitatem. Quid tum ? Qui aquam
lustralem, qui agnos Dei, et grana tangunt apud vos, quan-
dam (ut vultis) sanctitatem inde participant: nec tamen
Cardinalis (puto) aquam 1llam, vel grana, vcl Agnos adoran-
dos dixerit. Certe qux Sancti Pauli corpus contigerunt,
et virtutes operata sunt semicinciia*, a nullo tamen adorata
legimus.

Quidni igitur veneremur Sanctorum reliquias, unde tanta bona nobis prove-
niunt ?—[Bell. Apol. pro Resp.) p. 13. (Op., tom. vii. col. 712. A.]

Nec, ratio quam ibi subdit de suo, melior. Eo adorandos,
quod inde bona nobis proveniant. Quo argumento, adoraret
solem et pluviam: inde enim bona illi (credo) proveniunt.
Adoravit olim agrum suum Atheus ille, τὸ γὰρ τρέφον με
τοῦτ᾽ ἐγὼ καλώ θεὸν", cujus Theologiam resipere videtur hic
Cardinalis.

Nyssenus, ' Corpus, inquit, * venerandum... cum multo honore .. . composi-
tum in augusto... loco situm est *." — (Bell. Apol. pro Reap.] p. 13.
[Op., tom. vii. col. 712. B.]

5 [Νυνὶ δὲ ὁ ἁψάμενος ὁστέων udp-
τυρος, λαμβάνει τινὰ μετουσίαν ἁγιασ-
μοῦ ἐκ τῆς τῷ σώματι παρεδρενούσης
χάριτος.--- Hom. in Ps. exv. $ 4, apud
S. Basil. Op., tom. i. p. 375. A. in
Append. Hanc Homiliam Garnerius,
(n Pref. ad tom. i. cap. 39. p. xxxiv.
edit. Bened.) ut spuriam rejicit; Ma-
ranus vero, in Vita S. Basilii (cap.
xli. sect. 6. p. clxxviii.) Dasilio resti-
tuit.]

* (Act. Apost. xix. 12.)

* [Hie locus haud comparuit. Ob-
servat autem Plutarchus, (Sympos.
lib. vi. Qusest. 10. Op., tom. ii. p. 685.
B.) oi ydp ἄνθρωποι τὰ κοινὰ xal 5i
κοντα ταῖς χρείαις ἐπὶ τὸ πλεῖστον
ἐκθειάζονσιν, ὡς τὸ ὕδωρ, ὡς τὸ φως,
τὰς ὥρας τὴν δὲ γῆν οὐ μόνον θεῖον,
ἀλλὰ καὶ Θεὸν ὑπολαμβάνουσι.

* [Σῶμα δὲ τὸ σεμνὸν καὶ ἀκηλίδωτον
ἐκείνης ὕργανον, οὐδαμοῦ τοῖς ἰδίοις πά-

APOLOGIAM RESPONSIO. 63

Nyssenus, (si tamen Nyssenus is est) vult componi cum [S. Greg.

honore corpus Martyris, οἱ in augusto sacratoque loco poni.
Idem hoc vult, et Rex», (si veri Martyris, si verum corpus)
honorifico loco solenniter inferri : Sed nunquid adorari ?

Qui etiam addit, * Pulverem ipsum, qui circa conditorium Reliquiarum reperi-
tur pro magno munere & piis peregrinis rapi consuevisse.'— [ Bell. Apol. pro
Resp.] p. 18. [Op., tom. vii. col. 712. B.]

At, aliqui pulverem, qui circa sepulcrum, pro magno munere
rapuerunt. Sed neque pulvis prope sepulcrum, Reliquiarum
pars ulla: et rapere, non est adorare. Et cum populus szpe
(populi more) multa, etsi impetu caeco, non mala tamen
mente facerent, indultum est fortasse. Aliud enim docebant
Patres, aliud sustinebant*. Nam, et omnia tum plena erant
presumplionibus*, et tolerare multa coacti sunt Patres, quie
tollere nou potuerunt. Scio esse quosdam Sepulcrorum ado-
ratores", ait Augustinus. Esse quosdam. | Sed hoc Christiani
sneliores non faciunt *.

Nazianz. ... Orat. i.in Julian... . . * Hec,' inquit, *non colis, ged contem-

nis et aspernaris, qui Herculis rogum .. . admirarig 4.'— ( Bell. Apol. pro
Resp. ] p. 14. (Op., tom. vii. col. 712. C.]

θεσι βλάψαν τῆς ἐνοικησάσης τὴν ἀφθαρ-
σίαν, μετὰ πολλῆς τιμῆς καὶ θεραπείας
περισταλὲν, σεμνῶς ἐν ἱερῷ τόπῳ κατά.
κεῖται, ὥσπερ τι κειμήλιον πολυτίμητον
τῷ καιρῷ τῆς παλιγγενεσίας τηρούμενον.
εν ον εἰ δὲ κόνιν τις δοίη φέρειν τὴν ἐπι-
κειμένην τῇ ἐπιφανείᾳ τῆς ἀναπαύσεως,
δῶρον ὁ χοῦς λαμβάνεται, καὶ ὡς κειμή-
λιον ἣ γῆ θησαυρίξεται.---ὃ. Greg. Nyss.
de S. Theodoro. Op., tom. iii. pp. 579.
A. B. 580. A.]

y Pref. Monit. p. 43. [p. 54.]

z (S. Aug. contr. Faust. lib. xx.
sect. 21. Op., tom. viii. col. 546. A.)

* (*Sed hoc nimis doleo, quod
multa quas in divinis saluberrime
precepta sunt minus curantur; et
tam multis preeumptionibus sic plena
sunt omnia, ut gravius corripiatur qui
per octavas suas terram nudo pede
tetigerit, quam qui mentem vino-
lentia sepelierit."—S.] Aug. Epist. (1v.
Ben. (al.] exix. ()Sect. 35. Op., tom.
ii. col. 212. B.]

* (* Nolite mihi eolligere profes-
sores nominis Christiani, nec profes-
sionis sns vim aut scientes aut exhi-
bentes, Nolite eonsectari turbas im-
peritorum, qui vcl in ipsa vera reli-
gione superstitiosi sunt, vel ita libi-
dinibus dediti, ut obliti sint. quid

promiserint Deo. Novi multos esse
sepulerorum et picturarum adoratores :
novi multos esse qui luxuriosissime
super mortuos bibant, et epulas cada-
veribus exhibentes, super sepultos
Beipsos sepeliant, οὐ voracitates ebrie-
tatesque suas deputent religioni."—
S. Aug.] de Morib. Eccl. Cathol. (cap.
xxxiv. Op., tom. i. col. 1153. B. C.]

* [" Quecunque igitur adhibentur
religiosorum obsequia in martyrum
locis, ornamenta sunt memoriarum,
non Facra vel sacrificia mortuorum
tanquam Deorum. Quicunque etiam
epulas 8uaa eo deferunt, quod quidem
& Christianis melioribus non fit, et in
plerisque terrarum nulla talis est con-
suetudo; tamen quicunque id faciunt,
quas cum apposuerint, orant, et aufc-
runt, ut vescantur, vel ex iis etiam
indigentibus largiantur, sanctificari
sibi eas volunt per merita martyrum
in nomine Domini martyrum. Non
autem esse ista sacrificia martyrum
novit, qui novit unum quod etiam
ilie offertur Sacrificium Christiano-
rum.— S. Aug.) de Civ. Dei. (lib.] viii.
[cap.] 27. (sect. 1. Op., tom. vii. coll.
349. C. D. 350. A

4 [Ταῦτα οὐ σέβεις ἀλλ᾽ ἀτιμάζεις" ὁ
τὴν Ἡρακλέους θαυμάξων πυρὰν τὴν ἐξ

ysseni, ]

3. Greg.
azian-
zeni, ]

[S. Chry-
sostomi, ]

[ S. Cyrilli
Hier]

[S. Am-
brosii,]

61 ΄ AD CARDINALIS BELLARMINI

Neque Nazianzenus quicquam ei rem juvat. Juliano
succenset admiranti rogum Herculis, Martyrum monumenta
aspernanti. Recte autem id. Nam quis aspernari ea docet ὃ
Sed nec Julianus rogum adoravit (qui poterat, cum nusquam
tum rogus esset?) | Nec meliores Christiani monumenta
Martyrum.

Chrysost. . . . cont. Gent. . . . *Quotidiana ἃ Martyrib. eduntur miracula *.'—

(Bell. Apol. pro Resp.) p. 14. (Op., tom. vii. col. 712. D.]

Ad Martyrum memorias edita olim miracula credimus
Historie: ἃ Deo tamen, non ab ipsis. Sic fides habet.
Agnoscautur pro Dei servis, ad quorum ea memorias edidit
Deus: adoretur autem Deus, qui edidit.

B. Cyrill... . Catech. 18. ...* Ut autem non solum animes, etc.' qui inde

probat corpora Sanctorum honoranda esse, ct non solum animas.—r( Dell.
Apol. pro Resp.] p. 15. ( Op., tom. vii. col. 713. B.)

Nec solum animas Sanctorum honorandas, corpora etiam
honorifice habenda, ait Cyrilus. Quis negat? Sed inter
honorifice habere, et adorare, longum iter, latum discrimen.
Tiuáv dabimus, et aryazrav: προσκυνεῖν non damus. — Elizei
quidem cadaver, quod ibi memorat, (cujus contactu revixit
mortuus, adoratum tamen est a nemine, vel, ut Reliquie
vestra, ei rei asservatum,

Ambr....Serm. 14. de Sanctis, * Honoro memoriam viventis, in cincribus

semina seternitatig, ete.&'—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 15. (Op., tom. vii.

col. 713. C.]

Honorare nos vult Ambrosius Martyris memoriam viventis,

corpus mortui, el semen in eo eternitatis.

benter. Quid porro quzrit ?
non pertingit ad adorationem.

ἀτυχήματος, καὶ τῶν περὶ γυναῖκας ἀδι-
κημάτων.---3, Greg. Naz. Orat. iii. (in
Julian i.) Op., tom. i. p. 77. A.

ὁ ["Ixava μὲν τὸν λόγον πιστώσασθαι
καὶ τὰ καθ᾽ ἑκάστην ἡμέραν ὑπὸ τῶν
μαρτύρων γινόμενα θαύματα.---8. Chry-
sost. Hom. ii. in S. Babyl. οὐ contra
Gentiles. Op., tom. v. p. 456. lin. 26.]

[να δὲ μὴ μόνον τιμηθῶσι Tov

δικαίων αἱ ψνχαὶ, πιστευθῇ δὲ ὅτι καὶ
ἐγκεῖται ἐν τοῖς τῶν δικαίων σώμασι
δύναμις ὃ ῥιφθεὶς ἐν τῷ μνημείῳ τοῦ
Ἔλισσαίοι νεκρὸς, τοῦ νεκροῦ σώματος
τοῦ προφήτου ἐφαψάμενος, ἐζωοποιήθη,
καὶ τὸ σῶμα τοῦ προφήτον τὸ νεκρὸν
ἀπετέλεσε ψυχῆς ἔργον᾽ καὶ τὸ τελευ-
τήσαν καὶ κείμενον ζωὴν παρέσχε τῷ

Facimus non illi-
Sed pallium breve^ cst, honos

τελευτήσαντι kal παρασχὸν τὴν ζωὴν
αὐτὸ ὁμοίως ἔμεινεν ἐν νεκροῖς.---, Cyr.
Hier. Catech. xviii. $ 16. p. 293. A. B.]

€ (* Honoro ergo in carne martyris
exceptas pro Christi nomine cicatrices,
honoro viventis memoriam perennitate
virtutis, honoro per confessionem
Domini sacratos cinerea, honoro in
cineribus semina seternitatis, honoro
corpus, quod mihi Dominum meum
ostendit diligere, quod me propter
Dominum mortem docuit non timere."
—S. Ambr. suppoait. Serm. lv. (al.
Serm. xiv. de Sanct.) Bect. 11. Op.,
tom. ii. Append., col. 467. E. F.]

h (Es. xxviii. 20.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 61s]

49

Hiero. .. . advers. Vigil... . * Dolet,' scilicet, * Martyrum reliquias pretioso
operiri velamine, non projici in sterquilinium.' In Epist. ad Marcell....
* Posse. .. Elissei atque Abdsz cineres adorare.'—[Bell. Apol. pro Resp.]
p. 16. (Op., tom. vii, col. 714. A.]

Non probat Hieronymus Vigilantium, qui projici volebat [8. Ilie-
in slerquilinium Martyrum Reliquias. Et nos improbamus. tony
Utrinque enim ἃ medio disceditur. Peccant non modo qui
&dorant, sed et qui contemptim habent. At vult Marcellam
in Bethlehem Prophetarum cineres adorare, vult ibi etiam et
pulverem lingere*. | At nec vos pulverilingi estis. Quare ut
hoc, ita illud non proprie, sed figurate. Ubi vero proprie ei
loquendum erat, apud Vigilantium scilicet Adversarium, qui
instaret acriter, nec laxe loqui sineret, negat Hieronymus,
negat exserte : Nos autem, non dico Martyrum Reliquias, sed
nec Solem vel Lunam, nec Angelos, nec Archangelos, nec Che-
rubim, nec Seraphim colimus et adoramus!. Quid hic quxso
dicet Cardinalis, si Patres veteres EÉcolesi€e clamant, Non
adoramus Martyrum Reliquias? Tenetur vero hic, ut elabi
non possit.

Non... Idololatriam, sed pium cultum esse sentiebat adorationem Reliquia-

rum, quia non ignorabat adorationis esse multa genera, et aliam Deo soli,
aliam rebus sacris deberi.—[Dell. Apol. pro Resp.] p. 16. (Op., tom. vii.
col. 714. A.]

Necesse habet jam adorationis multa genera comminisci, [Quot ado-
et aliam Deo soli, aliam rebus sacris deberi, ut ita res jam nune
tota nobis in λογομαχίαν exeat ; dum novam nescio quam in
religione adorationem concinnat nobis, quz toto genere distet
a vera, atque ita inferior quidam cultus sit, cujus et res Sacre
capaces sint: et (quod satis innuit Cardinalis) veneratio quze-
dam verius, quam adoratio, Atqui adorationis, de qua Rex,
genera multa non sunt ; nec potest i/la ad vel res, vel personas
sacras adhiberi. Non //g scilicet, qu: in mandato est, quam
soli Deo propriam dicavit" Christus, et (preeunte Christo)

! [^ Dolet martyrum reliquias pre-
tioso operiri velamine; et non vel
pannis, yel cilicio colligari, vel projici
in sterquilinium." — 8. Hier. contr.
Vigilant, sect. 5. Op., tom. ii. col.
391. C. D.]

* [* Et martyrum ubique sepulcra
veneramnr, et sanctam favillam oculis
apponentes, si liceat etiam ore contin-
gimus, "—Ep. Paule et Eustochii ad
Marcellam, apud Epiat. S. Hieron.
Ép. xlvi. Vall. (al. xvii.) sect. 8. Op.,

AXDREWES.— RESP.

tom. i. col. 203. E.; et infra, gect. 13.
col. 207. A. B. " Quando nobis liceat
. .. Samariam pergere, et Joannia
Daptiste, Eli&ei quoque et Abdei
pariter cineres adorare ?"]

! (* Ne solem quidem et lunam,
non Árchangelos, non Cherubim, non
Seraphim... colimus et adoramus."—
S. Hier.) Epist. (cix. Vall. (al. liii.)]
ad Riparium, (sect. 1. Op., tom. i. col.
120. A.]

" Matt. iv. 10.

F

50

66 AD CARDINALIS BELLARMINI

*

Rex. Nec enim Angelum, quem adorare voluit, Joannes
(saltem, non secunda vice) Angelum nescivit esse ; nec per-
sonam 'Triadis ullam, aut Deum, pcr errorem putavit, ut (qui
soli Deo debetur) honorem ei deferre vellet. Adoravit modo,
nec alio adorationis genere, quam que rebus sacris debetur
(ut Cardinali placet :) at vetuit tamen zngelus ne faceret, bis
vetuit, bis ingeminavit, Vide ne feceris : Deum adora". Nec
enim nota fortasse Angelo, nec D. Joanni nota (quz Cardi-
nali tam explorata sunt) adorationis genera multa : Ut monere
potuisset Joannes Angelum, Sine vero te adorem : Equidem
non adoro te, ea qu:xe Deo sol, sed alio adorationis genere,
que et rebus sacris, earumque Reliquiis dcbetur. Nec hoc
tum distinctionis emplastrum adhibuit Joannes, nec acqui-
evit ei Angelus : irftulcavit ei, (quod et nobis hzeret,) Vide ne
feceris : Deum adora. "Nec est Angelorum ratio alia, alia
Sanctorum: nec est Reliquiarum ratio potior, quam quorum
Reliquie sunt. — Nec ita valde laborarent Ambrosius?, et
Augustinus P, quomodo scabellum Dei adorari posset ; ncc id,
nisi in corpore Christi, (quod de terra est) ficri posse statu-
crent; si posset lepido hoc Cardinalis commento eludi rcs,
si possent res sacre sic passim adorari. Saltem, Cardinalis
jam adoratio per κατάχρησιν forte, proprie autem adoratio
non est. "Tandem autem eo forte rccidet, ut non alium eis
honorem congruere dicturus sit, quam libro Evangelii, vel
vnsis Sacramentorum : de quo, neque nos habebit valde
repugnantes. Sed hoc, quantum ill abest ab instituto?
quantum ab adoratione ?

Ruffinus. . .. lib. ii... c. 83... * Ante Martyrum et Apostolorum thcecas

jacebat (Theodosius) cilicio prostratus 5.-— (Bell. Apol. pro Resp.] p. 16.
[Op. tom. vil. eol. 714. A.)

" Apoc. xix. 10; xxii. 9.

? [* Non mediocris igitur qusestio, et
ideo diligentius consideremus, quid ait
seabellum. Legimus enim alibi: Co-
lum mihi thronus, terra, autem scabel-
lum pedum meorum, (Esa. lxvi. 1.
Sed nec terra adoranda est nobis quia
creatura est Dei. (8) 79. "Videamus
tamen ne terram illam dicat adoran-
dam Propheta, quam Dominus Jesus
in carnis adsumptione suscepit. Itaque
per scabellum terra intelligitur; per
terram autem caro Christi, quam ho-
dieque in mysteriis adoramus, et quam
Apostoli in Domino Jesu, ut supra
diximus, adorarunt; neque enim di-

visus est Christus, sed unus: ncque
cum adoratur tanquam Dei Filius,
natus ex Virgine denegatur... (ξ.) 80.
Ac ne quis hoc derivat ad Mariam
Virginem: Maria erat templum Dei,
non Deus templi. Et idco ille solus
adorandus qui operabatur in templo."
—8S. Ambr. de Spir. Sancto, lib. iii.
cap. 11. Bened. (al. 12.) sectt. 78, 79, 80.
Op., tom. ii. col. 680. F. 681. A. B. C.]

P (S. Aug. Enarr. in Pa. xeviii. sect. 9.
Op., tom. iv. col. 1520. B. seq.]

4« [Ruffin. Hist. Eccl. lib. ii. (al. xi.
ad calc. Euscb. Hist. Eccl.) cap. 33.
p. 259.)

APOLOGIAM RESPONSIO. 67

' Theodosium vero Rex, ut nec ante, Sanctorum invocatorem :
ita neque hic jam, Reliquiarum adoratorem concedet, cum nec
hoc Ruffinus asserat. Jacere enim ante Martyrum sepulcra,
non magis hic, apud Ruffinum, adorare est, quam, ante jam
apud Eusebium fuit, orare. Nec enim poterat in locis ora-
tionum prosternere se, ut ante Martyris alicujus sepulcrum
non jaceret; addo etiam, ut ante parietem aliquem vel co-
lumnam in propinquo non jaceret. Sepulcrum tamen
ipsum, non magis quam parietem adorabit vel columnam.
Nec enim commeant ista inter se, vel synonyma sunt, Jacere
ante Sepulcrum, et adorare. | Sed neque edoctum concedet
a Sacerdotibus veteris Ecclesie, ut vel Reliquias adoraret,
quas llieronymus disertis verbis negat adorari': vel ut
Sanctos fnvocaret, quos Augustinus* :zque disertis verbis
negat invocari.

S. Maxim. .. . de SS. Octav. Adv. etc... . *Sed ii precipue venerandi, ...
quorum reliquias possidemus'.' — (Bell. Apol. pro Resp.] p. 17. (Op.,
tom. vii. col. 714. B. C.]

Sed neque cum Maximo pugnare animus est, ut Sancti,
quorum certo quodam in loco corpora requiescunt, (atque id
certo constet) peculiari in. pretio sint, preut ii, qui alibi sunt

sepulti. Nihil enim hoc pictatem impedit. At adorare
impedit. |
Gaudentius ... de dcd. Basi... . *Ut venerandas... Sanctorum Beliquias

haberemus, Deua noster tribuit, deinde ut hanc honori earum Basilicam
fundare valeremus, ipse largitus est *.'—( Bell. Apol. pro Resp. ] p. 17. (Op.,
tom vii. col. 714. C.]

Atqui ne valde gaudeat de Gaudentio suo, qui tanti Rei-
quias facit, ut Basilicas earum honori fundari velit. Augustino
enim hoc non placeret, qui tanti. Reliquias non facit; cujus
illud est: Nos. . . Martyribus nostris, non Templa, sicut Diis :
sed Memorias tanquam leg. sicut] hominibus mortwuis, (quorum
apud Deum vivunt spiritus) fabricamus*. Melius autem id
multo, magisque ad pictatem. pud Martyris enim memo-

orationibus adjuvant, isti etiam ad.

τ (S. Hier.] Epist. (cix. Vall. (al.
juvant passione."—8. Max. Hom. iu

liii.)] ad Riparium adver. Vigil. [sect.

]. Op., tom. i. col. 720. À.]
* [S. Aug. ] de Civ. Dei, (lib.] xxii.
[cap.] 10. (Op., tom. vii. col. 1073. D.]
* [^ Curcti igitur Martyres devo-
tissime percolendi sunt, sed specialiter
ii venerandi sunt a nobis, quorum
reliquias possidemus, illi enim nos

Nat. SS. Octav, Avent. οὖ Solutor.
—-Bib. Pat. Max., tom. vi. p. 41. E. F.]
. gren Tractat. xvii. Die dedic.
Basilic. Sanct. xl. Martyr.— Bib. Pat.
Max., tom. v. p. 968. G.]
* (5. Aug. de Civit. Dei, lib. xxii.
cap. 10. Op, tom. vii. col. 1072. C.] :

F 2

(Testimo-
nium Ruf-
fini de
'Theodo-
8io, ]

S. Maximi
aurin.)

[ Gauden-

un

51

68 AD CARDINALIS BELLARMINI

riain Templa fundantur, sed non nisi honori tamen fundan-
tur Dei, et Martyrum, et nostri,

Neque yero ez sepuleris Apostolorum Rom: honorem
aliquem accrescere iniquo animo patimur, ut gratificemur ita
Poetis, Paulino? et Prudentio*, si non vana fides de sepulcris
ilis. Nec de Sanctorum ibi plenitudine, sed de veritate, non-
nihil interdum hzremus, |

S. Augustin. .. . Epist. 103. ., . 'Portant'... jnquit ' Reliquias Deatissimi .. .
Martyris Stephani, quas non ignorat Sanctitas vestra, sicut et nos fecimus,
quam convenienter honorare debeatis*' Idem... .de Civ. Dei [lib.] xxii.
[cap.] 8." fusissime commemorat miracula, quz Deus suo tempore de-
monstrabat per invocationem Sanctorum.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 18.
[Op., tom. vii. col. 715. B, C.)

[& Augu- — Augustino autem assentimur, Convenienter honorandum

um corpus Protomartyris, postquam ad illud miracula quaedam
Deo visum operari. Sed ea tamen miracula ger 2nvocationem
Sanctorum operatum esse, id Cardinalis adjecit de suo. Nam
Augustino, Martyres non invocantur *.

Atque hsec 24 Cardinalis, partim non vcre citata, partim
de non veris; quz vero de veris et vere, ea niAil ad rhombum',
vel ut Sancti invocentur, vel ut Reliquie adorentur. Longe
autem abesse, ut de iis sfafutum hic aliquid referat : Jongtus
nutem, lanquam de rebus ad salutem necessariis, (nt nisi quis
Sanctos invocel, nisi Reliquias adoret, salus ipsa illum servare
non possit :) longissime vero, ut duo hzc capita fuerint in fide
Veteris et Primitive Ecclesie. | Nam isthuo ne egit quidem:
et quia non egit, nihil egit. Tentatum tum forte aliquid :
Statutum nihil. Et quod tentatum, libero et voluntario cultu,
non necessario. Nec tam fidei res fuit, quam credulitatis,

In promptu autem esset similia testimonia adscribere de cseteris dogmati-
bus, quze Rex negat aut damnat; sed quia hrec habentur... in nostris libria
Controversiarum, . . . parco labori et lectorum et meo.— [Bell. Apol. pro

Resp.] p. 19. (Op., tom. vii. col. 715. C.]

Nec dubium, quin illi, ἐπ promptu sif, similia, cum volet,

de reliquis adscribere, de suo (scilicet,) satis noto Promptuario.

*[*Nam prius Imperio tantum et Pat. tom. yiii. p. 441. col. 1. C.]

victricibus armjs, * (S. Aug. Ep. cexii. Bened (al. ciii.)
Nunc et Apostolicis terrgrum est — Op., tom. ii. col. 1195. B.]
prima sepulcris." » (S. Aug. Op., tom. vii. coll. 1057.
S. Paulin. Nat. iii. S. Felicis —Bib. —. D.—1072. B.]
Pat. Max. Op., tom. vi. p. 273. C.] * Ubi supra. (de Civit. Dei. lib. xxii,

* (Vide Prudent. περὶ στεφ. Hymn. cap. 10. Op., tom. vii. col. 1073. D.]
lii. in S. Steph. lin, 529.— Gall. Bib. [ Vide Juv. Sat. iv. 119.]

APOLOGIAM ΒΈΒΡΟΧΒΙΟ. 69

Parcit tamen labori suo, quod habeantur illa in Controversiis

suis, quasi hzc ipsa, quze hic jam adduxit, ad unum omnia,

ilic, atque illinc, non habeantur. Parsisset ergo, et in his,
Lectoris tzidio, non labori suo. Nam Amaritüensi ejus, hzec
exscribere, non longus labor. Verum, alia illa, forsan stri-

gosa magis. Hec (ut videtur) ita arriserunt illi, ut manum
continere non posset, quin tam lauta suppellectile sua bearet

nos, quze tamen (ut videt jam) cürta est ad probandum quod
instituerat, fuisse (scilicet) hzc, de fide Veteris et Primitive — 52.
Ecclesie.

At (inquiet) multa docentur in Anglia et Scotia a ministris, que sunt com-
munia veteri Ecclesie, atque ea potissimum, qu& in Symbolo fidci, et
Decretis quatuor primorum Conciliorum continentur. Ita est.— [Bell. Apol.
pro Resp.] p. 19. (Op., tom. vii. col. 715. C. D.]

Vi veritatis victus, tandem fatetur in Z4nglia doceri multa [Fides nos
que veteri Ecclesie communia sunt; atque ea potissimum, quee Us cum be:
in. Symbolo fidei, οἱ Decretis quatuor primorum Conciliorum convenit, ]
continentur. Subjungit, Jfíu est, Verissimum hoc verbum,

Ita est : atque hoc interim habemus ex ore Cardinalis proprio.
Ea vero mulía, qu:& in Symbolis, qu: in quatuor Conciliis, -
satis multa ad fidem nobis, Neque, siquid exin hic vel ille -
Pontifex, siquid Innocentius Tertius in Pecretalia, siquid Pius
Quartus referre voluit in Tridentinze fidei professionem, id
tanti putamus, ut ad fidem nos obligare debeat, At idem
ille Cardinalis, qui hic in muitis convenire nobis fatetur cum
Ecclesia veteri; vix üna, vel altera mox interjecta clausula,
cjusdem paginz, eadem facie, (vide senis memoriam,) ἐπ paucis
modo convenire asserit. — Multa ab eis docentur, que sunt com-
munia veleri Ecclesie : Et Cum veteri Ecclesia in. paucis con.
veniunt*. Quis hzc conciliet? Quid ei facias, qui sié6 ait una,
negat statim altera periodo?

Nos autem in uno principali dogmate controverso demonstravimus, recep-

tum et probatum fuisae ab Ecclesia veteri, ut & nobis recipitur et probatur.

— (Bell. Apol. pro Resp.] p. 19. [Op., tom. vii. col. 715. D.]

Nam, quod a fide delapsus, ad recepta dogmata se cónfert ;
dogmata non pauca recepit Ecclesia vetus, extra fidem tamen.

Tum de dogmatibus δόξα est, atque adeo órthodoxia ; fides
(credo), nisi laxe loqui libeat, de plerisque non est. At de
fide agitur, deque iis, quz de fide slatuta sunt. Quis vero

e ( Vide paz. sQ.]

53

70 AD CARDINALIS BELLARXINI.

etiam de Reliquiis hoc, ponat inter dogmata principalia? iu
quibus tot tam egregize imposture, non dicam nostris, sed
vel primis illis temporibus, et notz, et notat:ef.. Ad rem vero,
regerimus ei: in quibus dissentimus, (ut sunt, Preces non
intelligere : Calicem populo interdicere : Ad imagines se pro-
sternere: Eucharistiam sine aliquo Communicante celebrare :
Episcopum Romanum id juris habuisse, ut. possit Regum sub-
ditos ab eorum fide et obedientia liberare:) et similia, a veteri
Ecclesia rejecta et improbata, ut a nobis rejiciuntur et impro-
bantur. Adjicimus; per primos illos, et ἃ Christo recentes,
annos quingentos, nullam Ecclesiam, sed nec ullum homincm
uspiam exstitisse Christianum, qui, quz: vos jam singula Romae
creditis, ea crediderit: que vos, quasi dogmata principalia
recipitis et probatis, ea vel probarit vel receperit: imo rejecta
a Patribus vestra plurima, vestro quidem sensu: et siqua
recepta, aliter ea multo ab iis, quam ut a vobis recipiuntur.
Itaque nos cum Ecclesia veteri in omnibus articulis convenimus. Protestantes

vero in paucis conveniunt, in plurimis dissident, ---ἰ Bell. Apol. pro Resp ]
p. 19. (Op., tom. vii. col. 716. A.)

Necdisi. Tum, ubi dissidere nos αἱ a Patribus in plurimis, plurima

et a Patri-

bus.]

hzec ejus, non alia sunt, quam in quibus ἃ Cardinale disside- -
mus, scilicet, τὸ ἐξ ἀρχῆς. Quis ei hoc nostrum dederit ὃ
Imo nullum est dogma principale, in quo, nos cum Patribus,
illi nobiscum, non consentiant. "Testor hic Augustinum,
Martyres non invocanturt. 'Testor Hieronymum: Nos reli-
quias non adoramus", ἘΠῚ in quo nos a vobis, vos a Patribus
dissentitis.

Et idem in libris nostris de cseteris controversis dogmatibus manifestum
fecimus. . .. Non est fides veteris Ecclesis, sed heresi8 .. . novatorum.—
( Bell. Apol. pro Resp.] p. 20. [Op., tom. vii. coll. 715. D. 716. A.]
Deinde, iterum narrat nobis Controversias suas, et quam
ibi omnia hsec manifesía. Nos contra narramus ei, dudum
jam manifestum fecisse nostros homines, de multis, quam
nihil ibi manifestum fecerit: Nec, ullam in nostris, Aeresin
Novatorum : Veteratorum potius fraudem in suis non infre-
quentem esse.

! Conc. Cartha. v. Can. 14 et 15.— — superstitiones tantum respicit. ]

(^ Nulla memoria martyrum probabi- ε [S. Aug. de Civ. Dei. lib. xxii.
liter acceptetur, nisi aut ibi corpus, aut — cap. 10. Op., tom. vii. col. 1078. D.)
aliquee certe reliquice sint, etc. Concil. h (S. Hier. Ep. cix. Vall. (al. liii.)

Cartha. v. can. 14.—Conc., tom. ii. col. ad Riparium. sect. 1. Op., tom. i. col.
1218. A. Canon autem 15. Gentilium 720. A.]

APOLOGIAM ΒΕΘΙΌΝΒΙΟ. 71

Et quidem ubi Rex fidem propagaverii, vel Evangelium annunciaverit igno-
rare me fateor.—[Bell. Apol. pro Resp.) p. 20. [ Op., tom. vii. col. 715. A.]

JAM, ubi fidem Regi ademit omnem, quam vel propagare [Rex vere
posset, vel defendere: non sinit nudo titulo gaudere, vcl Rs
Propagatoris, vel etiam Defensoris. Non Propagatoris. Nam,

Ubi Rex fidem propagavit ? Quasi, propagare, locum modo
spectet: nec fidem quis propaget, nisi qui cum Mercatorum
onerariis misellos aliquot fraterculos, in Japoniam exponat,
quo inde, altero quoque anno, perscribant huc (scilicet)
Luciani veras narrationes, quas vestri quoque homines vix
solent credere, sed credere tamen malunt, quam quzrere'!.
Propagare vero, etiam ad media refertur; etiam ad tempus.
Media: propagavit calamo Rex, quo non multi medio Reges
propagant. 'Tempus: propagavit et ad posteros, ac memoriam
omnem. Utroque hoc sensu, fidei Propagator est. Etiam,
si vel Jocum spectes: quam procul se porrigit in Occidente
Christianus orbis, tam procul, quam et fides sua vera, et
estra perfida, 4pologia sua propagavit ; ut opus vobis fuerit
emendicatis suffragiis agere alicubi, ne scripta ejus inspici
possent: ne ct ad eos veritatis vis propagari necesse foret;
cujus vos propagines ommes succisas, et propagaliones, im-
pense cupitis.

Haud aliter vero, propagavit fiden Rex Henricus VIII.
quam scripto libello; is, qui de eo facto, salutatus statim est
Fidei et Propagator et Defensor. Quo sensu si cedat etiam 54
Rex titulo hoc, gratificari tamen eo non posses Pontifici, nec
Pontifex eo ornari, qui nec scripto, nec voce ita valde an-
nunciat Evangelium, ne potest quidem, cum Canonista
modo sit.

Titulum defensoris fidei, quem majusculis literis hoc loco scribi video, . .. non
ignoro, neque ullus [est], qui ignoret a Leone X. Pontifice Max. delatum Hen-
rico VIIT. Anglie Begi, ob librum ab eodem Rege scriptum de vii. Ecclesise
Sacramentis adversus Lutherum*. .. . Quodsi queeratur, quid nomine fidei
in eo titulo significetur, nihil aliud responderi poterit, nisi fidem illam sig-
nificatam esse, quam preedicabat, qui titulum dedit, et quam profitebatur, qui
titulum accepit, et quse defendebatur in libro, cujus gratia titulus datus et
acceptus est.—[ Bell. Apol. pro Resp.) p.20. (Op., tom. vii. col. 716. A. B.]

At, ad Defensoris titulum, et majusculas ejus literas magis [οἱ ΤΡ
etiam pungitur. JDelatum enim Henrico VIII., a Leone X. 2x

! [Vide Literas annuas Soc. Jesu.] — superne.'— Dullar. Rom. tom. i. pp.
* [Vide Bullam xlv. Leon. X. 'Ex 020, 621. Luxemb. 1727.]

(Quam-
quam non
agnoscat
Pontifi-
cem.]

72 AD CARDINALIS BELLARMINI

delatum : delatum propter scriptum ab eo librum de septem
Sacramentis, nec, aliam in eo litulo fidem intelligi posse, quam
Pontificis qui dedit : Regis qui accepit : queque eo libro de-
fensa est, nempe de septem Sacramentis, propter quem accepit.
Lis longa non erit. Quorsum hic tumultuetur Cardinalis ?
Si ad aliam fidem nullam, fideive defensionem quadrat titu-
lus iste Leonis, preterquam eam, απὸ est de Septem Sacra-
menlis: habeat sane sibi Pontifex titulum illum ; renunciat
ei Rex, cujüs de Septem Sacramentis fides nulla est: quem
numerum, per aliquammulta szcula nescivit Ecclesia: nec
eo tamen minus fidelis. "Postquam, ea vocis fidei glossa est,
( fidei, id cst, de Septem Sacramentis :) non est cur Regi de
titulo irascatur Pontifex, illius fidei Rex Defensor non est,
nec rei titulum, nec tituli rem sibi vindicat. Rex enim,
Catholice fidei Defensor est. Certe autem, per annos plus
mille, ne numerus quidem Scptenarius Sacramentotüm auditus
est. Quomodo ergo Catholica est de septem Sacramentis fides,
id est, semper credita, si ante annum supra millesimum audita
non est? — Àgnoscit eriim Cardinalis (spero) stylum suum.

Quz cum ita sint, non possum non vehementer admirari, cur hunc titulum
sibi desumat, qui Romanum Pontificem, a quo titulus datus est, non ag-
noscit: qui eam fidem damnat, quam profitebatur, qui titulum primus
accepit : qui denique non vii. Sacramenta, ob quorum defensionem titulus
datus est, sed duo, vel tria tantum essc contendit. — [ Bell. A pol. pro ltesp ]
p. 20. [Op., tom. vii. col. 716. B. C.]

Invadit eum post vehemens admiratio, cur desumat sibi titu-
lum Rez, cum non agnoscat Pontificem, a quo datus : nec credat
septem Sacramenta, propter que datus. Dicam vero, ut nil
admirando, beatus fiat!. Scripsit Pilatus titulum; Pilatus,
qui infidelis, titulum, qui sensu quidem Pilati falsus, verus
tamen a se: Mirati tum sunt Judzi, ut nunc Cardinalis.
Sed commodum mihi in mentem venit de Pontifice, ut Pon-
tificem cum Pontifice collidamus. Edidit de Christo vatici-
nium Caiphas, idem maximus, pessimusque Pontifex ; veris-
simum autem vaticinium, sensu Spiritus sancti: falsissimum,
suo. JAMirum, cur Christus Pilati titulum, seu characterem
gesserit ; Caiphsie vaticinium in Evangelium referri voluerit :
cum, nec Pilatum tamen, nec Caipham agnosceret: nec ad
eorum mentem esset sensus, vel tituli vel vaticinii. Nec

! [Vide Horat, Ep. i. 6. 1, 2.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 79

enim Christum Pilatus, ita Regem scripsit, ut erat ; nec ita
pro gente mortuus est, ut Caiphas οἱ, pro gente moriendum"
definiverat. Vcl miretur h:ec quoque Cardinalis: vcl Regem,
Regisque titulum mirari desinat. Titulus ἃ Pilato datus;
quo, ab eo datüs sensu, non verus: nec eo minüs tamen
a Christo usurpatus: nec eo minus relatus in Evangelia.
Verus enim, verior longe, sensu Christi, quam Pilati : Caiphze
quoque prophetia verior.

Quadrant hzc omnia in Regem. Caiph: similis Pontifex
Regem Anglix Fidei Defensorem dixit. Quo sensu dixit, id
verum non fuit: sed, cum Pontifer scilicet esset. anni illius?
(nec enim sic fuit sequente») prophetavit, Regem Angli: Fidei
Defensorem fore. ls autem ipse Rex, qui titulüm accepit,
superstitionis et tyrannidis depulsor, exuto Pontifice, verus
verz Fidei Defensor statim esse coepit. Quid quzris? Titulus
sibi constat: cesset admiratio. leo X. Caiplias fuerit. Is
titulum dederit; Septem Sácranmienta in animo habuerit:
fidem illam haud aliam senserit: Sera nifnis fides illa sxculi
undecimi, ut vera sit: vcra alia, prisca fnagis. Rex jam
noster, etsi Fidei ejus, quam voluit Lco, (quippe quz fides
non vera) Defensor rion sit: (Quia fidei tamen vere, veriore
sensu, Defensor est: eodem, imo meliore sibi jure titulum
vindicabit. Meliore jure, Jacobus verum jam, quam Hen-
ricus initio falsum. Nihil hic mirabile 2n oculis nostris?, nihil
novum. Miramur, mirari Cardinalem. Nihil enim Christo
Dei, Regi, quod non idem Christo ipsi contigit.

Quzro przterea, Qui titulo isto tam honorifico, Regem Anglise cohonestavit,
Christi Vicarius, an Christi Adveraarius fuit? Si Christi Vicarius, cur defen-
sor Christians fidei Christi Vicarium non audit! non recipit! non veneratur!
. -. Quomodo enim ista cohterent, ut quis Romanum Pontificem Antichris-
tum esse credat, et titulum honoris ab eo datum non exhorreat? Ergo Rex,
si zapit, originem hujus tituli apud se diligenter cogitet, et facile intelliget
eum ad se minime pertinere, et apud homines sapientes plus vanee osten-
tationis habere, quam solidie dignitatis, [Dell. Apol. pro Resp.] pp. 20,
21. (Op., tom. vii. col. 716. C. D.]

Hic idem cuneus dissilre ei faciet et nodum alterum.
Qui enim titulo illo Regis fam Aonorifico Christum cohones-
tavit, fidelis erat, an infidelis? Caiphas, Christusne Dei, an
Christi adversarius ? Si Christus Dei, cur eum Christus non

» (Joan. xi. 50. Oct. A.». 1521, et obiit Kal. Dec.

» (Joan. xi. 49. anni ejusdem.]
* [Leo X. Bullam dedit prid. Non. P [Ps. exvii. (Vulg.) 23.)

56

7. AD CARDINALIS BELLARM:NI

agnoscit, recipit, veneratur ? | Si adversarius, cur prophetiam
a Christi adversario, pessimo Pontifice, editam, ita referri
voluit in Scripturas? Quomodo vero ista coherent, ut quis
Caipham Pontificem pessimum credat, ct prolatum ab eo
vaticinium non exhorreat ? | Ergo Christus, si sapit, originem
tituli illius, prophetie hujus, apud se diligenter cogitet : et facile
intelliget, apud homines sapientes plus vane ostentationis habere,
quam. solide dignitatis. | Viden', ut quz in Regem strinxisti,
ea in Christum ipsum quadrent omnia?

Titulum sic accipit Rex, sic gerit, quasi heereditarium sibi,
cum Corona sua, quasi Officii sui μνημόσυνον : qua vero a
Pontifice, haud aliter, quam quasi vaticinium ex ore Caiphz.
Una autem hic opera, Christum aceusat, et Regem, Cardi-
nalis: eademque opera qua Christum, Regem quoque culpa
eximet.

Dicendum hic jam aliquid erat tandem, de Civili fide, de
civium in Regem fide, de qua hic sola incubuit Cardinali
dicere: sola enim in quistionem venerat. Illa vero etiam
civilis fides Christiana est, Catholica, Apostolica, Ecclesie vete-
ris οἱ Primitive. llam ante ceteras, saltem inter ceteras,
expectavit Lector. At Cardinalis nec attigit. Scire vis
causam? | Cum ego pungar*, pungeretur ca. "Vere enim
Christiane hujus, Catholice, Apostolice, Primitive fidei de
civili fide, de fide in Principes, Tortus, Cardinalis, Pontifex,
ncc Propagator, nec (vel minusculis literis) defensor est.

4 [Vide supra, p. 1. note ?.]

AD ΟΑρυτ SECUNDUM. 57

Quod non sit communis causa Regis Anglorum, cum Regibus, et Principibus,
Orthodoxis, et Catholicis.—[Bell. Apol. pro Resp.) p. 21. (Op., tom. vii.
716. D.)

Quod communis sit causa Regis Anglorum, cum Regibus, et
Principibus, Orthodoxis, et Catholicis.

Sed frustra laborat Rex, ut causam istam communem faciat.—( Bell. Apol.
pro Resp. ] p. 21. [Op., tom. vii. col. 717. A.]

SERIONE vero hsec? Frustra laborat Rex, ut causam suam (Causa —
communem faciat, dum pro Juramento pugnat, quod Regibus Regum hie
in universum prastari debet? Imo vero, frustra Cardinalis, sgitur,]
ut propriam. | Quasi, quod prestari debet omnibus, proprium

id unius, non omnium commune, habendum sit. Quasi vero

etiam Juramenli solius ibi res foret. Et est quidem Jura-

menti, non tamen solius. Sed fac esse. Nonne, ad Reges id

in commune spectat, ubi justa incidit occasio, an, in officio
constantes esse velint subditi, per novam, et e re natam
Juramenti formulam explorandi; eam condendi jus non

esse? Nec in posterum Cesar, Regumve quis, quacunque
demum occasione, suis Juramentum deferat, nisi consulto
primum, et ante omnia, Pontifice: nisi vel dictante eo, vel
annuente: nisi Romz denique causam probare possit: quam,

nisi probet, statim Brevi aliquo Papali, de Christianis sub-

ditis, Phariszos fieri, de quibus Josephus* scribit, quod soli

fidem suam jurejurando Czesari obligare renuerint.

Cur autem communis causa agatur, unico verbo attingit.—[ Bell. Apol. pro
Resp.) p. 21. (Op., tom. vii. col. 716. D.]

Quamquam vero Rex, sic unico verbo causam attigit ; at
unico illo, que in Juramento insunt capita, complexus est.
]. Reges de soliis deponere, aut (ut cum Cardinale loquar)
omni potestate exuere. 2. De Regnis ipsorum pro arbitrio
statuere. 3. Diliones eorum invadendi hostibus potestatem

* [Joseph.] Antiq. Jud. lib. xvii. [cap.] 3. [4]. 2. tom. i. p. 830.]

70 AD CARDINALIS BELLARMINI

facere. 4. Subditos aulem a fide el subjectione absolvere.
5. rma eis, coníra Regem cuique suum, ferendi licentiam
indulgere. 6. Vim etiam ipsi Regis persone sacre inferendi
facultatem permittere. 7. Postquam intonuit semel Romanus
Salmoneus, nec subditis in officio perstare, fas esse, 8. Re-
gisve vel coronam vel personam defendere. 9. Nec initas contra
Rempub. conjurationes detegere. 10. Sed imo, impune fas sit,
subdito in Principem manus tnferre, ct, quod nuper in Gallia
58 bis factum est, lertio etiam facere" — An, decem hec, propria
Regi nostro, reliquis communia non sunt? Decem autem ec,
81 penes Papam sint, nihilne ad reliquos ὃ
[n solius Utinam ergo Cesari quis referat. hoc, et Principibus reli-
Hegi] QUIS, unum ista modo Magne Britannie Regem nonnihil
attingere; ad Cesarem, ad reliquos Principes, horum nihil
attinere. Licerc hec, tuto, tum opinari, tum (ubi signo hoc
Pontifex innuit) in praxin deducere: verum, nusquam hoc,
nisi in Britannia. Referat (inquam) hoc Czsari, Regibusque
reliquis; credat hoc Casar? credant Reges? Cardinalem,
qui ita credulos eos credat, delirare non credant ?

Tum si jurare velit Csesar, si eorum quis, subditos suos in
capita hzc, (nec alia Juramenti Regii capita sunt) nec id juris
liabere Papam, ut decem hec faciat; intercedat autem Papa
non esse vel Czesari illisve potestatem deferendi, vel subditis
prestandi; sibi vero auctoritatem plenam esse, (ne jurent)
eis prohibendi, vel ut sensu :equivoco jurent indulgendi ; vel,
ubi jurarunt jam, juramenti nexu liberandi: ne hoc quidem
quicquam ad Caesarem, ad. Reges reliquos ?

Regi quidem nostro, nullum hic jus singulare. Ideo, hzc
in illum Pontifici non licere juramus, quia in nullum licent.
Et, adeone infelici genio vcl ingenio Cesarem et omnes pu-
tat, ut eis persuadere possit, propriam legis causam, causam
hic omnium communem non agi? Scilcet, subditorum fide-
litas ad Reges ín commune non spectat? Decem hec ad
fidelitatem non spectant? Juramentum, quo caventur hzc,
fidelitatis juramentum nou cst ; nec salva conscientia, a quovis
fideli subdito, preestari potest ?

[Dogs Audi vero: ad fidelitatem spectat, non Britannici solum,
oris sed cujusvis subditi, non ferre quenquam, qui 1. Principem

contraria] ν᾽ (pe (mde Henriei HII vide — Henrici 1V. ibid. lib. exi. cap. 18.
Thuan. Hist. lib. xcvi. cap. 8. tom. iv. tom. v. pp. 445— 449.]
pp. 163, 7641., ct. de morte intentata

ATOLOGIAM RESPONSIO. 77

de Regno deponere, 2. Principis de Regno disponere moliatur :
3. Cuivis invadenli objicere corpus suum ; 4. A fide in Princi-
pem exsolvere nolle se, vel a quoquam exsolvi : 5, Non contra
Regem loricam induere : 6. Vim ab illius persona propulsare :
7. Tonitru Poniificio nunquam ita altonitum fieri, quin ut
perstet in officio : 8, Coronam, personam Principis tutetur ;
9. Perditorum civium conspirationes efferat : 10. Christuin
Domini a quoquam occidi posse, nefas putet: ita mefas, ut
insons haberi nequeat, qui tentet modo (guicungue tandem hoc
Jusseril :) quin, eum qui jusserit, (sive Comensis Cardinalis? ὅθ
fuerit, sve Pontifex Sixtus?) intimis animi sensibus execretur,
In fidelitate hgc omnja insunt: imo fidelitatem constituunt
haec: cujusquam vel vi, vel fraude, divelli ab ea nequeunt.
Quo caventur hec, Juramentum fidelitatis crit, atque id,
quantumvis reclamante non uno modo Cardinale, sed (s
velis etiam) toto Romz Consistorio, Subditus fidelis non sit,
qui nolit hzc, (cum ita opus) prsstare; qui (interim dum
opus) profiteri nolit, noht sponsione, etiam Juramento cavere,
se prestituturum, | Non sit (inquam) fidelis, imo perfidus
sit, qui, vel, cum jurat, mentem injuratam gerat"; vel, ubi
juraverit, ejerare se posse putet, vel nexu Religionis exsolvi.
Excrea vero semel, virum te praesta; nega, fidelitatis hsec [Quantum
esse, fidelitatem ex his constare, aut sine his consistere: nega, bi pindi-
vel id fidelitatis juramentum fuisse, quo hsc solum, nec quic- fex.]
quam prater hac, exigitur, Si hec jurare renuant subditi,
laxa eos et lubrica fide non fore: si laxa et lubrica fide sub-
diti sint, si stabili et inconcussa non sint, communem in ep
Principum, et dignitatem et salutem, non perichtari: si peri-
chtentur hzc, causam communem non agi. Fieri quidem non
debere haec temere; sed fieri tamen, si velit jubeat hoc
Pontifex: eam vim esse fulminis Pontifien, ut filo post illud,
patrem non honorare! fas ; subdito, que Cesaris sunt, Cesari
non reddere*. Admone vero, hic, unum aliquem sibi ut
caveat, reliquos omnes jube ut securi sint. Nihil agis si
jusseris; non audient jubentem, non obtusa adeo gestant
pectora^ Cesar et Principes, ut fidelitatem, ut Juramentum

* (Vide Camdeni Rer, Angl. οἱ 4 [Vide Camden. Annal, ad ann.
Hibern. Annales regn. Elisab. ad 1288. par. iii. p. 517.]
ann. 1585. par. iii, p. 393. Lugd. Bat. e (Cic. de Off. iii, 29.]
1639., et Actionem in Qul. Parrium ! ( Matt. xv. 6.]
apud ' State Trials, tom. i. p. 25. Lond, κ [ Matt. xxii. 21.]
1130.] ^ [Yide Yirg. /En. i. 567.]

[in directo
sibi domi-
nio stat-
uendo, ]

60

[in regnis
mutandis,]

78 AD CARDINALIS BELLARMINI

ejus, quod omnibus prestari debet, omnium non putent inter-
esse. — Vident de vestris, inviti, etiam qui nolunt videre,
communem hic causam agi; scripturos, quz nos jam scribimus,
facturos, quod proximus fecit Ucalegon!, ubi sua res agetur,
suus paries ardelit*.

Verum non unius Juramenti res est; dolose id dictum a
Cardinale: sunt et extra juramentum alia hie, et quidem
multa, Cesari, Regibusque cum KAKege nostro communia.
Penitius igitur doctriue hujus adyta introspiciamus, et a
Cardinale percontemur; Quod si (quod nuper Venetiis ten-
tavit) jubeat Pontifex refigi leges, dimitti maleficos, nec in eos
animadverti sinat? tantumne ea res Regem DBritannie attin-
git? nihil Caesarem, nihil Reges reliquos? Que vestri homines
passim jam scriptitant, (nec eos Pontifex compescit) quibus id
agitur, ut unus per orbem terrarum, idecmque summus, cum
Hierarcha, tum Monarcha sit, qui directum dominium habeat
in Reges universos et Regna: Quod, vectigalia jam illi de
jure sint omnia Regna per Europam, (Steuchus hoc olim !,
nuper Marta Ὁ cum privilegio Pontificis, orbi spectandum pro-
posuit) atque ita, primatus 4postolici pr:etextu, Monarchiam
sibi ac Regnum de hoc mundo" moliatur, quod et antc stct, et,
nisi ante, contra stct Regnis reliquis a Deo constitutis: Quod,
spiritualem potestatem totam, temporalis etiam partem sum-
mam optimamque invadat: nec in rebus modo spiritualibus
personas Regum, sed extra illas, ipsas quoque potestates
Regum, sibi subjiciat, idque in temporalibus: Quod, “4πα-
baptismum quasi novum introducat, per Regnum Ecclesi:
spirtuale, Regna terrena enervando; jura corum, Magis-
tratus, vim omnem denique, ubi videtur, elidendo; reliquze
omnes ut jaceant, sola regnct ubique potestas Pontificia:
propriane hzc Regis nostri? Nonne communia sunt Cesaris,
et Principum rcliquorum ?

Quod, postquam Dictaturam diutius jam gercre non potest
Pontifex; Tribunus fiat: nec Reges a Deo solo potestatem
suam habere, sed, nescio quid, de plebcia potestate habituali
mutire, atque ita populum cum Rege committere: Quod,
quae successivi juris sunt. Itegna, clectiva faciendi potestatem

! [Vide Virg. JEn. ii. 311.] ii. Op., tom. iii. p. 236. F. Venct. 1591.]

* [ Vide Horat. Epist. i. 18. 84.] " [De Jurisd. par. i. cap. 18 p. 37.

! [Vide Aug. Steuch. Eugub. coutra — Aven. 1616.]
Laurent. Vallam deDonat. Conetant.lib. » [Vide Joan. xviii. 50.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 79

sibi vindicet (quod. factum in Gallia a Cardinale Placentino
ex Diplomate Clementis VIIL.: tentatum etiam in nostro, ex
binis Clementis ejusdem Brevibus mcrito in ultrices flammas
abjiciendis, merito abjectis?; ad solumne Britannis Regem
hoc, non et ad Gallum et Hispanum pertinet ?

Quid, quod in Cesarem, Principesque, quam in privatos [in regibus
plus sibi juris arroget; cum, nec plebeio homini per Cen- endis Ἰ
suram suam agellum adimat, Regnum Principi adimat ; etiam,

(qui nihil peccavit) Hzredi; sic autem adimat, ut etiam
ponitenti reliquus jam locus nullus, nec spes recuperandi
denuo; ut jam, qui preterea nemini, boni sui et proprii
privatio est, censura; Principi sit tamen, et soli Principi : &i
deteriore jure regnetur jam apud Christianos, quam olim
regnatum est apud Judaeos, minorque Cesari Regibusque
nostris sit, quam illorum Regibus fuit auctoritas: si deteriore 0]
quam olim apud Ethnicos, (cum Pontifex, etsi Ethnicis sub-
ditus fuerit, in temporalibus, at Christianis tamen nunquam
fuerit :) si multum legitimze potestatis su:e decessit Constan-
tino Czsari, quam prius Ethnicus habuerat, multum etiam
reliquis Principibus, ex quo, datis Christo nominibus in
Ecclesiw fidem transierunt : ne hzc quidem ad reliquos
quicquam pertinent?

De subditis vero. Si, non Fidei illorum dominari 3 solum [in subdi-
velit, sed et. fidelitati: si Regem quemque, multos haberc in "rA pad
Regnis suis magnos, potentes, divites, quibus leges ferre dis]
tamen, in quos animadvertere nequeat, ne lesa quidem
Majestate: atque ita, eximi absolute partem subditorum ter-
tiam; reliquam etiam totam, (ubi id ita vult Pontifex) omni
officio, fide, subjectione laxari: si CAaractere Baptismi, non
eximi Christianos, Charactere tamen Ordinis eximi Clericos
necesse sit subjectione sua' : nec charactere quidem modo, sed
vel fonsura ipsa prima, idque (si Bonifacio credimus) etiam
conjugatos*; propriane hec Nostri, nihilne cum reliquis com-
mune ?

De Cesaris, Principumve beneficüs. Privilegia nulla a
Cesare Regibusve indulta Ecclesiz, nulla ipsi Pontifici: nec
gratiam illis factam, jus modo redditum fuisse: nihil quic-

9 [Vide Bochell. Decret. Eccl. Gall. τ [ Vide Bell. de Clericis, lib.i. capp.

lib. v. tit. iii. cap. 3. pp. 723-7265.] 28—-30. Op., tom. ii. pp. 326 — 329.
» [Vide Action. in Hen. Garnetum, * [InSext.Decretal. lib. iii tit. ii. * De
pp. 107, 108. Lond. 1607.] Clericis Conjugatis, cap. 'Clerici.'—

4 [2 Cor. i. 24.) Corp. J ur. Can., tom. iii. col. 425, 420.]

80 AD CARDINALIS BELLARMINI

quam donatum illis unquam, tantum quod illorum jam ante
fuerat, id quod ita fuerit modo declaratum : Quz? jure humano
habent, quzeque nisi humano jure haberi non possunt ; tamen
a Cesare illa, Principibusque non habere. Quid? ΑἸ hzc
etiam Cesarem reliquosque Reges nihil attinent ?

De Censuris, Si, debito zris, (quo quis excommunicato
tenetur ex pacto suo) etiam lata sententia debitorem non
solvi constet: obedientiz autem et fidei debito (quo ex prwe-
cepto Dei tenetur,) solyi quemlibet posse, ne Principi tenea-
tur: si Censuras ipsas ad peccati medicjnam, et salutem
animz ἃ Christo institutas, ibi vel maxime vel solum adhi-
bere, mos jam diu fuit, ubi de finibus regundis, vel de jure
aliquo temporali agitur; Denique, si Martyrii nomen pro-
fanare fas, et qui proditionis nomine infames, quique juri-
dice damnati sunt, consecrare, atque ita, scelera in sacrificia
trapsubstantjiare: Numquid hoc Regi nostro peculiare, non
cum reliquis Regibus commune est ἵ

62 Quid qui nuperrime jam habemus, quzque adhuc calent
[(Nupea ἃ Cardinale, an nec illa in commune spectant ad Cesarem et
qus&edain
de hac re. Reges omnes ?

Delarmini — 1, Christum Aominem, in ferris, tempore mortalitatis sue,
ogmata.) : :
habuisse potestatem in Imperatores temporalem, et de eorum
Regnis disponere potuisse, (Quod probatur, per porcos)
Eamque potestatem sine dubio Pontifici concessisse *.

2. Liberasse Apostolos suos Christum ab omni subjectione
Principum terrenorum, eosque proinde, facto tantum, non jure
Principibus subjectos fuisse ".

9. Defuisse Apostolis Reges, quos deponerent, non autem
deponendi potestatem *.

4. Potuisse Apostolos a subjeclione Principum infidelium
populum Christianum eximere, si id utile censuissent, eisve vires
non defuissent *.

5. Populum Christianum, in periculo amittende fidei, excu-
lere potuisse jugum Principum infidelium *.

6. Tolerasse tum Persecutores suos, non propter conscien-
liam, sed propler defectum virium, quod non haberent, qui eos
armare possel, vel armatos educere *,

* (Bell. de Excus. Barclaii, cap. xxiv. * (Ibid. col. 809. C., οὐ cap. xxv.
Op., tom. vii. col. 944. B. seq., et cap. col. 949. B.]
xxvii. col. 955. A.] * (Ibid. cap. xxi. col. 933. A.

* [Ibid. eap. iii. col. 854. C, et eap. 7 Froid. cap. xxi. col. 937. M
xxxv. col. 977. C.] * [lbid. eap. vii. col. 875. D.)

APOLOGIAM RESPONSIO. 81

7. Potwuisse autem et debuisse, si vires adfuissent, Imperium
illis abrogare. Atque id si non fecissent, expositam ab iis reli-
gionem evidentissimo periculo, cum nollent adhibere remedium,
quod habebant in promptu ".

8. Tempus fuisse Martyrii, tum, cum nemo auderel resistere :
cum auderel autem, cumque egre ferrent. populi, ac prompti
essent ad exculiendum Principis jugum, tum demum potuisse
Ecclesiam ezserere potestatem suam (quando scilicet non frustra
exsererel,) ac Principes de Regnis deponere *.

9. Pontifices, etiam in temporalibus, non fuisse subjectos
Imperatoribus Ethnicis. Quod si autem | Ethnicis, αἱ non
Christianis tamen ἃ,

10. Reges, nullam in Episcopos, vel clericos habere potes-
tatem *.

11. Exemptos fuisse Clericos, etiam jure divino, αὖ omni
Jurisdictione Principum, etiam priusquam privilegiis erimeren-
tur. llla, que concesserunt Imperatores, privilegia, ex igno-
ratione juris concessisse f.

12. Potuisse, adeoque posse Pontificem eximere Clericos
potestate Principum, nec id Principes impedire posse. ΕἸ quod
poluit, fecisse, Clericosque absolute ab eorum potestate ez-
emisse 5,

18. Papam, ex eo quod factus est Pastor, a Christo manda-
tum expressum habere, mutandi regna ^.

14. Etiam, sine excommunicatione, disponere posse Papam
εἶδ regnis Principum, pro utilitate Ecclesia t.

15. Etiam auctoritatem habere in Principes infideles, pri-
vandi eos dominio suo, non tamen qua infideles, sed qua fideli-
bus dominantur *.

16. Facere Pontificem, ut qui Rez est, subdilis suis Rex
deinceps non sil: Omninoque superiorem esse Cesare οἱ Rege
quovis in temporalibus, ubi salus subditi in periculum adducitur,
propter obsequium temporale! : (adducitur autem omnino, cum
Superior ille adduci dixerit.)

* (Ibid. cap. xx. col. 929. B., et cap.

xxii. col. 938. ]
* [Ibid. cap. vii. col. 874. A-D.]
4 (Ibid. cap. xvi. col. 916. D.)
* (Ibid. cap. xv. col. 913. C.)

f (Ibid. cap. xxxiv. coll. 070. D.

971. A.)
ANDREW ER. — RESP.

^ [1bid. cap. xxvii. col. 955. À.]

! [Ibid cap.iv. coll. 864. D. 865. A.]

X [Ibid. cap. xxi. col. 936. C ]

! [Ibid. cap. xxxi. coll. 959. D.. et
964. B.]

ε ns cap. xxxvi. col. 983.]

63

[Quale Ju-
ramentum
improbat

Pontifex.]

82 AD CARDINALIS BELLARMINI

17. Papam dispensare contra obedientiam subditorum : faci-
lius autem id, quam contra obedientiam Monachorum τι.

18. Posse eum Principes cogere, ad legem aliquam politicam
ferendam, nisi velint anathematis vinculo alligari ".

19. Non esse Principes a Deo secundos de jure, nec nisi de
facto solum ; nec a solo Deo potestatem suam illis dari, nec
immediate : ut (scilicet) eam habet Pontifex ?.

20. Non conjunctas esse Ecclesiam et Politiam vinculo bene-
volenlie, sed subjectionis, ut Ecclesia Reipublice presit : Nec
convenisse in unum, ut duas Respublicas, sed «t spiritum et
carnem ?, nempe ut Politica membra ab Ecclesiastica potes-
tate motum omnem, et sensum recipere debeant: nec aliter
quam baculos et cadavera ab ea moveri. Quid habet in his
peculiare Kex noster ὃ quid non cum reliquis conjunctum et
commune ?

Nam neque Summus Pontifex in Brevibus suis ad Catholicos Anglos, neque
ego in Epistola mea ad Archipr. Ánglie, Juramentum quodcunque fide-
litatis improbavimus ;—

l. Frusíra autem laborat Cardinalis, dum contendit, Non
improbari Pape quodcunque juramentum; imo quodcunque
Regie potestati favet, improbari, quodcunque non ita modi-
ficatum, ut nihil in eo caveatur, contra Romanam Tyrannidem,
quo minus pro arbitratu suo, Cesarem et Reges potestate
exuat. Hec eam vim habent: probari aliquod forte, dum
ne Pap: in eo manus ligentur, sed ut ei semper integrum sit,
cum volet, cum visum fucrit, grassari in Principes: ubi vero
ad omnia imperata presto non sint, impingere statim eis
haeresis notam aliquam, Ecclesia primum, post imperio exuere,
quod factum Friderico II.4, Ludovico Bavaro', Caesaribus:
Joanni Navarreno*, Ludovico XII. Gallie Regibus. Nec
enim improbum quid in tali Juramento.

* [Ibid. cap. xxvii. col. 952. D.
5 [Ibid. cap. xxxix. col. 988. D.

Ibid. cap. viii. coll. 879. C., et
eap. v. coll. 868. D. 869. 3

P [Ibid. cap.ii. col. 850. B.; cap. viii.
col. 882. D., cap. xiii. col. 906. A. D.,
cap. xvii. col. 919. A-—C., cap. xxx. coll.
958. D. 959. A.]

De Excommunicatione Frid. II.
vide ull. xiii. Greg. IX. * Rationalis."
Bullar. Rom. tom.i. pp.79, 80. De
damnatione et depositione ejusdem,
Bull. iii. Innoc. 1V. “Αὰ A postolicae.'
ibid. pp. 85, 86; quse quoque habetur,

non tamen integra, in vi. Decretal.
lib. ii. Tit. xiv. ' De sent. et re judic.'
eap. ii. Corp. Jur. Can. tom. iii. coll.
376—380.

τ [Vide Haynald, Cont. Annal. Baron.
tom. xv. ad ann. 1323, Num. xxx. seq.;
et Bullam Joan. XXII. apud Goldast.
Const. Imper. Par. i. p. 98. Francof.
1607.)

* [/El. Ant. Nebriss. de Bello Navar.
lib.i. cap. 3. fol. Ixxvi. 5}

* [Spond. Cont. Annal. Baron. in
Ἔλα Num. xxv. tom. ii. pp. 297,
298.

APOLOGIAM RESPONSIO. 83

z- sed . .. quod sub specie civilis fidelitatis abnegationem Pontificis auctoritatis — 64.
continebat.—([ Bell. Apol. pro Resp.] p. 22. [Op., tom. vii. col. 717. A.]

1. Illud ?mprobum est, illud émprobandum, ubi sub specie (Quale |
civilis fidelitatis delitescit abnegatio Pontificie auctoritatis. i|
Verum irrito conatu hoc : In Juramento enim Regio aperte res
geritur, delitescit nihil: auctoritas Pontificis nulla abnegatur ;
nulla (inquam) quz vere Pontificis sit, quzeve ad illum de jure
spectet: negatur autem, quod ad decem illa (quz recitavi
modo) potestas Pontifici ulla sit, de jure (inquam) sit: nisi si
ei jus sit, sibi ipsi jus vel faciendi, vel dicendi: ubi Cesar
quid contradicat, vel Princeps, tonandi, fulminandi, Chris-
tianum orbem permiscendi". Árrogasse eam sibi jamdudum
sciunt omnes, at ubi exseruit unquam, intercessum esse a
Czsare et Regibus: ubi unquam exseret, semper itidem inter-
cessum iri.

Neque Reges, et Principes Catholici ita sibi jurari volunt a populis fidelita-
tem, ut Summi Pontificis auctoritas abnegetur.—[Bell. Apol. pro Resp.)
p. 22. (Op., tom. vii. col. 717. A.]

2. Volunt vero ita sibi jurari Cesar et Reges omnes, ut hec
in. Juramenio potesias Pontifici denegetur, hec (inquam)
potestas, quze facit, ut Ceesari, ut ipsis potestas nulla sit, nisi
ad placitum Pontificis, nisi tantisper dum illi se ad omnia
morigeros praebeant. Et hic conserenda fuerat manus Car-

Quse duo &i demonstrare potuero, nemini dubium relinquetur, quin causa

Regis Anglise propria ipsius sit, neque aliquid commune habeat cum causa
Hegum, et Principum Catholicorum.— (Bell. Apol. pro Resp.] p. 22.
[Op., tor. vii. col. 717. A. B.]

Nam, nisi decemplicem eam potestatem Pontifici suo asseru-
erit: etiamsi duo illa demonsíraverit, qu:e sibi finxit, ne sic
quidem quicquam egerit. Potestas, qus propria Pontifici
sit, vel sua, haud ulla ibi negatur. "Nam quz megatur, ita
plane de extravagantibus est, extra jus et juris regulas, prz-
sertim Ecclesiastici, ut nec Cardinalis ipse Pontificis esse
eam adhuc ausus sit affirmare : Exorari, urgeri, adigi nondum
potuit, necdum potest, ut oppositum asserat ullius de propo-
silionibus iis, que nativa membra sunt Juramenti Regi, et
quibus omnem potestatem eam complexus est, quam a suis vult
abnegari. Potestatem Pontificiam abnegari, inculcat semper,

* [Cf. Aristoph. Acharn. 505.]
G 2

84, AD CARDINALIS BELLARMINI

sed indefinite : atque, ut dolosus ambulat semper in generalibus,
revoca, ut quiz illa potestas sit, et ad quid, ut de decem
illis unum aliquod diserte dicat penes Pontificem esse, mutus
illico.
Quod igitur juramentum, quod Rex Anglise fidelitatis, et civilis obedientise
vocat, non sit juramentum simplicis fidelitatis, neque solius civilis obedi-

entis, perspicuum est, ex titulo Edicti: ... 'Hic enim est Titulus: Ad
detegendos .. . Papistas.—[Dell. Apol pro Resp.] p. 22. [Op., tom. vii.
col. 717. B.]

Quid in Abnegari juramento auctoritatem Pontificiam, id vero per-
rede spicuum facere vult, iterum jam, Ez ipso Edicti titulo. Verum
ult id (quod et ante docui*) perversa satis consequentia. Edicti
titulus est, Ad detegendos Papistas. | Ergo in juramento, abne-
gatur potestas Pontificis. .Ab Edicto ad Juramentum, nulla
necessitas est consequentis. Multa prxter Juramentum, in
65 . Edicto sunt. Sed neque a Papistis ad Pontificiam potestatem
sequitur: Preter potestatem enim Pontificis, multa halluci-
nantur Papisle.

Sed quid agat? Hierendum etiam illi in titulo, qua laborat
penuria. Aliunde enim non habet, quo fucum Lectori faciat.
Fecit hoc cum "Tortus esset, et retortus est. Nec enim ea
contineri in 7?tulo omnia, qui in Edicío multa sunt, et varia.
De viginti duobus Paragraphis, tres ad summum vel quatuor
Juramentum tangunt: csteri alis rebus sunt. "Tum, quad-
rare satis Titulum, 4d detegendos Papistas. Papiste enim
multi in recenti scelere, pessime, ut videtur, animati: ad
Papistas itaque reliquos detegendos, an eadem illis mens:
(quo, quibus non eadem, dimitti, quibus eadem, mature
reprimi possent.) Ex Two autem, siquid volebat, ita colli-
gere debuit: fraudem quotidie Papistis crescere, ex quo facti
nuper equivoci, ut detecti forte antea, de novo jam defegendi
iterum: Et cum fraude, malam mentem: ut proin magis
etiam sollicite reprimendi. Fraus autem et mala mens lique-
bant e responsis eorum turpissimis: Sacerdos non sum, puta,
Apollinis. Mare non transii, nempe, glaciale. Rome non
fui, nimirum, Aodierno mane. | Nunquam vidi Parsonium,

scilicet, nunquam in Japonia τ.

* [Vide Tortur. Torti, pp. 19—22. ἴῃ Garnetum, pp. 34—36; et Tracta-
Edit. nostr.] tum ipsum *' De Zquivocatione,' qui
* [Dehujusmodi ZEquivocationibus, habetur MS. apud Bibl. Bodl.]
vide Oration. Edv. Coke, apud Action.

APOLOGIAM RESPONSIO. δῦ

Neque finis (Juramenti) est, continere populos in ea obedientia, quee Regibus,
et Principibus debetur, sed reprimere Papistas, qui civilem obedientiam
Regibus exhibent, sed nolunt Regem agnoscere Caput vel supremum
Gubernatorem Ecclesie in spiritualibus, neque volunt Primatum Apostoli-
cum Summi Pontificis abnegare.—[Bell Apol. pro Resp.] p. 22. (Op.,
tom. vii. col. 717. B. C.]

Et Cardinalis sensus ille, quem affingit, adeo sensus Edicti
non est, ut ne possit quidem esse, nisi plumbeus esse velit :
nempe, ut reprimeret eos, qui nolunt Regem agnoscere supre-
mum Gubernatorem in Spiritualibus, neque volunt Primatum
Apostolicum Summi Pontificis abnegare. Primatum Aposto-
licum Pontificis; qui potest? cum Pontifex Petro ut Aposto-
Jus est, proprie non succedat", non Apostolicum igitur: quin
primatum Pontificium, nec eum tamen prime Sedis, tituli, vel
ordinis, sed Juris, quod sibi preter jus vindicat τοῦ κατακυ-
ριεύειν τῶν ἀδελφῶν", quique (si eam vocem usurpare detur,
quz ipsius Legis est,) Suprematus potius est, quam Primatus.
Sed neque hac de re cavetur quicquam in Edicto Regio. Erat
enim antea, jam quoque est Juramentum aliud, quo cavetur
hoc, quodque qui prestare renuit, capitali id ei poena luen-
dum est. Atqui novum hoc et nuperum Juramentum, ne, si
recuset quis suscipere, capitale id ei est. Ecquis vero tam
sine cerebro, ut persuadere cuiquam se posse putet, cum esset
antea Juramentum huic rei, sub poena capitali; consultum
videri potuisse vel Regi, vel Regni Ordinibus, aliud eidem rei
Juramentum sancire, cujus poena citra capitalem subsisteret ;
ut, cum severi (scilicet) esse vellent, et Papis(as reprimere,
quos ante acriore poterant, jam mitiore plecterent ? Hccine
reprimendi via vobis; quem capite possis, ut magis terreas,
capiti parcere, foríunis vel carcere mulctare? — L:seso cerebro
sit, qui credat; leso non minus, qui credendum proponat.
Titularis ergo hzec probatio est, et mere quidem (ifularis, rei
nihil subest.

Ne bis eadem repetendo, et me, οὐ Lectorem frustra fatigem —[Bell. Apol.

pro Resp.] p. 22. [Op., tom. vii. col. 717. C.]

2. Qua cum semel jam /fatigarit Lectorem, et (ut fatetur)
frustra, bene facit, quod non bis frustra fatiget. Remittit
ille te (Lector) ad Tortum; ego ad Librum, quo Torto
respondetur.

* Bellar. de (Rom.] Pont. lib. iv. * [Κατακυριεύοντες τῶν κλήρων. 1 Pet.
[cap.] 25.—($ * Kespondeo.' Op., tom.i. v. 3.]
p. 230. G.]

66

[Qualis re-
verentia
Paulo V.
8 regibus
preestita ;]

(major
quam Pe
tro ipsi.]

86 AD CARDINALIS BELLARMINI

Vidimus enim tota spectante Roma, Legatos Reipubl. Lucensis, . . Genuensis,
ac demum Venetee, . . . Ducem Ferise Regis Hispanise, Ducem Nivernensem
Regis Francorum, splendidissimo comitatu ad urbem advenire, Summi
Pontificis pedes deosculari, Latina et pereleganti oratione reverentiam, et
obedientiam nomine totius Reipublics exhibere,

Ut jam constet de secundo; Jta sibi Reges jurari velle, ut
8ua Pontifici obedientia conservetur, id vero, docere se putat,
ab exhibita nuper Paulo Quinto obedientia: ubi commemorat
nobis quid Roma tota spectante, nuper viderit. Atque hic
invitat nos ad spectaculum, inque eo, Legati Lucenses, Genu-
enses, Veneti, Dux Ferie Regis Hispanie, Dux Nivernensis
Regis Francorum, Legati; quam Roma tota spectante, Ponti-
ficis pedes suaviter deosculati sint, quam splendido comitatu
fuerint, Et Latinas orationes perelegantes habuerint μετὰ
πολλῆς φαντασίας.

Vidistin vero ποῦ Αἱ si Petro ibi sedente, non vel
Ferie Dux vel Nivernorum, sed (qui Centurio modo erat,)
Cornelius Romam venisset, atque eadem hsc Petro przstare
voluisset, vidisses /ota spectante Roma, Petrum a pedum
osculo, 8 pedibus repellentem. ^ Cesareze quidem id fecit
Centurioni*: credo idem et Roms Ducibus facturus.

— qus& S. Petro Apostolorum Principi ejusque Successoribus jure debetur.—
(Bell. Apol. pro Resp.] p. 28. (Op., tom. vii. coll. 717. D. 718. A.]

Omnino ergo id, male a te positum, Eam prestitisse Illus-
irissimos Legatos, que S. Petro Apostolorum Principi ejusque
successoribus jure debetur. Ο ergo juris sui vel ignarum, vel
negligentem Petrum! vel potius, o Successores ejus cupidos
juris non sui! Non enim successoribus debetur hsec jure,
nisi jus hoc Petro constitisset, nisi ab aliquo aliquando Petro
prestita fuisset. Quare non eam dicere debebas que Petro,
sed ea, que Petro, longe multisque partibus majorem. Verum,
reddidit tum rationem Petrus, cur rejiceret & pedibus Centu-
rionem, Nam et ego homo sum*. Eam Successor ejus reddere
non potest, qui plusquam Petrus, plusquam homo est, nec
Deus, nec purus Aomo, sed infer utrumque*. Laudo tamen

* [Act. Apost. xxv. 23.) * Papa nec Deus est, nec homo, deleri
* [Act. Apost. x. 26.] jussit Pius V. (vide Thom. Manrique
4 [ Act. Apost. x. 26.} Censur. in Glossas Juris Canonici,
* [* Nec es, nec homo, quasi pp. 13. b. 14. 8. Colon. 1572.) Ea vero

neuter es inter utrumque."— — Greg. XIII. postea restituit, cautione

Glosa. in Procm. ad Clement. col. 4. tantum in marg. addita. "Vide Sixti
apud Corp. Jur. Can. tom. iii., ePoetria — Fabri Collat. Cenaur. in Glossas Jur.
Nova Galfridi de Vino Salvo. Hsc Can. p. 360., ad calc. Ind. Expurg.
verba (una cum summario in marg. Argent. 1599.]

APOLOGIAM RESPONSIO. . 87

Legatos: Cornelium imitati sunt, etiam vicerunt: non laudo 67
Successorem Peíri, qui in pari causa, Petrum imitari noluit.
In pari causa dixi? Imo longe dispari: Dispar enim hic
longe, ubi scilicet, et ratio minor propter quam: ubi et per-
sona major a qua, et minor, cui : ubi, que exhibita est autem
multo major fuit submissio. ARafio minor: Rom enim his
nuper Ceremonie res modo : at Cesaree ibi, Centurioni salutis
causa agebatur. Est vero Satrape, quam Centurionis persona
sajor,a qua, ac multo magis Regum, quos Satrape refere-
bant. Pontificis autem, quam Petri, persona minor, cui: Ibi, -
non Cornelius Joppam ad Petrum, Petrus ipse Ciesaream ad
Cornelium venit, nec piguit venisse: Hic, non Petri Vicarius
ad Reges: Ipsis ad illum in Legatis suis Romam usque veni-
endum fuit. Ac calceos deosculari, quam ad pedes procidere,
abjectio longe major. Et hoc tamen, (Roma tota spectante)
in causa tam dispari, et ubi ventosa tantum Ceremonia,
passus sibi fien a Satrapis bonus Petri Successor, in eo
quidem Petri non bonus imitator.

Sed, non reverentiam solam quie in potestate exhibentis est,
etiam prastitisse dicis obedientiam. Αἴ alicubi memini legere
me, Regem et Imperatorem aliquem, reverentiam modo Ponti-
fici ; obedientiam, non nisi Ecclesie pristare voluissef. Tum,
ubi certatum aliquandiu, non pervicisse tamen Pontificem, nisi
tantum, ut obsequium quidem Pon/ifici (quod, uti scis, amicos
parit, et inter pares est, nec ullo nisi urbanitatis jure debetur),
obedientiam, ne tum quidem, polliceri vellet, nisi Ecclesie.

Si tamen vera narras, et obedientiam (ut dicis) exhibuerunt : [Ea obedi-
at qualem, quousque, et in quibus? ΑἸ ad depositionem 9s]
usque Regum suorum de Regnis suis? An ad obedientie
interdictionem usque in subditis? An in temporalibus suis,
ut de iis statuere posset, pro arbitrio suo, et nisi morigeros
haberet, exauctorare, et per Decretalia sua tollere illis Regalia?

Non puto: Discessisti ergo extra callem: nam hzc illa est
falsi nominis obedientia, nec alia przter hanc, quam nostri in
Juramento ejerant.

Denique, quz hic nobis recitas, ad pompam magis sunt, (specie

quam palestram : imo, ad pompam plane sunt, non ad pales- "38i,

: ᾿ς, Quam rei
tram. Venetos appello, (quos ibi nominas,) quos ais ezhibuisse veritate.]

f Continuat. ad Hypomnema Petr. tom. ii. pp. 307, 308. Basil. 1740.]
de Vineis. [i. e. Schardii Hypomnema £ (Terent. And. i. 1. 41.]
ad calc. Epistolarum Petri de Vineis,

68

88 AD CARDINALIS BELLARMINI

demum obedientiam hanc. At, eo ipso tempore Papa, an ut
legem suam refigerent, an ut inclusos in carcere laxarent, an
ut Jesuitas ad se reciperent, an ut in his obedirent sibi, 1mpe-
trare poterat? Quod igitur de obedientia dixisti, ad pompam
modo fuit, e£ in pompa: Duc in palestram, aliter. animatos
senties. Faciat, quod Francorum Regi fecit Gregorius XIV.^,
statim quam ezrhibuit obedientiam Dux Nivernensis, (credo)
modificabit nonnihil: nec, tum, sivit deponi Regem suum
(non obstante bruto ejus fulmine,) nec jam (scio) sineret,
deeritque (credo) officio in Papam, ne desit in Regem. Faciat,
quod Hispaniarum Regi hujus Patri facturus fuerat Sixtus V.,
nec dubito, quin eadem Z//ustrissimo Duci Ferie mens futura
sit. Eo siloco semel res sint, osculi ilhus tam suavis san-
dalii inaurati obliviscentur illico. Quod fecit Bonifacio VIII.
Francorum Rex!, quod Clementi VII. Hispaniarum idem,
simili casu, vel huic facturi sunt. Ad urbem advenient, cum
comitatu longe magis splendente, utpote armato: Scribent
in eum, si non Orationes, at Epistolas non minus elegantes :
qualem legas Caroli tum*, ad Clementem Papam, atque in ea,
(quod te dabit ad ruborem) objectum Clementi a Carolo,
iransmissum ab eo nuncium ad Marchionem Piscarie, Caroli
tum subditum, et Neapolis proregem, offerentem sub Apostolici
Brevis credentia, Regni Neapolitani investituram et possessionem,
si ἃ Principe suo ad Pontificis partes descisceret. Cumque
conscientia teneri se Marchio fingeret, ne id faceret, quod
sine incursione criminis lese Majestatis fieri non posset: per-

^ [Vide Thuan. Hist. lib. ci. capp.
14. 16. 18. tom. v. pp. 66. 68. 10]

! [Vide Plat. Vit. Bonif. VIII. p.

48

X [Qualia autem fuerint ea, quee
Marchio Pischarie in nostri status
detrimentum jactare et tractare dice-
batur. .. comprobanda rea erit per
ipsius Marchionis literas, quee penes
nos servantur... Quibus satis aperte
detegitur ipsum Pischarie Marchio-
nem non ita proprii honoris ac consci-
entiee immemorem fuisse quod quic-
quam in status nostri detrimentum
moliri cuperet ... Marchio ipse ad
eam tragoediam vocatus, simulata fide
in eam conspirationem cum creteris
illius auctoribus convenit ...cum in
his Vestre Sanctitatis principalis esset
auctoritas, audivissetque Marchio nun-
cium ad id per Vestram Sanctitatem
transmissum, eidem sui parte, ut ait,

offerentem sub cujusdam Apostolici
Brevi eredentia Regni nostri Neapoli-
tani investituram, et possessionem, si
is in ejusdem Sanctitatis atque foede-
ratorum cum copiis nostri exercitus,
eidem Marchioni magis affectis, trans-
iret atque transfugeret . . . Finxit
Marchio se contentum his annuere, si
id cum honore, sine incursu lesa
majestatis exequi liceret .. . Ad banc
fictionem magis colorandam habuit ex
urbe consilium peritorum, quo eidem
Marchioni persuadebatur, eundem li-
cite posse, ac sine honoris seu fideli-
fatis preestitre lesione, seu prsejudi-
cio, sineque crimine lees majestatis
in partes Vestrse Sanctitatis tanquam
supremi domini illius terree transire."]
—A4Apol. pro Carolo Quinto. [Car. V.
Itescript. ad Clem.VII. Criminationes,
sect. 20. apud Gold. Const. Imp.
tom. i. p. 486.]

ATOLOGIAM RESPONSIO. 89

suasum ei fuisse, id eum licite ac sine honoris seu fidelitatis
prestiie lesione seu prajudicio exequi potuisse. Αἴ, non pre-
stitit tamen obedientiam Marchio, nec Duz Ferie (scio) in
simili prestiturus. Pompatica hec vestra, volatica tunc erunt.
Noluerunt enim unquam ulli, noluerunt huic jam, ita vel
jurare vel prestare Pontifici obedientiam, ut Regibus suis, vel
fides inde, vel obedientia periclitetur.

Ne tu igitur hic nimium te oblectes, neque nobis oóbedi-
enlie professionem obtendas, nisi et illud, quatenus ea se
porrigat, una dixeris. Es! enim aliquo prodire tenus, sed non
datur ultra!. Si quando enim Pontifici bilem moverint, et is
Reges solio dejicere, subditos eorum ab eis deficere voluerit :
non sunt professi se, eo casu, obedientes fore. At is casus
noster est: quem nec professi sunt, nec, si professi, presta-
rent, scio: quin tanquam injustz professioni iterum post
renunciarent. Exemplo hoc, przierunt scpe populis suis,
populique sui, preeuntes eos, secuti sepe sunt, etiam cum
idem inciderit, denuo secutun.

Quid habet commune causa Regis Ánglorum cum ceteris, cum ipse hoc

imprimis contendat, ut populos suos ab obedientia Summi Pontificis
avertat, —

Habet ergo commune saltem hoc, causa Regis cum ceteris,
quod ut ille non, ita nec illi a Pontifice, vel Regnis suis, vel
subditorum fide privan debeant, ne velint quidem; ac hoc,
quantumvis frustra laboret Cardinalis, commune semper habi-
tura est. Semel et simul excutiant jugum ejus si volunt,
quod fecit Rex: alioquin, quantumvis ad tempus ferant, ubi
jugum suum eo usque aggravabit; tum demum, refractarios
sentiet, saltem tum singuli, alter post alterum illud excussuri
sunt. Osculo forte, vel titulo non abstinebunt: vim tamen
Imperii mordicus et jura sua retinebunt, atque illud jus eripi
sibi ἃ Pontifice haud unquam impune patientur. Communis
ea Regum causa est, etiam qui ab Ecclesia separantur: Com-
mune fidelitatis debitum a subditis suis.

— atque eo modo a Christi corpore, quod est Ecclesia, separet, —

Neque tamen, a Pontificis hac falsi nominis obedientia aver-
tere quenquam, id demum est, a Christi corpore, quod est
Ecclesia, separare, nec ab Ecclesia, que Christi corpus est

haud quenquam Rex separat. Obsoleta jam hec calumnia

! [** Est quadam prodire tenus."— Horat. Ep. i. 1. 32.]

69

(Hs;e ergo
CAUB8 Te-
gum om-
nium.]

[Subditos
suos ἃ Pon-
tifice, non
ab Ecclesia
Rex studet
avertere.]

70

90 AD CARDINALIS BELLARMINI

est. Jamdudum mundus didicit distinguere inter duo hzc :
A Curie Romane fastu avertere : et, Ab Ecclesia Christi sepa-
rare. Et illud quoque didicit, nihil pensi esse Pontifici, quam
ille multos ab Ecclesia separet, (non si Grgeciam, non s&
Orientem totum,) dum fastui suo, dum pedum suorum osculis
satis prospiciat. Αἱ et illis, nobisque adeo, osculari filium τ
dabitur, spero, ut pedes ei nunquam nostrum quis osculetur.

— 86 secum in inferna demergat 1—[ Bell. Apol. pro Reap.) p. 24. [Op., tom.
vii. col. 718. B.)

Merguntur autem in. Infernum, nulli citius, etiam £n inferni
profundum, quam, qui imitantur illum, qui similis esse voluit
Altissimo", ad quem nonnihil accedit is, qui pedes suos Regibus
prebet osculandos, Regum cervices pedibus calcat?, ludit coro-
nis Cesarum, pede induit, pede decutit P: et extollitur super
omne, quod dicitur Deus.

Vera est enim sententia illa M. Leonis in Epistola ad Episcopos Provincis
Viennensis. *Quisquis huic Sedi Principatum existimat denegandum,
illius quidem nullo modo potest minuere dignitatem, sed inflatus spiritu
superbie, semetipsum in infernum demergit.—[Bell. Apol. pro Resp.]
p. 24. [Op., tom. vii. col. 718. B.]

Nam Leonis * hic sententia, loco non suo est, et a qua bene
poterat abstinere Cardinalis. Leonis (credo) pedibus Legatus
Cesaris non fixit osculum, nec juravit ei obedientiam ullam.
Non adeo Leoni illustris fuit Principatus, ut qui non Syn-
odum ipse cogere, non ut intra Italiam cogi, non ut ad
tempus differri *, posset impetrare, qui ipse provolutus ad pedes
Cesaris *, non Cesar ad illius. | Ut Leonis catuli, Magno ipso
Leone longe majores. | Dixi, loco suo non esse Leonis senten-
tiam, et est tamen loco suo, (sensu alio,) nec alia verior de
Sede prophetia. Sedes enim illa, postquam :»flata est spiritu
superbie, nemo ill magis, quam ipsa sibi, nec ullo modo
magis, quam isto, dignitatem sibi minuit: quo ipso superbie
spiritu mergenda erit usque in Infernum, si ita pergat ad
ccelum usque seipsam attollere. Verus autem Sedis primatus,

Theodo-

ο [De Friderico I. ab Alex. III.
calcato, vide Bardi Vittoria Navale,
Venet. 1584, et auctores ab eo citatos.]

P [De Coronatione Henrici VI. ἃ
Colestin. III. vide Baron. Ann. Eccl.
ad ann. 1191. Num. x, tom. xii. col.
841.] ᾿

3 (2 Thess. ii. 4.]

τ (3. Leon. Ep. x. (ad Episc. Vienn.)

^ (Ps. ii. 12.] cap. 2. Op., tom. i. col. 635.
^ [ Es. xiv. 14.]

* [S. Leon. Ep. xliii. (
sium) Op., tom. i. coll. 901—906 ;—
Ep. xlv. (ad Pulcheriam) capp. 2, 3.
ibid. coll. 921—924;—Ep. liv. (ad
Theodos.) ibid. coll. 955—958.—Ep.
lix. (ad Pulch.) eap. v. ibid. col. 981.
— Ep. xc. (ad Marcian.) ibid. coll.
1063 -1065.

* [Vide Brev. Liberati, cap. xii.—
Conc. tom. v. col. 759. C. D.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 91

potius in Petri humilitate talia respuentis, quam in fumoso
successorum íypho", fieri hzec sibi, tofa spectante Roma, ita
cupide ambientium, ita gloriose triumphantium, ita ambitiose
przedicantium.

Quas cum ita sint, poterat Rex abr-illis verbis abstinere, quee in injuriam
omnium Catholicorum Principum protulit: 'Expergiscimini igitur, ete."
Quasi unus Bex Anglorum vigilet, unus sapiat; cseteri dormiant et desi-
piant universi :— —T[Bell. A pol. pro Resp.) p. 24. (Op.,tom. vii. col.718. B. C.]

Poterat atem Cardinalis, a verbo Regis illo manum absf- [Reges de-
nere, nec ita ad calumniam trahere, quo monuit ezpergisci boten
Reges: sine tamen cujusquam injuria. Nec enim ideo desi-
piunt statim, qui de uno aliquo in rem suam monendi sunt.
Neque vero ita necesse est ibi dictum accipi, quasi reliqui
dormiant: Ezpergiscere*, vel Deo dicitur, qui nec dormit
tamen, nec dormifat?, sed quia, quantumvis advertat, cesset
tamen ab opere, (atque in eo dormientis instar est.) | Ezper-
giscere, vel Deo dicitur. Quod vel Deo dici potuit, idem illud
dixisse Regibus, cur turpe sit? Qui dixit olim, E! nunc Reges
intelligite *, non id ita dixit, quasi, prieter eum, ceteri. Bruta
animalia essent universi : unum modo Propheta ibi intelligere
Reges voluit, de Christo, scilicet, non negligendo: wnum
modo hic monere voluit Rex, de jure Regio non negligendo:
preterquam, quod ad hoc lenti sint, cztera vigiles satis scit
et perspicaces. Nihil autem eis decedit de sapienti: opinione,
nihil de vigilantiz, si ad alia tam multa oculati, ad unum
aliquod minus forte quam par est attenti sint. ——

Nec enim Reges privilegio gaudent Pontificis, ut humani
aliquid pati, ut errare, nulla in re possint, neque quicquam
usquam omittere, de quo commode monendi sint : presertim,
si zequalis id eorum faciat; magis adhuc, si mutuas vices non
defugiat, sed quam monere illos, hac in re, tam ab illis
moneri in alia, paratus sit. Nec, unus tamen, hac in re, sapit
Rex noster. Est Deo gratia, sunt et Reges ali, qui et ipsi
idem cum illo sapiunt, et Pontificis in Regnis suis jugum
excusserunt.

Tum, si satis ezperrecti etiam, (ut Cardinalis autumat) 7]
Reges reliqui, (utinam autem sint) ne sic quidem injuria eis
fit: non magis quam Sacrorum Regi, cui Vestalis, Vigilasne

* (*Ne fumosum typhum ssculi — Conc. tom. ii. col. 1676. Α.]

in Ecclesiam Christi . .. videamur Σ E. xliv. 23. ; 1xxviii. 65.
inducere." — Epist. Cone. Afric. ad Ps. cxx. (Vulg.) 4.]
Celestin. L, apud Conc. Afric. — Ps. ii. 11.]

92 AD CARDINALIS BELLARMINI

Rez? Vigila*. Monendo enim laudat, qui ut faciant monet,
quod jam faciunt. An et eum monitionis usum, atque adeo
laudem, docendus est Cardinalis ?
— neque possint Reges auctoritatis suse nervos integros servare, nisi auctori-
tatis Pontificise nervos ipsi preecidsnt.—[Bell. A pol. pro Resp.] p. 24. ( Op.,
tom. vii. col. 718. C.]
[Quidquid ^ Precidi autem, non mervos, sed sírumas potius, quibus
joncedunb ]uxuriatur interdum potestas Pontificia, incommodi nihil est.
accrexit.] Idem hoc Reges sspe factitarunt Pragmaticis suis". ΝῚ
fecissent, subnervata jamdiu esset auctoritas eorum Regia.
Si porro etiam fecerint, plus adhuc nervorum habitura. Quod
enim decedit illis, accrescit Pontifici: qui quasi lien jamdu-
dum est rei totius Christianz.
Expergiscatur potius Rex Ánglorum, et verbum Domini diligenter expendat.
* Reddite qus sunt Ceeaaris Ceesari, et quee sunt Dei Deo *.'— (Bell. Àpol. pro
Resp.] p. 24. [Op., tom. vii. col. 718. C.]
[Rex ipe ^ Nam, quod ezpergisci vis Hegem, (nec ab ea, quam culpas
iiec ] ipse vocem, abstines) vide, quam Rez vocem hanc non invitus
ferat, presertim cum verbum Domini etiam nomines. Ad
tubam illam, quis non evigilet ? quis non arrectis auribus sit ?
Quod vero verbum? — Reddite que sunt Cesaris Cesari. Ez-
pergiscatur vero potius hic Cardinalis, quidni autem et Ponti-
Jer? Hoc enim agitur hic, hinc ex jure manu consertum 3
vocatur, quod Cesari, que Cesaris, sustulerit, sublata non
reddat jam, nolit etiam reddere: quin (quod caput injurize
est) defendat non reddenda, tollere ea potuisse se, posse etiam
jam, cum volet, quoties volet, atque apud se detinere, ad se
enim ea, non ad Cesarem pertinere. Audiat Que Cesaris
Cesari? llolov σε ἔπος φύγεν ἕρκος ó0óvrov*, quale hic
verbum excidit Cardinali? quam non tempestivum? quasi,
qui alios ezperrectos vult, bonus ipse Homerus, in media
monitione sua dormitet í. Non cnim (opinor,) quod ibi sequi-
tur, Et que Dei Deo, id ita glossabit Pontifex, Que Dei, id est,
que Caiphe tum, vel Pape jam ; ne ita se Deum faciat, ne
sic impingat in Magnum Leonem, et inflatus spiritu superbie,
semetipsum in inferna demergat *. Qui verbum Servatoris
. ra Servium in Virg. JEn. x. τ nis xxii. 21.]
228. 4 [Ennius apud Aul. Gell. Noct.
P [Vide Pragm. Sanction. Ludov. — Att. lib. xx. cap. 10.]
1X., (apud Conc. tom. xi. coll. 907, * [ Hom. Il. ix. 409.]

908.) et Caroli VIL, in Conc. Bituric. ! | Vide Horat. Epist. ad Pis. lin.359.]
—lbid., tom. xii. col. 1429. &eq.] ἐ [ Vide supra, p. 90.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 98

illud expendet, intellectum suspendet saltem, ne de Papa id
unquam intelligat. Nihil enim ibi interrogatus est Servator
de Pontificis auctoritate, sed de Censu Cesaris; Verbum ergo
illud Domini, sed quod, Regie quidem aliquos, auctoritati
vero Papali nervos nullos adjiciat.
Audiat et Apostolum Christi, qui quemadmodum ad Rom. xiii. admonet
populos, ut subjecti sint et obediant temporalibus potestatibus, —
Apostolus vero utrumque habet, quod et utrumque Rex
audit: Cardinalem quoque letus audit, dum recognoscit ipse
se, et zpostolum ibi jam loqui dicit, de temporalibus potesta-
libus: quibus ergo, omnis anima subdita esse debet. Et est
aliqua Pontificis anima, inter omnes illas: qu: proin se, si
postolun modo audiat, potestatibus illis subjectam fateatur.
— ita eosdem monet ad Heb. xiii., αὖ obediant spiritualibus preepositis et
subjaceant eis, qui pervigilant, quasi rationem pro animabus ipsorum red-
dituri.—( Bcll. Apol. pro Resp.] p. 24. (Op., tom. vii. col. 718. C. D.]
Audit nihilominus et alterum, et ex parte Pontificis dolens
audit, Obedite Prepositis. Pluralis enim ibinumerus : piures,
quibus obediendum, non unus aliquis, prepositus reliquis
omnibus Pontifex Maximus; ut par erat, si de Papa Paulo
ibi sollicitus fuit Paulus Apostolus. Plures enim Papas
(puto) non feret. Habet vero Rex Prepositos spirituales,
agnoscit eos, et quasi pro anima ipsius rationem reddituros,
non invitus πείθεται, oratione flectitur, consilio paret. At
ilud tuum, Et subjacete illis, male ominata vox, quasi si
jaceret Fridericus sub Alexandro Tertio ^: nescit vero unde
in textum irrepserit, ὑπείκειν enim subjacere non est: vos
fecistis ut esset, non credo, ut Caesari, que Cesaris sunt,
redderetis, sed quod ita misere cupitis, subjacere etiam pedibus
Pape Cesares ipsos. Merito ergo, (prier vestrum,) Inter-
pretes omnes id verbum expunxerunt, nos quoque expun-
gimus : Et πείθεσθαι volunt Principes, etiam ὑπείκειν Prepo-
sitis, id est, nimirum persuaderi sibi ab illis ratione: sin ea
non usque suppetat, saltem auctoritati cedere: non proster-
nere se tamen: et, vel imminere sibi ita Pontificem, vel ipsi,
sic Pontifici subjacere.

* [Vide supra, Not. 5, p. 90.]

72

78

Αὖ CaPuT TERTIUM.

De Comparatione Regis, et Pontificis.

[Rex nulla — Subjacere suum, urget etiam, subjacere vult Reges Pon-

ex parte
Pontifice
inferior,

[nequidem

in libria
scriben-
dis.]

tifici: nec, Pontificis cum pace, dici sustinet, Regem se ulla
ez parle inferiorem non credere*, non vel eo nomine, quod
ad Reges non minus spectet, Edicía potius quam libros
scribere, quam ad Pontificem. Jacta est alea, Reges subja-
cere oportet omnes, et Episcopo Romano inferiores esse.
Puto autem, in hac causa Regi nostro peculiare nihil: com-
munem in eo causam agi Cesaris, et Regum omnium, an sequali
Majestate componi possint cum Pontifice jam, post cum
Cardinale; tandem etiam cum Presbyterorum seu Diacono-
rum novissimis, |)

Censores Apologis non dixerunt, Non esse Pontificis libros scribere, aut. de
rebus Theologicis disputare : Scimus enim Pontifices aliquos magna cum
laude libros doctissimos edidisse; [sed Paulum V. Pontificem, cum Brevia
illa ad Anglos misit, non librum, sed Epistolam hortatoriam misisse,
quse vicem edicti gereret. Addiderunt etiam, imprudentem fore principem,
qui iniquam actionem prohibere ge non posse crederet, nisi librum integrum,
more philosophorum, conscriberet^.— Bell. Apol. pro Resp.] p. 25. (Op.,
tom. vii. col. 719. A.]

Ut vero, ne pereat Pontifici laus ulla, (ne in Jióris quidem
magna cum laude scribendis) sed, ut primas teneat in omni-
bus; Summus Monarcha, Summus Hierarcha, Disputator
etiam egregius, et librorum Scriptor ; nec in Theologicis modo,
sed (quod mireris) etiam in PAilosophicis ; (et, quod Ca-
nonistze dicunt, saltem auctoritate Doctor sit, si non scientia*:)
de eo monitos nos vult, Libros doctissimos a quibusdam magna
cum laude conscriptos. Quorsum hsc? Credo equidem, ut
libro locum faceret, quem habet jam sub incude Pontifex, in
quo, rationes et argumenta depromet, qu: in Vic edicto suo

* Prefat. Monit. p. 4. [p. 5.] auctoritate sed non scientia, quia multi

δ [Vide Resp. Torti, P 25.; et Bell. sunt qui jus civile ignorant."— Bald.
Op., tom. vii. col. 648. C. D.] Ubald. Perus. super Decretal. lib. ii.

« [* Nota hic, quod Papa est doctor Tit. 'De Confessis.' cap. i. 'Cum mo-
utriusque juris eo ipso quod est Papa; nasterium. Num. 6. fol. 196. col. 2.
et non est dubium, quod est doctor ^ Venet. 1595.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 95

complexus non est. Principum tum more, Breve scripsit:
Philosophorum more jam, librum forte scripturus: magnam ab
orbe toto initurus gratiam, si actionem ibi iniquam subtili dis-
putatione doceat, quam ita strictim in Brevi damnavit. Nec
enim id nos habuit male, quod Vic? edictum suum Vic? edicti
more scripserit: sed quod /ióro vel scripto aliquo iniquam
actionem non probarit, quam, Principum more, tanquam ini-
quam, Brevi prohibere visum est.

JIniquum autem petit, 81 id petit, ut qua auctoritate utitur
Princeps in Subditorum suorum, eadem Pap:s uti liceat in
Principum actiones: eodem per omnia stylo, eadem Edicti
brevitate. Faciunt tamen eousque hec ad rem, ut cum
Reges Edicta scribant, Paps Epistolas hortatorias, qus
vicem Edicti gerant: hac saltem ex parte, Papis inferiores
non sint: cuireià Rege :squalitas hec adducta est. 'lTam
Regi librum non scribere, Edictum scribere licet, quam Papz:
nec ad hanc quidem rem, Pontifice se ulla ex parte inferiorem
credere.

Certe enim, si ad ovile Christi 86 pertinere credit, non potest se non inferi-

orem illo indicare, cui dictum est a Domino, * Pasce oves meas :' nisi forte

oves Pastore inferiores esse negare voluerit.—( Bell. A pol. pro Resp.) p. 26.
[Op., tom. vii. col. 719. B.]

Pontifici suo ut par sit Rex ullus, non fert Cardinalis:
humero impingil, cornu ventilat, ut cedant omnes de via.
Ovis exim Pastore inferior. Rex autem ovis. Ovis certe,
verum non Petri tamen, sed Christi : quem Pastorem suum,
quo se inferiorem agnoscit. Nec, 81 Petro id dictum, Pasce,
Petri se tamen ovem agnoscet. Nec enim Petro dictum,
Pasce oves tuas, sed Pasce oves meas. Ovis ergo, sed Christi :
et Pastorem habet, sed Christum, quem agnoscit, cul se
submittit lubens.

Verum, etsi Ovis Christi, a Petro tamen, vel (quod perinde
est) Petri successore pascendus. Non sane opus est, ab alte-
rutro, 51, quod Petro ibi dictum, dictum omnibus ἃ, si, Et ille
nobiscum, et nos cum illo, oves illas pascendas suscepimus * : s&i
quam hzc ad Petrum, tam ad Augustinum et Ambrosium :
certe nihilo magis ad Episcopum Romanum, quam vel Hip-
ponensem in Africa, vel Mediolanensem in ipsa Italia.

4 (S.] August. de Agon. Chr. cap. 30. * [Pseud.] Ambros. de Sacer. Dignit.

[Op., tom. vi. col. 489. C. Vide supra, SD 20. [leg. 2. Vide supra, p. 20.
p. 20. Not. ".] Not. 7.]

74

ΠῈΣ ΟΥΪΒ
hristi,

non Pape.]

75

96 AD CABDINALÍS BELLARMINI

Sed neque, si de Petro convenit, cui dictum est ἃ Domino,
Pasce oves meas ; de Pontifice, quod is in eo dicto faetove
Petri successor sit, statim conveniet. 4d ovile Christi perti-
nere 86 Rez credit, sed credit Ovile Christi, (ut male jam in
religione sentit Pontifex,) nihil ad eum pertinere. "Tum, si
Orthodoxus esset, non ad J//um magis, quam alios pertinere
crederet. Successorem Petri ullum, vel in Zpostolatu, vel in
"Apostolica potestate non credit, Romanum Episcopum neutro
modo successorem. Neque tamen de Cathedra litem movebit,
quin de Docírine successione. Non enim ad Petri, ad alia
jam pascua, abduci oves Christi a Romano Episcopo, et qui-
dem nociva: ad alias aquas, et quidem turbidas: ut, si Petro
se pascendum, at Opilionibus hisce (qui se successores ejus dici
volunt) tuto se non audeat committere: Velit esse Petri:
nolit esse, neget esse se, vel Clementis VIII. vel Pauli V. Et
juste quidem neget: Clementis, qui nondum Anglie, et
Hibernis Regem, Regno privare voluit: Pauli, qui Regem
jam subditorum fide. Regnum ille, hic populi obedientiam
depascere voluit: ut, 81 Pastorum se Ovem agnoscat, at De-
pastorum neget. Vel unum hoc argumento sat erit: non
aliter succedere Petro istos, quam morbum sanitati. Ab
exemplo primum, quod Ille Centurionem sibi noluit, hi ju-
beant Cesarem sibi subjacere. Α precepto etiam, quod Ille
Regi Gentem sanctam* subjectam esse jubet, ὡς ὑπερέχοντι,
tanquam precellenti* : hi Gentem sanctam suam, ( presbyteros
nimirum et JDiaconos, omnes,) supereminere Regi, tanquam
infra se posito.

Ile vero, et pertinere se credit ad ovile Christi, et ab
aliquo, qui Christi loco sibi sit, pascendum. Αἴ nullum 8
Pontifice pabulum, nullam pastionem, aut habuisse unquam,
aut porro, ut habeat (quo sunt hodie Pontifices ingenio) seu
petere, seu expectare. Pastorem non esse eum, certe non
suum: esse lienum, cujus vocem non agnoscit!, utpote ἃ
Christi, a Petri voce, alienam longe atque dissonam.

Tum si se pascendum przberet Pontifici: et, qui se prze.
bent pascendos, non inferiores illo tamen : non magis, quam
Gubernatore, si navigare: quam vie Duce, si iter ignotum

! (Vide Action. in Garnetum pp. b [Ibid. 13.]
19, 14. ! (Joan. x. 5.]
ε (1 Pet. ii. 9.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 97

carpere: quorum utrisque parent Reges, (ubi ita res feret)
nec tantisper tamen dum parent, inferiores habendi sunt:
Nihilo vero magis, Christianus Rex ullus, Pontifice (vel si
Pastor esset) esset inferior; quam Reges olim Israelis, qui,
etsi sacra omnia perciperent a Sacerdote summo, erant ex
eo tamen Sacerdote nihilo énferiores.

Postremo, (supra monui) Reges ipsi pastores sunt, et ποι- [Reges

. gunt Pas-

μένες λαῶν ἵ, apud Gentes, Judaeos, Christianos. Quare, si deni.

pascuntur, ctiam pascunt. | Certe, Gregem Pastoris vestri Fur
intret et mactet!, Lupus veniat, et dispergat", nec oves modo,
sed Pastorem ipsum : (Gotthi, nisi Justinianus, Longobardi,
nisi Carolus,) nisi Pastores isti, strenue se opponerent. Vel
sic ergo, in :equilibrio nobis res, ut pares saltem sint. Pon-
tifices enim ipsi, ovicule, ubi Cesar ac Reges Pastores : atque,
ea parte, non potest se non inferiorem illis judicare Pontifex
qui gladium portant? : nisi forte oves Pastore inferiores esse
negare voluerit.

Uter vero superior, Rex, an Pontifex, qui funem hunc velit
ducere, discat e sacris literis, ubi sic. Pontifex Regem affatur. ἢ
Presto sum Domine. .4bsit hoc a me, ut suspicetur Rex
adversus servum suum rem Aujusmodi. Non enim scivit
servus tuus quicquam super hoc negotio*. ΝΕ vero causetur
quis, ab Achimelecho dicta hsec, parum cordato Pontifice, et
ad Saulem Tyrahnum : audiat eosdem terminos a Davide ipso,
Zadokum Pontificem, et Nathan Prophetam, ita compellante,
Tollite vobiscum servos Domini vestri». Certe enim, si Regem
Dominum Pontifex appellet, se servum : si Rex ipse se Pon-
lificis Dominum : non potest se Pontifex non inferiorem ill
Judicare, quem Dominum agnoscit, nisi forte servum Domino
inferiorem esse negaverit. Discat vel ab Apostolo ipso, qui,
quem Aonorem tribui Regi vult, vult tanquam ὑπερέχοντι",
adeoque, quasi ipsius precellentie nomine. Discat e Patribus:
a Tertulliano, Cesarem a Deo primum, post Deum secundum,
solo Deo minorem'. Non ergo Zephyrino etiam Papa minorem.
Ab Optato, Super Imperatorem non esse, nisi Deum qui fecit

* (Hom. Il. ii. 85.] r [* Colimus e et Imperatorem
! |Joan. x. 10.] sic, quomodo et nobis licet, et ipsi ex-
* [Joan x. 12. pedit, ut hominem a Deo secundum,

* [( Rom. m 1 der et quicquid est a Deo consecutum,
91 Sam. [δ]. 1 ] xxii. 12, 15 et solo Deo minorem "—Tert.] ad
» ] (al. 3.] Reg. i. 33. Scap. (cap. ii. Op., p. 69. C.)

4 [1 Pet. ii. 13.

AXDREWFS.— RESP. H

[Rex Pon-
tifice
superior.]

76

Rex Jaco-

us non

98 AD CARDINALIS BELLARMINI

Imperatorem* : non ergo Papam Liberium, qui non fecit Impe-
ratorem. .À Chrysostomo, Omnium, quantum erat in terra
hominum, Caput verticemque Theodosium*. | Discat vel a com-
patre suo Jesuita. 4n veteri Testamento sub Lege Nature,
vel Mosis, Summi Sacerdotes Regibus subdebantur ".
Neque ad rem facit, . . . quod ἃ nobis hereticus censeatur, Julianoque Apos-
iate sequetur, extra caulam ... Pontificis; proinde eodem jure cum

Ethnicis Principibus censendus, in quos nihil posse Pontificem fatemur.
—([Bell Apol pro Resp] p. 26. (Op., tom. vii. col. 719. B. C.]

Neque vero sine calumnie crimine est, quod dicit post

hereticus] Cardinalis, uti hac exceptione Regem, quod vel censeatur

hereticus a vobis, vel ad Apostatam conferatur. Non utitur:
qui et Orthodoxus est; nec mutavit unquam: uti tamen
posset, cui ita animus esset. Christum audimus? Christo
ulterius Censurz se vis non porrigit : quam ut sit, quicunque
tandem Ecclesiam mon audit, (sive IH:ereticus sive Apostata)
libi sicut. Elhnicus*. | Sit. {δὲ sicut. Ethnicus: Vox hec ad
rem facit. |

Sunt quidem Heretici extra caulam de facto, οὐ in favorabilibus, ut Juris-

consulti loquuntur, sed de jure, et in peenalibus ad eam pertinent.—[ Bell.
Apol. pro Resp.] p. 26. [Op., tom. vii. col. 719. C.]

Quid Cardinalis? .Glossam apponit de suo. Sit tibi Eth-
nicus de facto: de jure ne sit : sit in. favorabilibus Ethnicus,
ne sit in pomnalibus. Quse quidem et de facto, et de jure,
viperea glossa est. Sif, enim, exponit per, ne si/, (id est)
Statuimus, per 4brogamus?: facit, ut sermo Christi sit, est
et non*. Qui de Jure non est, certe de facto ne sit extra cau-
lam*. Nam, ut facto excludas eum, qui de jure exclusus non
sit, fieri cuiquam non potest absque injuria. í

Siquidem Hsresis et Apostasia . .. non privat Pontificem auctoritate, quam

in eos habet.—([ Bell. Apol. pro Resp.] p. 26. (Op., tom. vii. col. 719. C.]

[Exemptuas — Non privat (ais) Heresis, non Apostasia Pontificem auctori-

tamen a

Pontificia
potestate.]

tate, quam 1n eos habet. Non sane quam habet : nec enim

* [S. Opt.] Lib. iii. (cap. 3.] cont. — Ecc. et Sec. [Op., tom. xii. p. 428.
Parmen. (De Schismate Donatist. col. 1. vide supra, p. 32.]

Op., p. 56.) * [Matt. xviii. 17.]

* [οὐ γάρ ἐστιν ὁ ὑβρισθεὶς ὁμό- |Cf. Gloss. ad Decret. Par. i. Dist.
τιμόν τινα ἔχων "wl τῆς yrs βασιλεὺς — Ixxvi. cap. ii. * Constituimus.'— Corp.
γὰρ κορυφὴ kal κεφαλὴ τῶν ἐπὶ τῆς Jur. Can. tom. i. col. 364.]
γῆς ἐστιν ἁπάντων (marg. ἀνθρώπων). * [2 Cor. i. 19.

— S. Chrys.] Hom. ii. ad pop. Ant. : [oon Bell. de Eccl. Milit. lib. iii.
(Op., tom. vi. p. 463. lin. iol. cap. 4. Op., tom. ii. p. 271. D. E.]
* Salm[eron.) Ixiii. Tract. de Pot.

APOLOGIAM RESPONSIO. 99

ullam abet, quam ultro jam abdicavit, cum deinceps sicut
Ethnicum a potestate sua ablegavit. Perinde enim erat, ac
si diceret, Incidat in lupos, qui mon vult regi a Pastore.
Punire autem eos aliter, quam Censura, non potest: nec
restat ei post censuram poena, quam infligat ulterius. Sed 77
neque ut redeat compellere potest, (nisi censura, quz Eccle-
5188. est) qui Pastor Ecclesie est. Potest ille alter Pastor,
Rex, qui Vicariam szpe operam hic prestat, et poena civili
adigit. Ecclesia vero ad censuram progressa, ultra quod
faciat, non habet. Redeunti tamen condonare potest, et sup-
plici. 4uditurum enim se post spondet Ecclesiam, ultro se
de novo subjicit. Ecclesia autem nemini gremium. claudit ^ :
neminem, qui de Efhnico baptizari qui de sicut Ethnico
absolvi vult, rejicit unquam; neque vero potest rejicere,
Sponsum suum imitata. Qui ad Me venerit, non ejiciam
foras*.

Quanquam, quid Christus sibi velit, cum dixit, S£ fibi sicut
Ethnicus, Paulus interpres optimus, (id est) nihi tibi et ilh
si, nominatim autem judiciale nihil, nihil quoad actum Judi-
candi. Quid enim mihi, ait, de iis que foris sunt judicare?
Eorum qui intus, penes nos : qui foris, penes Deum judicium est.
Potuitne magis aperte? De re judiciaria expressc loquitur.
In ponnalibus, de jure, Ecclesi: jus nullum, ut de iis qui foris
sunt judicet : nihil ei plus, quam ut auferat a se, tradat Sata-
n&*, ἃ Domino post judicandos.

Sequimur... doctrinam S. Thome, qui in 2. 2. q. 10. a. 10. affirmat, posse
infideles Principes per sententiam Ecclesie privari [in certis casibus]
dominig, quod habent super fidelesf.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 26. [Op.,
tom. vii. col. 719. C. D.]

At, nos, (inquit) sequimur doctrinam Thome, qui certis in [Principes
casibus (omissis, scilicet, a Paulo;) infideles Principes affirmat ei ed
dominio privari posse, idque per sententiam Ecclesie. — Affir- vandi im.
mat ergo posse de iis, que foris sunt, judicare, quod Paulus T^

* (Vide Decretal. Greg. lib. v. tiam vel ordinationem Ecclesiz, auc-

Tit. vii. “6 Hrsereticis cap. xv.
* Excommunicamus,' in Gloss. ad voc.
* Deprehensi.'— Corp. Jur. Can., tom.
ii. col. 1686.]

* Joan. vi. 37.

4 ] Cor. v. 12.
: , Cor. v. 5.]
f |* Potest tamen juste per senten-

toritatem Dei habentis, tale jus do-
minii vel prelationis tolli ; quia infi-
deles merito suse infidelitatis merentur
potestatem amittere super fideles, qui
transferuntur in filios Dei."—8S. Thom.
Aquin. Sum. Theol. Sec. Sec. Qusest. x.
Art. x. Concl. ὃ. ' Respondeo dicen-

dum.']
H2

78

100 AD CARDINALIS BELLARMINI

negat. Sequatur 'Thom:s doctrinam qui vult, nos Pauli
sequimur : cui nulla est Ecclesi: sententia in eos qui foris.

Ut, (1.) si terras Christianorum vi occupaverint, (2.) vel subditos fideles a

fide avertere satagant.—[Bell. Apol. pro Resp.) p. 26. [Op., tom. vii. col.
719. D.]

Casus autem notati a Cardinale duo sunt. 1. Prior, si ferras
Christianorum vi occupaverint. Αἴ quid opus Christianis ad
hunc casum Ecclesie sententia contra Infideles, cum, absque
illa, jure ipso Gentium experiri liceat? Quid opus (inquam?)
Perinde enim est, Ethnicus Ethnici, an Ethnicus Christiani
Lerras per vim occupet : Perinde, ex Jure Gentium remedium
est, atque vindicta justa, Christiani in Ethnicum, atque Eth-
nici sive Infidelis unius in alterum, si in ditiones alienas
impetum faciat. Necigitur opus ullum. Quis usus autem ?
an enim Ecclesiam audient Infideles? Et quanti putas apud
illos Sententia Ecclesie? quanti Anathema, 8: Sententie non
pareatur? Annon et, quz tulit, Ecclesiam, et, quam tulit,
Sententiam, risu simul excipient? | Nec usus igitur ullus.
Sed neque Jus. Non enim zquum, ut privet Dominiis
Ecclesia, quse non fundavit : ut tollat, quse non posuit. Sed
neque, ut propter infidelitatem Dominia tollat, qus non fun-
dantur in fide&: quique alio quam Ecclesie jure possiden-
tur, alia quam Ecclesie sentent;a repetuntur. Alterius ergo
juris hzec, alia hic senfentia opus est: Ecclesiastice nec opus,
nec usus, neque vero (ad hoc) jus ullum. 2. Posterior, Si
subditos fideles a fide avertere satagant. Sategit autem Nero
id facere, persecutione nimirum gravi avertere subditos fideles
a fide; idque, vivente et vidente Petro, et tota Roma spec-
tante. Nec Petri tamen sententia ulla exstat in Extravagan-
tibus, qua Nero Imperator dominio privatus est, quod habuit
super Romanos fideles. "Nec id Petrus molitus unquam. Satis
enim durum ei visum, ut pascere, de quo mandatum habuit,
privare dominio significaret. Nec Petrus, nec, qui eum per
trecentos annos secuti sunt, tot Urbis Episcopi, qui Domitia-
num, Trajanum, Decium, Diocletianum, safagentes eodem
modo, μέ a fide averterent subditos fideles, dominio tamen
privarunt. .Docírina ila 7Ahome ; hwc praxis Hildebrandi
prima fuit^: Sequatur Thome doctrinam, Hildebrandi praxin,

ε [Bell. de Rom. Font lib. v. cap. 2. P [Vide Gotf. Viterb. Chron. Par.
Op., tom. i. p. 231. G.] xvii. p. 499., apud Pistor. Rer. Germ.

APOLOGIAM RESPONSIO. 101

qui vult: nos doctrinam Pauli, praxin Petri sequimur: cum-
que iis doctrinam atque prazin totius Ecclesi: Primitive.

Adde, quod cum Summus Pontifex multa maximaque Regna, atque adeo
totum Christianum orbem, et ipsos etiam Hegea et Principes, ut filios pater,
[atque ut oves Paator] gubernet et regat: mirum est, quod is qui in angulo
Septentrionis duas insulas subjectas habet, ita de se preesumat, ut, dicat,
* Nulla ex parte me Pontifice inferiorem esse credo.'—([Bell. Apol. pro
Resp.) p. 26. (Op., tom. vii. col. 719. D.]

Nec arbusta jam juvant Cardinalem, paulo majora canit! E»
Addit enim Cothurno grandiore. Cum Summus Pontifez g. ficis j ie Fai
ipsos etiam Reges regat, et regna multa, et maxima, atque adeo Vs 7 ed
totum Christianum orbem, mirum est, quod is, qui in angulo |
Septentrionis duas insulas subjectas habet, ita de se presumat, *
ut dicat, Nulla er parte me Pontifice inferiorem credo. Quid
ergo dicendum ilh ? Ego, qui insulas habeo subjectas non nist
duas, idque in angulo modo Septentrionis, longe me inferiorem
credo, Paulo Quinto, qui Reges ipsos regit, οἱ Regna multa,
maima, atque adeo totum orbem Christianum. Optime: Stylo
et spiritu plane Zpostolico, ut Petri Sucessorem possis ag-
noscere, ita Petrum ad vivum refert. Petrum autem! an illum?
Hic ego illum contempsi pre me*. Mirum quod is, qui in
angulo, ita de se presumat ut dicat? Imo mirum quod is,
qui erepsit nuper e veste fibulata, 18 de se presumat, ut
scribat h:ec, tam contemptus et contumelise plena de Rege,
de Regnis potentissimis, Mirwn, s Reges hoc reliqui non
recondant animis, quibus eadem vox audienda, de angulo, de 79
presumplione, nisi loco stent atque ordine suo, infra Pon-
tificem.

At, ampulle tamen sunt hs, quas hic projicit, de regnis
mullis, mazimis. Maxima enim Regna qus narrat, mulia non
sunt; sed et multa illa qus&& sunt, Reges habent non multos :

In iis etiam, qui: ita non multa, pars mulía neque Filios se,
neque Oves, hunc neque Paírem, neque Pastorem vocant.
Totum vero orbem Christianum ? ut nihil pudet! Novem
vidisse se memorat Christianorum sectas Hierosolymis Bello-
nius!: de novem illis, octo Neptuni nepotem hunc vel nesciunt,
Script. tom. ii. p. 341; Sigeb. Gemb. ! [* Hinc fit, ut duodecim varia et
Chronogr. ad an. 1088; ibid. tom.i. inter se differentia Christians reli-
L 847; et Otton. Frising. Chron. gionis idiomata numerentur; ; verum

ib.vi. cap.35. ad an. 1088. p 127. tamen octons duntaxat comperimus.
Basil. aig RE -—S —dBellon. Observat.] lib. ii. cap. 85.

! In [p. 142. Rapheling. 1605.)
Terent, Eon. Il. 2, 8.]

102 AD CARDINALIS BELLARMINI

vel non curant: Nona, vix agnoscit ex semisse. Quorsum
vero addidit Orbem Christianum? | Quidni et Ethnicum?
Potuit enim Pontifex paulo ante, in Ethnicos, ex doctrina
Thome". Nam quod Regem Regum faciat, dum Reges ipsos
regere dicit, manum (credo) ori admovent, et rident Cardi-
nalis hic tam gloriosula: Regna et ipsos etiam Reges regit ?
Rexit olim forte, cum Regum miseria magnus? fuit: sed et ita
tum rexit, ut Oriens olim totus, ut Regna qusedam Occi-
dentis, nec minima, recesserint ab eo jam: ut Pons ejus
Sublicas rariores habeat jam ; ut Pontifex pauciores Flamines,
ut Summus ile a summiiate sua. multum deciderit, nec per
gradus multos ita Summus sit, prete αὐ olim fuit. Qusque
reliqua sunt Regna et Reges, ita languida manu regit, et pre-
curio pene regimine, ut, 81 lis ulla inciderit cum his quos ita
regit, Sequestro opus sit, ad pacem ei vel iniqua lege impe-
trandam. Mirum autem, quod Cardinalis ita fungos putet, ut
scribat hsec nobis, quod regat hic Papa Reges, et regna multa,
et maxima. | Scribat in Japoniam, ubi quo loco Europs res
sint, vix quisquam scit: unde illi rescribant proximo Vere
sua quoque portenta nominum, et de prolato ibi Pontificis
imperio, ultra campos Cuficulindonios?.

Nec, ita contemptim tamen habendus fuit hic angulus Sep-
Llentrionis. Ex eo enim exiit, (Constantinum dico) cujus absque
benignitate foret, Maximus vester Pontifex minimus fuisset,
nec tam ibi /aufe pasceret, aut tam molliter cubaret, in sua
Meridie*. 15 autem, quem $n angulo Seplentrionis insulas duas
subjectas habere dicit, cum unius dimidium modo sibi subjec-
tum haberet, eadem tum fidc fuit, nec se ulla parte Pontifice
inferiorem credidit.

» [Vide antea p. 99.]

5 [* Nostra miseria tu es magnus."
—Apud Cicer. ad Att. ii. 10.]

o [ Vide Lit. Soc. Jesu. Ann. in
MDCII. et xDoirr., e Sinis, ἄς. Mogunt.
1607.)

P [Respicit forsan verba Donatista-
rum ἃ S. August. citata; '' Cum eos
urgere coperimus luce unitatis Ec-
clesise diffusg toto orbe terrarum, et
popoecerimus, ut ostendant ipsi de
Seripturis aliquod testimonium, ubi
Deus preedixit in Africa futuram Ec-
clesiam, quasi perditis cseteris genti-
bus, hoc solent testimonium in ore ha-
bere, et dicero; Africa in meridie ost ;
interrogans crgo, inquiunt, Ecclesia

Dominum ubi pascat, ubi cubet; re-
spondet Ille, In meridie ; ut quasi vox
interrogantis sit, Amnnuntia mihi,
quei dilexit anima mea, ubi pascaa,
ubi cubes ; et vox quasi respondentis,
In meridie, hoc est in Africa. Si ergo

"408 interrogat, Ecclesia est, et Domi-

nus ubi pascit respondet, in Africa,
quia in Africa erat Ecclesia : quee in-
lerrogat, non erat in Africa. Annun-
tia, inquit, mthi, quem dilexit anima
mea, ubi pascas, ubi cubes; et rc-
spondet llle cuidam Eccleeie preter
Africam, /n meridie, in Africa cubo,
in Afriea pasco, quasi in te non pasco."
—$. Aug. Serm. exxxviii. $ 9. Op.,
tom. v. coll. 974. D. 915. A.]

APOLOGIAM KRESPONSIO. 108

Quod si nulla ex parte inferior est, numeret Reges, ct Respublicas, que
obedientiam illi pre&tent, quemadmodum nos paulo ante numeravimus
Reges et Respublicas, quee solenni ritu Paulo V. Pontifici obedientiam
preestiterunt.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 27. [Op., tom. vii. coll. 719. D.
720. A.]

Neque vero Rerumpublicarum numero Hegiam dignitatem 80

metitur Rez, (quas tamen facile ei sane creare sibi numerosas 1 erinus
hic, quales multze sunt per Italiam Respublicg :) quis par sit, IAE
quis inferior, e latifundiis non censet. Habeat Regnum magis hibits.]
adhuc (si voles) angustum, Rez modo sit: eo ipso quod Rez
est, Pontifice jam inferior non est : Olim quidem superior fuit,
aut nos fallit Historia sacra. Hanc vero viam si pergat,
numeret Respublicas, Cesarem contemnat pre "Turca, qui
plures (credo) numerat Respublicas. 'Tum, Davidem quoque
abjiciat, si volet, qui non tam late regnavit, quam Noster.
Tum Romulum etiam suum. Numerus hic nullo in »umero
est. Appendit Rex, non numerat. | Et pluris illi sunt insule
dus, pluris vel una, quam Picenum, Umbria, Flaminia, et
manipulus ile suburbicarius?, quem vere subjectum habet
Pontifex. Numerus enim ille, quem paulo ante wumeravit
Cardinalis, vere numerus est, et sine pondere: qui solenni
magis ritu quam serio rem agit; quique, (non obstante ea,
quam praestant, obedientia) ubi volunt tamen, redigunt in ordi-
nem Aegentem suum : et commitigant ei Caput', cujus osculati
sunt pedes.

Neque iste honor exhibetur Summo Pontifici a Regibus tantum Occidentis.
Nam Justinus Imperator venientem ad se Joannem Papam pronus in
terram adoravit, ut Anastasius Bibliothecarius testatur*.— [Bell. Apol.
pro Resp.] p. 27. (Op., tom. vii. col. 720. A.]

Jam, quod sequitur, multo adhuc magis ridiculum. Neque [Qualis
iste honor, inquit, exhibetur Summo Pontifici a regibus tantum oon dam
Occidentis. "Putes Magos ab Oriente nuper venisse, qui Pon- Pape ha-
tificem adorent. Dicendum enim erat, sed et a Regibus Orientis bei
exhibetur ei etiam. Αἱ ille hic, subito saltu, a nupera hac !mper.j
pompa Rome, decem retro szcula transcurnrit (an. transvolat ἢ)
et, ut non exhiberi solum doceat a Regibus Occidentis, recipit
se ad Justinum Orientis Imperatorem, ante annos plus mille.

4 Ecclesiis Suburbicariis vide — honorem Deo, humiliavit se pronus in
Bingham. Christ. Antiq. lib. i.cap.i. terram, et adoravit beatissimum Joan-
sect. 9.] nem Papam."—4Anastas. Biblioth. in

erent. Eun. V. 8. 4.] vita Joannis Papse.—Conc. tom. iv.

"^ Tunc Justinus Augustus dans — col. 1601. A.]

81

Justiniano

en.,]

104 AD CARDINALIS BELLARMINI

lllud tamen (credo), μέ exhibitum olim ante annos plus mille
honorem Pontifici suo doceret: non autem (quod instituit)
ut Jam exhiberi.

Ubi, Bibliothecarium vestrum parum moramur, parasitas-
trum ejus, (uti se multis in locis ostendit) cui. Bibliothece
custos erat. Nec enim id de hoc Csesare credibile, Cum
annis post centum et quinquaginta Agatho Papa, flexo mentis
poplite suppliciter Ymperatorem deprecatur, et pia ejus vestigia,
tum pusillitatem suam memorat, ac promptam obedientiam ad
ipsius jussiones et precepta profitetur*. Cum, post annos fere
trecentos, sic Ádrianus Papa scribat Constantino Orientis
Imperatori, Veluti presentes genibus udvoluti, e coram vestigia
pedum vestrorum volutando". Neque ad hunc Papam credibile.
Abstinuisset enim, vel ob hoc, quod venisset tum Legatus,
alieno, non suo nomine, (missus a Theodorico Gotthorum
Rege?) venisset autem in causa Arianorum, ut liberam eis
sacra faciendi potestatem impetraret. Sed, quantum ei ac-
crescit in Oriente, ex honore a Justino, tantum decedit ex
ignominia, quam passus in Occidente: ut qui parum pro
dignitate habitus sit & Theodorico tum Rege: qui eum con-
jectum in vincula, ibi peedore et fame ad necem dedit*. Nec
sane immerito, (si vera illa, quz narrat Bibliothecarius vester)
qui id sibi, Petri Successori, fieri passus a Cesare, quod
Petrus ipse pati noluit a Centurione': ut se pronus in terram
adoraret.

Justinianus Senior Joannem ii. Caput omnium ecclesiarum appellavit, ...
le. *Inter Claras,' C. *De Sum. Trin. et fid. Cath.*'— ( Bell. Apol. pro Re:p.
p. 27. Op., tom. vii. col. 720. A.]

Poterat vero Cardinalis abstinere a Lege *'Znter claras!
citanda: quam scit, incer claras leges non citari, sed obscuras
et adulterinas. Poterat etiam a Justiniani mentione; qui in
Silverio Papa primum, qui post in Vigilio satis ostendit,
aliqua ex parle Ponlifice se superiorem esse. Illum enim
exilio, hunc carcere mulctavit". Quis enim Imperator Sil-

col. 99, &eq.)

t {γε Epist i. Agathonis Papse,
apu * [Vide Vit. Joan. Pape I. Conc.

Conc. C. P. iii. Act. iv.—Conc.]

tom. jii. Edit. Ven. p.245: [et tom.
vi. coll. 631. A.-C. 634. D. Labb. et
Coss. ]

* [Apud Acta Conc. Nic. ii. Act. ii.
Conc. ] tom. iii. p. 475. (Edit. Venet. ;
et tom. vii. col. 699. B. Labb. et Coss.
Alia vero versio hujus Epistole habe-
tur in Greca ejusd. Conc. edit.—Ibid.

tom. iv. col. 1600. el
J Dis col. 1601. B. C.)
* [ Act. Apost. x. 26.]
ES Cod. lib. i. tit. i. ap. Corp. Jur.
iv.
* [Vide Anast. in Vita Vigil. —
Conc. tom. v. coll. 307. E. 308. A. B.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 105

verium Papam in exilium misit? annon idem ille Justinianus
senior? immemor nimirum Legis su:z, Zmíer claras, (quam
nunquam scilicet scripserat,) in qua Caput Ecclesiarum Papam
scripsit, (si tamen Papam) at sicut Ecclesiarum tamen Caput
(ut videtur) non habuit.

[Scribit etiam Liberatus... quo tempore Imperator Silverium Papam in
exilium misit,] Episcopum Patarensem adiisse Imperatorem, . . . ac dixisse
multos esse Reges, sed nullum talem eese, qualis ille, qui est Papas super
Ecclesiam mundi totius *.—([Bell. Apol. Pro Resp.) p. 27. [Op., tom. vii.
col. 720. A. B.]

Ut nobis hic non tam curandum, quid dixerit Patarensis
Episcopus, quam quid fecerit Imperator Justinianus, qui
Regem (scilicet), cuz nullus in mundo similis, qui Regna et Reges
ipsos regeret, sic in insulam relegavit. Facta cum videamus,
verba quid audiamus, vel Patarensis, vel Cardinalis? Cui
parum jam prospere successit (ut videt) navigatio ejus in
Orientem.

Sed 8i... Rex (hoc) affirmet, certe non id affirmare poterit de Regibus

Anglise Preredecessoribus suis Exstat Epist. Henr. II. ad Alexand. III.
Pont. *Sanctissimo Domino suo, etc.*'— (Bell. Apol. pro Resp.] p. 27.
[Op., tom. vii. col. 720. B.]

Verum enim, Przedecessores Regis nostri, Anglie Reges, [Henrico
non ita se Pontifice nulla ex parte inferiores scriberent. Non ART
enim certe scripserunt. Quando autem non? Cum Aora
Jam vestra esset, et potestas lenebrarum*. Et, qui tandem?
Henricus IL, qui plagas paulo ante in carne nuda perpessus,
et virge disciplinamí; non mirum, 81 Alexandrum III. deli-
nire voluit; ita omni ez parte superiorem Friderico Cesare,
ut pedes haberet ilh in Cervicibus, et quasi super aspidem
ambularett.

Exstat legatio Ricardi Regis Angl. ad Pontificem . . . qua postulat sibi justi-

tiam exhiberi de Duce Austrie. — (Bell. Apol. pro Reap.) p. 28. (Op.,
tom. vii. col. 720. C. D.]

Nam filius Henrici Ricardus, ubi ab Austriw& Duce imn [Ricardo
itinere contra jus fasque prehensus, atque in carcere detentus P tumor]

* [Brev. Liberati, cap. xxii.—Conc. . Hide xxii. 59.

tom. v. col. 775. E.] ! [Vide Matth. Paris. Hist. Maj. in
4 (* Sanctissimo Domino suo Alex- Henr. IL., ad an. 1174, p. 125. Tigur.

andro ... Henricus ... devots» sub- 1589.)

jectionis obsequium," etc. — Petr. £ [Vide Baron. Ann. Eccl. ad ann.

Bles. Ep. cxxxvi. apud Baron. Ann.
Eccl. ad ann. 1173. num. ix. ; tom. xii.
col 672]

1177. num. Ixxvi. Ixxxvii. ; tom. xii.
col. 732. ]

82

Eleonora

ina, ]

[Joanne,]

4

106 AD CARDINALIS BELLARMINI

eat, non mirum, si a Principibus vicinis omnibus jus suum
sibi defendi, et illatam sibi contumeliam vindicari, atque
inter alios etiam a Pontifice postularet^. In Juvantibus enim
et Nocentibus, eo quidem szculo, Pontifex.

(Exstat Epistola] ZEleonore Regins... ad Coelestin. III. . . . * Nonne Petro.
Apostolo, et in eo vobis omne Regnum, omnisque potestas regenda com-
mittitur, etc. apud Pet. Blesen.|—(Bell. Apol. pro Hesp.) p. 28. [Op.,
tom. vii. col. 720. C.]

Nec mirum, si mater Ricardi, /Eleonora, uxor Henrici II.,
(tum vidua) filii sui captivi vicem miserata, mariti stylum
imitata est. Faciunt id fere omnes, qui supplicum loco sunt,
ut potestatem ejus, cui supplicant, mirum in modum evehant :
multo ssepe, quam est, ampliorem faciant: Ayperbole quam
μειώσει ssepius peccent. Blesensi presertim scriba, qui
blesior erga Pontificem. Nam ni blzsior, quis nescit omne
regnum omnemque potestatem, ne Petro quidem regenda fuisse
commissa ?

Exstat querela* (Regis Anglorum adversus Regem Francise ad Innocen-
tium IIL, tanquam ad communem Judicem]. ... Exstat... resignatio
totius Regni Angliz et Hibernie, facta ἃ Joanne Rege Anglise de consensu
Baronum in manus Innocentii III. Pontificis, οὐ receptio eorundem
Regnorum in feudum!.—([Bell. Apol. pro Resp.] p. 28. (Op., tom. vii.
col. 720. C. D.]

Frater vero ejus Joannes, (cujus et illa ad Innocentium III.
querela) quicquid fecit, vi meluve fecit: quando Innocentii in
eum ira tam gravis incubuit, ut pacisci cum eo non minore
pretio, quam utroque Regno, necesse habuerit. Exceptio
autem multiplex. 1. Morus vester factum negat". 2. Da
factum, at vi factum et metu. 8. 'Tum, utut de facto, de jure
non factum, neque quod fieri jure posset. Fecit enim in eo,
quod, si maxime vellet, facere non potuit: Regnum Rex suum
dono dare non potest. 4. Sin id posset; virtute tamen clau-
sule (quise inibi est) de reservatione", iterum de jure nullum. 5.
Facto, tanquam de jure nulli, reclamatum a Proceribus. Audi
Regem ipsum literis suis ad Papam Innocentium datis Do-

* (Vide Matth. Paris. Maj. in Ric. judiciis cap. xiii. 'Novit.' — Corp.
primo ad ann. 1195. p. 170.] Jur. Can. tom. ii. coll. 531—534.]

! (Vide Pet. Blesens. Ep. exlv. ! (Matth. Paris. Hist. Maj. in Joan.
apud Baron. Ánn. Eccl. ad ann. 1193. δὰ aun. 1213. p. 227.)
num. vi.—ix. ; tom. xii. coll. 878—880. αι [Vide Tortur. Torti, p. 257. Edit.
Verba ipsa occurrunt num. ix.] nostr.]

& [Decretal. Greg. lib. ii. tit. i. 'De ^ [[bid. pp. 256, 257.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 107

verz, Septembr. 13. ann. 1213 [leg. 1215], id ita asserentem :
Cum Comites et Barones Anglie nobis devoti essent, antequam
nos, et nostram terram dominio vestro subjicere curassemus :
extunc in nos (specialiter ab hoc), sicut publice dicunt, violenter
insurgunt ^. Quid quisris? [nsurgebant Proceres, violenter
insurgebant in Joannem, idque de facto hoc ejus specialiter,
idque pre se ferebant publice. 6. Reclamatum autem etiam a
Stephano ipso S. R. E. Cardinale*, Cleroque et universitate
Regni 7. Reclamatum et a Principibus exteris, tanquam
errori Papa, errori autem, contra quem siarent ad morlem r.
8. Factum denique infectum ab ipso Papa (notavi ex Eulogio?),
si quicquam id quoque ad rem pertinet. Neque vero in re-
rum natura Diploma illud ': neque per annos jam trecentos
vel homagium recognovit quis, vel Marcas numeravit. Idem
hoc objecit ante ortus: idem jam hoc Cardinalis responsum
referat.

Ergo Rex Anglorum .. . non solum par non est Romano Pontifici; eed 89
duplici jure subjectus, uno communi omnibus Christianis . . . ratione
Apostolicge potestatis, . .. juxta illud Psal. xliv., * Constitues eos (Apostolos
videlicet) Principes super omnem terram.'—[Dell. Apol. pro Resp.] pp.

28, 29. (Op., tom. vii. col. 721. A.]

Neutro igitur jure inferior Rer. Non Apostolice potestatis, [Rex Ang-
cujus in Papa, ez jure quidem divino, plus non est, quam in ponteci
reliquis aliorum Successoribus. Siquid ei amplius accrevit, subjectus
ab humano jure est. Psalmum quidem illum intelligit Au- tuali,] i
gustinus de Episcopis*. Nec enim aliter David Propheta
verus. Non enim Eos, Episcopos scilicet, Principes: sed
Eum, Pontificem nempe, unum modo Principem constituisset
super omnem lerram, si solum Papam, non et czteros. Iterum
ergo multiplicat hic Papas Cardinalis; idem iterum hic illi
contigit, in Constitues eos, quod ante, in Obedite Prepositis.
Prepositos 1bi invenit, id est, Pontifices plures: Principes hic
(id est) Episcopos plures: Pontificem vel Principem unicum
suum inveniendo non est.

" [Vide Rymeri Federa, tom. i.
par. 1. p. 69.

? (Matth. Paris. Hiat. Maj. in Joan.
ad ann..1213. p. 228.]

P [Vide Matth. Paris. Hist. Min.
ad ann. 1216, ut citat. apud Tortur.

Torti, pp. 257. 258. Edit. nostr.)
3 ( Tortur. Torti, p. 257.]

τ (Vide autem Rymeri Feedera,
tom. i. par. i. p. 57. ubi citatur e
Bibl. Cotton. Nero C. 2.]

* [* Patres missi sunt Apostoli, pro
Apostolis filii nati sunt tibi, consti-
tuti sunt Episcopi."—S. Aug. Enarr.
in Ps. xliv. $ 32. Op., tom. iv. col.
564. C.]

108 AD CARDINALIS BELLARMINI

Altero proprio, ratione directi dominii, quod in Regnum Anglise et Hibernise
Romana habet Ecclesia, testibus duobus omni exceptione majoribus Hen-
rico IL, et Joanne Regibus.—(Bell. Apol. pro Resp.] p. 29. [Op., tom. vii.

col. 721. A.]
[neqie —— Quodsi non ex indirecta potestate spirituali, adhuc minus
domiui]. ex directo dominio, de quo responsum jam accepit in Torto ".

Direcium autem non minus, cum vult, dominium habet, non
in Angliam modo et Hiberniam, sed et in Galliam, et Hispa-
niam, denique, quicquid est usquam Regnorum in Europa,
cadit in omnia dominium ejus ad perpendiculum. | Steuchus
pridem ", Marta dudum, recensuit*. Sinunt vero frui Ponti-
ficem Principes hoc phantasmate suo: verum directii dominii
signum nullum; Directo huic Domino fidelitatem nemo di-
rectam prestat, homagium directum non ullus recognoscit,
vectigal directum haud quisquam numerat, non magis Ponti-
fii sane quam Doctori Marte. Nam (quod supra monui)
Henricus pater, et Joannes filius, sic accepti a Pontifice,
jus hic Testium non habent: alter p/agas ab eo passus:
alter plagam plagis ipsis longe graviorem.
Quanquam heec subjectio multo est antiquior, si Polydoro Vergilio credimua.
Scribit enim libr. iv. Hist. Angl. Inam Regem fuisse primum, qui reg-
num Anglie summo Pontifici tributarium fecit*.... Idem postea tributum

confirmatum .. . ab Offas,.. . Atulpho*, ... et... Canuto*. —([ Bell. Apol.

pro Resp.) p. 29. (Op., tom. vii. col. 721. A. B.]
[neque At, cum Blesensi diffisus ad Polydorum se recipit, ludi-
ΤΡ ον 4. Drium omnibus debet, qui nostris in rebus versati sumt.
rios Pape Tributum enim Inz illud, eleemosyna mera. "Voluit domos

ro in Regno suo singulas singulos denarios pendere stipis
nomine: (denarius enim, nobis, stipes) inde ut melius 7os-
pitali Rome consuli posset, quo excipi solebant Pauperes ex
Anglia peregrini. Nec alia pensionis ratio. Ad idem ex-
emplum, denarius post decretus, in caminos singulos, quem
. gro stipe haberent quatuor Ordines Mendicantium ; quadran-
tem singuli: Etiamne denarius ile íributum quoque, ut
84 Anglie Regnum Fraterculis exin /ribuiarium? ^ Non alia
vero denarii hujus, quam illius, ratio. Poníificius enim

* [Vide Tortur. Torti, p. 258. Edit. lib. iv. p. 86.]

nostr.] * [De Donat. Offe vide Wilkins,
* [August. Steuch. Eugub. contra Conc. tom. i. pp. 155. 157.]
Vallam de Donat. Constant. Op., * [Seu ZEthelwulpho. Vide&aWilkins,

tom. iii. pp. 286-239. Venet. 1591. Conc. tom. i. p. 185.]
* [Marta de Jurisd. par. i. cap. 26. * [Vide Epist. Canuti ad Archie-
pp- 60. seq. ] pisc.etc. Anglise, apud Wilkins, Conc.

* (Vide Polyd. Verg. Ang. Hist. tom. i. p. 298.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 109

denarius, Focalis dictus ^: Mendicantium | vero, Fumarius.
Obsecro te, qui nummum erogat pauperi, ex eone £ributarius
pauperi fit? aut pauper directumne inde dominivm acquirit
in erogantem? Aliud autem Ins, Οἶδε, Atulphi, Canuti,
vectigal nullum.

Dicam quod res erat. Polydorus ipse in Angliam primo
venerat, ut denarios illos Pontifici corrogaret. "Visum autem
illi, (homini Italo,) magis ex dignitate fore, si, cujus ille Pub-
licanus esset, vectigalis potius honesto, quam stipis mendico
titulo nominaret ; quo se Questuram gessisse* hic, more vete-
rum Romanorum, gloriosus homo scriberet, non autem
denarios domesticatim quzeritasse.

Nec primus tamen in hoc, fortasse, Polydorus ; et qui ante
eum scripserunt hoc 8411. Ubi enim, szculo demum suo,
splendidiore multo conditione Pontifices cernerent, quam
qua erant, cum hzc in eos primum eleemosyna collata est ;
ne Pontificis tenellas aures lederent, dum non satis pro
honore de iis loquerentur, pensionem hanc Tributi nomine
indigitasse, et quae vere stipes erat, eam vectigal appellasse,
quod id magis pro dignitate faceret Sedis Apostolicse.

Sed bene habet, quod collatum tamen fatetur vel Poly-
dorus ipse, pietatis οἱ religionis causa!. Non ergo, homagii
vel subjectionis. Subjectionis autem vectigalia, non devo-
lionis, nomine pendi solent.

Bene etiam, quod sic ponit Cardinalis, Si Polydoro credi-
mus. Polydoro enim hic non credimus, homini novitio, et sine
auctore loquenti; presertim Italo; magis adhuc Questori
Pontificis, de Pontifice. Regi Edvardo Confessori credimus,
qui, quo nomine penderetur a Regno suo, optime nosse
debuit; quique, sezcentis abhinc annis, non alio nomine
donari scripsit, quam, quoniam denarius hic Regis eleemosyna
est *. Eat jam Cardinalis, et extundat nobis tributum ex
eleemosyna, vectigal e stipe.

Constat δ Adriano IV. Pontifice datam fuisse Hiberniam Henrico II. An.
1156.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 29. (Op. tom. vii. col. 721. B.]
4b Adriano IV. Hiberniam, Henrico II. datam constat ? imo [Hibernia
constat non datam. Qui potuit alii dare, qui nec passum pedis εἰϑηποο ΤΙ.
4 (^ Denarius autem in domos sin- Ἢ [Polyd. Verg.) lib. iv. [4.».] 740. tificedata.]
gulas impoeitus ante festum Divi [p. 86.
Petri redditor."] — Leg. Edgar. iv. € Edvard. Leg. x. [Conc. tom. ix.
(Conc. tom. ix. col. 681. C.) col. 1023. A.]
* [Vide Polyd. Verg. ut supra.)

85

[De hae
re testimo-
nia histori-
corum.]

. divisa satis commode temporibus! Cardinali hzc.

110 AD CARDINALIS BELLARMINI

in ea habuit ipse, ut posset dare? Nihil enim Pontifex ab
Hibernis emolumenti habuit ; nihil Hibern a Pontifice.
Non Pontifex ab illis: alioqui, quid opus petere sic ἃ Rege
denarii stipem ibi novam, in zedes singulas^? Non illi a Pon-
tifice: ut quibus nec Matrimonia!, nec alia multa religionis
nostre, recte haberent. Mira autem Pontificum munificentia,
qui quod nec habent, nec habuerunt unquam, benigne im-
pertiunt : qui dant de alieno semper, non suo. Simile factum
narrant alterius Pontificis. Sanctius Regis Áragonum frater,
cum exercitum duceret in Saracenos, im Urbem divertit.
Pontifex eum, tubz sonitu, Regem 7Egypti salutavit. Cum
quid tubz sonitus sibi vellet, percontatus Sanctius, Regnum
JEgypti a Papa sibi datum rescisset, jussit exire statim tubi-
cines suos, atque suo nomine, Papam Calipham Baldachi
(is est Saracenorum Pontifex Summus) renunciare: se ei, in
mutuas vices, Pontificatum conferre. Atque ita Papx suavis
homo illusit.

Exstant de tota hac re testimonia historicorum, ... Neubrigenasis, lib. iii. c. 9.

—([Bell. Apol. pro Resp.] p. 29. (Op., tom. vii. coL 721. B. C.]

Neubrigensis vero haud quicquam ibi narrat (loco citato)
in rem Cardinalis: nec omnino quicquam, nisi de Legato
quodam Pontificio, aurum Hibernicum sitiente: cui, cum a
Rege potestas facta trajiciendi in. Hiberniam, quo Regis ibi
rem ageret, ille perfidus homo Hibernos commisit cum
Anglis: quare, merito explosus ab utrisque*. "Tum, neque
Nam, quz
in eo capite narrantur, anno demum 1184. gesta sunt, sub
Lucio III., post, non solum Adriani IV., sed etiam Alexandri
III. tempora: idque, cum dari eam non esset opus, quam
Rex, scilicet, jam per tredecim ante annos occupasset. De-
nique nulla ibi vel dati vel accepti mentio, conditiones nullz.
Torto credidit hic, aut alii Sacellano suo, haud (credo) locum
inspexit Cardinalis. Quod si autem, quid ea de re habeat

δ [* Et illius terre populus te acci-
piat, οὐ sicut. Dominum veneretur,
Jure Ecclesiastico illibato, οὐ integro
permanente, et galva Beato Petro de
singulis domibus annua unius denarii

nsione,"— Epist. Adriani IV. ad

enr. IT. apud] Matth. Paris. ad an.
1165. [p. 91.]

.! (* Gens enim hzc, gens spurcis-
sima, gens vitiis involutissima, gens

omnium gentium in fidei rudimentis
incultissima, nondum enim decimas
vel primitias solvunt, nondum matri-
monia contrahunt, non incestus vi-
tant."]—Girald. Topograph. Hiberm.
Dist. iii. cap. 19. [p. 742. apud Cam-
deni Anglica, Normannica, etc.)

* (Gul. Neubr. lib. iii. cap. 9. pp.
282—286. Oxon. 1719.]

! [Terent. Andr. I1I. 1. 18.)

APOLOGIAM RESPONSIO. 111

Neubrigensis, scire libet Lectori, consulat lib.ii. ejus cap. 26",
ubi, ex Sociali bello, Regibus nostris acquisitum jus in Hiber-
niam, et virtute militari discet, non autem ex dono Adriani
IV. totos annos tredecim jam ante mortui. Eadem et apud
Giraldum"? reperias. Duo autem hi, cum per id tempus
viverent, certius rem totam cognoscere potuerunt.

Polydori Vergilii lib. xiii.?, Nicolai Sanderi de Schismate Anglicano ad ann.

1542».—( Bell. Apol. pro Resp. ] p. 29. [Op., tom. vii. col. 721. C.)

Polydorus vero nugator est, et cui szpe, de rebus nostris,
fides parcius adhibenda. Is autem de Adriano nihil. Tantum
ab Alexandro III. petüsse Henricum, ut auctoritate sua ad
regnum Anglie adjungi posset Hibernia, non prius tamen id,
quam bello domuisset. Sanderus vero hic (ubi vero non?)
mendax. Suavis homo, a recepta jam religione Pontificem
Hibernie Regem somniat, contra Historiarum omnium anti-
quitatem, et fidem. Sic enim Neubrigensis, Nwnquam
externe subjacuit ditioni usque ad annum a partu virginis 1171.,
qui fuit Regis Anglorum Henrici II. 183. Etiam conditiones
memorat', etiam ruptas, ut jure proin potuerit Gregorius XIII.
gratificari filio suo, quem Regem Hibernie designavit *.
Quem in finem Stucleium nequissimum transfugam misit eo
cum manu militum, sub conditionibus multis, quas tamen
minime servarunt: Omnes enim in itinere perierunt.

Exstant denique litere Apostolice Joannis X XII. ad Edvardum II. datee t.

[Bell. Apol. pro. Resp.] p. 29. (Op., tom. vii. col. 721. C.)

Exstant vero, sed non substant Joannis XXII. literz, nec
tale quid loquuntur. Cum Adriano IV. quid actum, solus
(quod sciam) narrat Parisiensis ", apud quem reperias Episto-
lam ipsam Adriani. Communicarat Rex cum Adriano men-
tem suam de Hibernia sceptris suis adjicienda, et rudi populo
ad Christianos mores revocando: petierat ab eo consilium et

*» [Gul. Neubr. lib. ii. cap. 26. pp.
191—196.)

» De Hibern. Expug. (cap. 1. p. 760.
apud Camdeni Anglica, Normannica.]

ide Polyd. Vergil. lib. xiii. p.

217.

» [Sanderus de Schism. Angl. pp.
163—166. ed. Ingoldst. 1586.)

4 [Gul Neubr.] lib. ii. cap. 26.

[P. 192.]

derus, ubi supr.]
* [Vide Camdeni Rer. Angl. et Hib.

Annal. Par. ii. pp. 204—290.)

* [Vide Bullam iv. Joannis XXII.

*Paternum amorem. —Bullar. Rom.
tom. i. p. 197. a.]

" ἔ os autem pium et laudabile
desiderium tuum favore congruo pro-
sequentes, et petitioni tuc&& henignum
impendentes assensum, gratum et
acceptum habemus, ut pro dilatandis
Ecclesi terminis, vitiorum restrin-
gendo giis V ro corrigendis mori-
bus, et virtutibus inserendis, pro
Christians religionis augmento, insu-
lam illam ingrediaris."— Ep. Adrian.
IV. ad Henricum 11. apud Matth.
Paris.) ad ann. 1155. (p. 91.]

87

112 AD CARDINALIS BELLARMINI

favorem. Adrianus rem gratam habet et acceptam. Sed
neque donatio ibi ulla, et Epistolz illius vi nihil tentatum,
nihil occupatum est.

Quindecim post annis, Dermitio Lagenis Regi, a vicinis
hostibus profligato, supplici, ad se confugienti Henricus opem
tulit. Factum inde, virtute militum, et deditione hostium,
ut Hibernia in potestatem Regis venerit. Jure ergo Socialis
belli, non doni ullius Pontificii : et gladio suo, non Pape cla-
vibus, Hiberniam Reges nostri acceptam ferunt.

Cum vero de subjicienda sibi Hibernia consilium conferret
Henricus cum Adriano, nempe Anglo, et subdito suo: quid
inde factum, videt Lector. Quod olim, cum Gallix proceres,
de Hilderico tanquam inutili abdicando, cum Zacharia Papa
communicarent/. Exin, haud alius Hildericum deposuit
quam Papa. Hoc idem cum Adriano faceret Henricus Rex,
cum sententiam rogaret, consilium expeteret et favorem,
Regnum Hibernie Henrico dono datum est. Mirum, ni
sic constet etiam, Hispano nuper, Indiam Occidentalem ;
Lusitano, Onentalem ab Alexandro datam *; ut quodcunque
in Regnum quis jus novum acquirit, id oporteat acceptum
referre Pontifici, et ex dono ipsius habuisse se, confiteri.
Cautius ergo dehinc, parciusque Principibus agendum cum
Pontifice. Date illi aliquid eleemosyne nomine ; jubet inscribi
pro vectigale. Osculetur ei quis pedem ; calcabit ei cervices.
Titulo impertiat ; ibit illi statim tifulus in argumentum majo-
ritatis sus. Consulat eum quis, quid factu opus sit : quicquid
ex eo facio consequetur, uni sibi deputabit. Hs Pontifici
artes sunt, hoc jure in Reges utitur.

* Girald. Hibern. Expugn. cap. 1.
[apud 00] Anglica, Normannica,
760
5 * Alius item Romanus Pontifex,
Zacharias acilicet, Regem Francorum
non tam pro suis iniquitatibus quam
pro eo quod tante potestati esset in-
utilis, à Regno depoeuit, et Pipinum
Caroli Magni Imperatoris patrem in

ejus locum substituit, omnesque Fran-
cigenas a Juramento fidelitatis, quod
illi fecerunt, sbsolvit."— Decret. Par. ii.
Caus. xv. Qusest. vi. cap. iii. * Alius.—
Corp. Jur. Can. tom. i. col. 1088.

Vide vii. Decretal. lib. i. tit. ix.
cap. Unic. *Alexander.' coll. 28—31.
apud Corp. Jur. Can. tom. iii.]

AD CaPUT QUARTUM.

De Comparatione Regis, et Cardinalis.

PoNTIFEX, quasi Pompeius, parem (ut videtur) non fert : [Hsc Com-
Cardinales, temuli quasi Cesaris, non priorem*. Nec vere- ΕΠ os
cundatur hic quicquam. Inscribit Regibus librum suum ; nes sque
inscribit libri sui Caput quartum, De Comparatione Regis et ^ * nca
Cardinalis, ne Reges jam lateat, quo spiritu Cardinales Rome

sint, (Romani quidem : nam de reliquis, qui in Gallia, His-

pania, sub Rege vivunt, meliora spero, aliis id eorum nomine
spondentibus;) et vel quantillum ipsi deferre Regibus, vel
quantillum Reges ab ipsis expectare debeant. Sed, etiamne

unius hec Regis nostri privata est? annon et reliquorum
quoque Regum in hoc causa vertitur? annon et reliquis

idem propinat, ex eodem Martini poculo * ὃ

At ego non video, in disputatione Theologica, quid necesse sit paritatem

naialium, aut dignitatis, aut imperii quserere, cum aola necessaria sit pari-
tas ingenii, atque doctrinse.— [Bell. Apol. pro Resp.] p. 80. [Op., tom. vii.
col. 721. D.]

Porro, fingit sibi hic primum disputationem nescio quam [Bex quan-
TAeologicam, quasi lis ingenii sit, quasi Rex ultro descendat ree κῶς
in palestram, periculum facturus in literis, Natalium tamen ferior,
memor, et quam non sit ei genus alio ex sanguine*; ubi Dru Rr
parem se suscepit probandum, id agit primo, ne mecesse sit Cardinale]
parem esse : abunde sat esse, si ingenio modo et doctrina par
sit. 4t ego (inquit) mon video. At ali vident longe id
abesse, ut satis sit. Laudatur enim (si bene memini) in
Historia Alexander?, qui ad cursus certamen provocatus,
lubenti se animo id facturum dixit, si essent, qui cum eo
cursu certarent, Regum fili. Paritas in iis doctrine sufficit
vel ingenii, qui propter ingenium et docirinam, pariter ad

* [* Nec quemquam jam ferre po- tini, an xx. Op., pp. 339, 340.)

test, Ciesarve priorem, c [Virg. JEn. iv. d
Pompeiusve m." 4 Plutarch. in Vita Alexand. [Op.,

Lucan. Pharaal.i. 125,126.] tom i. p. 666. D.)
δ ( Vide Sulp. Sever. de Vita B. Mar-
ANDREWES,.— RESP. I

88

Exempla
enrici
VIII.,]

[Juliani,)

114 AD CARDINALIS BELLARMINI

honores evecti sunt. Αἴ est, prseter ista, in Regibus exsors
quzdam eminentia, qua, preterquam inter se, pares non
sunt: reliquos omnes longe multumque post se relinquunt.

Henricus VIII. Rex Anglorum, non indignum sibi putavit adversus Mar-

tinum Lutherum Monachum . . . scribere. —(Beil. Apol. pro Resp.] p. 30.
[Op., tom. vii. col. 722. A.]

Scripsit de septem Sacramentis, atque obiter in Lutherum,
Rex Henricus VIII. [Ita visum est, voluit eo se demittere:
si id noluisset, haud ei quisquam (credo) litem movisset.
Nec Regi nostro igitur, si cum Cardinale nominatim in cer-
tamen componi noluit. "Voluit forte cum Luthero experiri
Henricus: non vult cum Cardinale Rex noster. Utrum vero
hic laudamus? Uter melius, magisve ex dignitate Regia?
Nec est enim Regis hic Henrici et Nostri conditio eadem.
Ille Lutherum ultro lacessivit, nec ab eo vel verbo violatus :
Rex, Cardinalis Epistola lesus, in dignitate sua, in suorum
fide lresus et lacessitus, ac Reges in eo omnes, defensionem
suscepit necessariam, sui, et aliorum. Non igitur certamen
Theologicum ; Principum salus, populi fides agebatur: nec
inire certamen ingenii, sed injuriam illatam propulsare in
animo habuit.

Julianus quoque Imperator, quia non contentus imperiali splendore, cupiebat

etiam clarere nomine eruditionis, scripsit libros, non adversus Reges, sed

adversus Magistros Christianorum *.— [Bell. Apol. pro Resp.] p. 31. (Op.,
tom. vii. col. 722. A.]

Etiam Julianizat denuo. Quodque illi nomen, vel in
scripto prioref, odium concivit bonorum omnium, nec eo vel
hic jam abstinet, qua est in Regium nomen caritate. Quid
autem? Cum postata ille magnopere philosophus haberi
cuperet, ultro contra rem Christianam scriptitavit. At suas
res egit Rex noster, et est ei (nescio quomodo) vis facta :
nec contra rem scripsit tamen, nisi Zntichristianam, nec con-
tra magistros Christianorum, quin Proditorum. | Blasphemias
spiravit Juliani liber: Rex toto suo meretricem insectatur
modo, cui scripta in fronte blasphemia*. Quid habent hzc
simile ?

* (Vide Cyril. Alex. in Julian., qui ! [Vide Resp. Torti, p. 96; ct Bell.
*' huic operi, omissis duntaxat in Chris — Op., tom. vii. col. 683.]
tum, Ejusque religionem invectivis, € (Apoc. xvii. 3; et cf. S. Hier. adv.
maximam partem operum Juliango- Jovinian. lib. iii. $ 38. Op., tom. ii.

rum intexuit." Cav. Hiat. Lit. tom. i. coll. 382. E. 383. A.]
p. 846.)

APOLOGIAM RESPONSIO. 115

ANero..., eum cantu, et cithara cum Antagonistis in theatro decertare

vellet, non qusesivit Reges, sed homines peritissimos musicse ^.—[Bell.
Apol. pro Resp.] p. 31. [Op., tom. vii. col. 722. A.]

Nam Neronis turpe factum, nec nisi Nerone dignum ; [et Neronis
quem in scena, cum Aulcedis cum Citharedis ita composi- nuu
tum, quis sanus memoret? Nec tamen Auledus (credo) quis-
piam (cui respondet hic Cardinalis) parem se dixit, scripsitve
vel Neroni. JDemiitere se possunt Reges: committere se non
debent Auledi, vel Cardinales. Regi gloriosum illud, non-
nunquam: turpe hoc nunquam non, sive Auledo id, sive
Cardinal.

De comparatione Regis et Cardinalis adducam judicium, et testimonia

Patrum veterum, qui primis quingentis annis floruerunt.—[Bell. Apol. pro
Resp.] p. 31. [Op., tom. vii. col. 722. B..]

Nescias vero (lector) hic ad quid obstupescas magis, [Patrum
frontemne, an cerebrum Cardinalis? Frontem, qui compara- mofone
lionem instituit, tam perfricte, Parochi cum Rege: Cerebrum, ΤΕ ἘΠΕ
qui ejus, ἐπ primis quingentis annis, testes quserat, et. judices.
Estne quisquam enim, qui adeo desipere putet Cardinalem,
ut vel idiotis suis persuadere possit, infra primos quingentos 89
annos, Cardinales ullos exstitisse, qui cum Regibus conferren-
tur? De quibus ille ipse (altera statim pagina! non tam
recentes dicit, quin, anni saltem quingenti, ab eo, quo jam sunt
statu, numerentur. Per annos ergo plus mille, nulla Cardinalis
cum Rege comparatio. Necdum enim Cardinalis ullus exstitit,
qui cum Rege componi vel ferret, vel ferretur.

Jgitur Cardinales nihil sunt aliud, nisi Episcopi, Presbyteri, et Diaconi,

Electores, Consiliarii, et coadjutores Summi Pontificis.— (Bell. Apol. pro

Resp.) p. 31. [Op., tom. vii. col. 722. B.]

Opere pretium est autem videre, primo, quam hoc faciat (Origo Car-
concinne. Cardinales (nit) sunt Episcopi, Presbyteri, Diaconi, eum
qui Electores sunt, Consiliarii, οἱ Coadjutores Summa Ponti-
ficis. lta proponit. Post vero, de Electoribus, Consiliarii,
Coadjutoribus Pontificis verbum non addit; (quo solo tamen
hodierni Cardinales sunt;) persequitur modo, atque h:zeret in
Episcopis, Presbyteris, Diaconis. Quorum quis nescit my-
riadas esse, quos Cardinalis, tanquam infra se positos, ex
sublimi despicit? Ita, de uno instituit : currente vota, ezit*

^ (Tacit. Ann. xvi. 4.] [Op-, tom. vii. col. 724. B.
! (Bell. Apol. pro Resp. p.135. lin. 1. (Vide Hor. Epist. ad Pis. lin. 22.)

I2

116 AD CARDINALIS BELLARMINI

alterum. Qua enim Electores sunt, sunt Cardinales; qua
Electores autem, ne perstringit quidem : qua Diaconi,
Presbyteri, imo vel Episcopi, procul absunt a Cardinalibus.
Nec hi quicquam ad Parmenonis suem'. At, de his modo
paginas duas implet, extra callem" totus. Annon autem sce-
nam totam risu solvi? postquam aspiciunt hic festimónia
Patrum veterum, qui primis quingentis annis floruerunt, de
Regum et Cardinalium comparatione proferenda? nisi ita ei
misere laboret causa, (et quidem laborat) ut de Cardinalibus
suis probare non possit, nisi eadem opera Aeges deprimat
infra non Episcopos tantum, sed vel Presbyteros, quin
Diaconos ipsos quoque, non dico Cardinales, sed Cardinalium.
Atque hoc jam molitur Cardinalis, id agit per caput hoc, ut
non ipse modo Regibus par; par? imo superior sit; sed
Tortus etiam Presbyter ejus Sacellanus; etiam, si quem habet
Tortulum Diaconum, hi quoque omnes minorum Gentium
Clerici, tali ac tanta dignitate przediti sint, ut etiam Regibus
preferantur. Namque ita illi procedit argumentum. Pres-
byteri quicunque, Diaconi quicunque, ad unum omnes Regi-
bus majores sunt: quare, non dubium quin Cardinales.
Quam misera Regum conditio, ut pati hanc contumeliam, ut
ibi vivere necesse habeant, ubi hzc ita disputare liceat ?
Cesarem nempe et Reges subjectos subselliis Episcoporum :
tum arcendos Presbyterio, ne sedeant cum Presbyteris ; qui-
busque, non modo post Presbyteros de patera libare necesse
sit, sed, minori cum sint potestate, quam Diaconi, ne vel
Diaconis occurrant, etiam ab illis coercendi.

Sciant ergo dehinc Reges Christiani, quando, et post quem
bibere, quo loco incedere, ubi sedere debeant: nempe, paulo
ante Subdiaconos, sed post Diaconorum ultimos : sciant quo
loco, quo pretio habeat eos Roma, quo animo ibi Patres in
eos sint. Sic solet beare Reges, sic sibi Principes conciliare
Cardinalis.

Ut vero hos omnes sic supra Reges efferat, protrudit nobis
Episcopum Nazianzeni, Presbyterum Martini, Diaconum
Chrysostomi ; sed sibilo jam excipiendos, ita sepe prodierunt
in scenam, ita plus millies explosi. Vix est enim legere Jesui-
tam ubi non occurrant. Nam apud Cardinalem in Contro-

! (Erasm. Adag. p.186., et Plutarch. — p. 674. B. C.]
Rymp. lib. v. Qusest. i. Op., tom. ii. πι [Erasm. Adag. p. 210.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 117

versis"? sunt; apud Tortum nuper?: hic in Apologia jam
tertio, odiosi semper et molesti.
Ac de Episcopis quibuscunque, etiam non Cardinalibus, scribit Gregorius
Nazianzenus in Oratione ad populum timore perculsum et Preesidem iras-
centem. * Án me,' inquit, *libere loquentem tequo animo fertis! Nam vos
quoque potestati mese, meisque subselliis, lex Christi subjecit. Imperium
enim ipsi quoque gerimus, addo etiam przstantius atque perfectius: nisi
vero squum est, spiritum carni fasces submittere, et coelestia terrenis
cedere ».'— [Bell. Apol. pro Resp.) p. 31. [Op., tom. vii. col. 722. B. C.]
Pessimus autem hic mos invaluit, Patrum verba sine sensu [De Epis
Patrum proferendi, Patrum verba κακοτρόπως a mente sua *?P3l dig.

nitate tes-
ad alienam detorquendi. Non est enim tam curandum, quid timonia

dicant Patres, quam ad quid; quo nempe animo, quorsum, Naro
quem in finem dixerint Nam quid? An ea Nazianzeni
mens, an ea mente locutus verba, quz delibat ibi Cardinalis,
ut De comparatione Regis οἱ Episcopi cogitant? — Mitto,
quod vix bene concludat, à Preside ad Cesarem. Sed et
hoc tamen, de Preside, Nazianzenus ipse premollivit, cum
ita przefatus, 4n me libere loquentem equo animo feres? Ea
si apud Presidem Provincie usus est, qua putas apud
Theodosium oratione usurum fuisse? Sed de eo respondeat
ingenue. Ecquodnam Nazianzeni TYibunal fuerit aut Rota,
coram qua citato tum Cesari comparendum fuit? — Ridiculus
sit, 81 asserat. Annon fuerit in conscientia Forum illud et
Tribunal, de quo ibi Gregorius; nec seculi honor iste exter-
nus illi in mentem venerit? Non hzc igitur ab illo male,
quia animo non malo. Sed si de Caesare rogatus sententiam
suam, et an ei se parem haberet, haberi vellet; quis tam
vecors, ut non videat statim quid responsurus? haud aliud
certe, quam quod Zadoc ante et Nathan, Regem Dominum
suum, se servos illius3: quam quod Tertullianus, et Optatus,
Caesarem a Deo Primum, post Deum Secundum': Nec misi 9]
Deum, quenquam super Imperatorem esse*: quam, quod post

» (Bell. de Rom. Pont. lib. i. cap. 7.
Op., tom. i. p. 134. G. H.]

o s Tortur. Torti. pp. 388—386.
Lond. 1609; et Edit. nostr. in marg.]

? ("Apa δέξεσθε σὺν πωρρησίᾳ τὸν
λόγον ; καὶ ó τοῦ Χριστοῦ νόμος ὑποτί-
θησιν ὑμᾶς τῇ ἐμῇ δυναστείᾳ καὶ τῷ ἐμῷ
βήματι, ἄρχομεν γὰρ καὶ αὐτοί. Προσ-
θήσω δ᾽ ὅτι καὶ τὴν μείζονα καὶ τελεω-
τέραν ἀρχὴν, ἢ δεῖ τὸ πνεῦμα ὑποχω-
ρῆσαι τῇ σαρκὶ, καὶ τοῖς γήίνοις τὰ

ἐπουράνια.-- S. Greg. Naz. Orat. xvii.
(Ad cives timore perculsos, et ad Prg-
sid. irascent.) Op., tom. i. p. 271. B.]
4 (3 Reg. i. 24, 206.]
I Á Colimus ergo Imperatorem sic,
quomodo ct nobis licet, et ipsi expedit,
ut hominem & Deo secundum, et quic-
quid est à Deo consecutum, et &olo Deo
minorem." — Tert. ad Scap. cap. ii.
Op., p. 69. C.]

* [*Cum super Imperatorem non

(S. Chry-
Bo&L., ]

[οὐ Pseudo-
Ambrosii.]

118 AD CARDINALIS BELLARMINI

Gregorius et Agatho", Pontifices et ipsi, Jmperatorem
Dominum suum esse, οἰ se obedientiam ei debere : nec zequali
Majestate cum Cesare componi posse, et hanc tam inflatam
Cardinalis comparationem, omnes exhorruissent.

S. Chrysostom. ... *Sacerdotem tanto majorem a Dco potestatem accepisse,

quanto eclum terre.'—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 32. (Op., tom. vii. col.
722. C.]

More suo Chrysostomus", dum se ad Episcopi munus
imparem probare vult, tanquam Orator vehemens, effert
miris modis dignitatem ejus; etiam quzdam posse in ani-
mas, qui& nec Reges ipsi.

S. Ambros.. . . de dig. Sacerd. c. 3. ' Nihil,' inquit, * est in hoc sseculo excel-
lentius Sacerdote, nihil Episcopo sublimius reperitur *.'—([Bell. Apol. pro
Resp.] p. 32. [Op., tom. vii. col. 722. C. D.]

Ambrosius itidem, dum pro dignitate muneris confirmare
se cupit in Sacerdotio caste integreque gerendo, ponit sibi
ante oculos (quantum potest) ipsius excellentiam. Quo animo
hoc? ut Cesaremne deprimant; an ut ipsi se ad officium
excitent ? At ipsi Cesarem alibi quantum evehunt! Alior-
sum ergo trahuntur hzc, quam quo pernitterent Patres ipsi,
si in vivis essent; et Cardinalis, verba Patrum recitans, in
Patrum committit sententiam.

Sed mitto sententiam. "Non enim, ab Oljecto recte con-
cludas, ad Facultatis prestantiam. Nec eo honoratior proin
Jurisconsulto Medicus, quod hic morbos, ille lites summo-
veat: hujus Objectum, corpus, corporisque sanitas: illius,

fortune modo et earum tranquilla possessio.

sit nisi solus Deus, qui fecit Imperato-
rem."—S. Optat. contra Parmen. de
Schism. Donat. lib. iii. cap. 3. p. 56.]

* [* Ego quidem jussioni subjectua
eandem legem per diversas terrarum
partes transmitti feci; et quia lex
ipsa Omnipotenti Deo minime con-
cordat, ecce per suggestionis mese
paginam serenissimis Dominis nun-
tiavi. Utrobique ergo qus» debui
exsolvi, qui et Imperatori obedientiam
prebui, et pro Deo quod sensi minime
tacui.—S. Greg. Mag. Ep. lib. iii.
IndBict. xi. Ep. lxv. ad Mauricium
August.—Op., tom. ii. col. 677. B. C.]

* [* Ideoque Christianissimi Domi-
ni et Filii, secundum piissimam
jussionem & Deo protegende man-
suctudinis vestre pro obedientia,
quam debuimus.... prwesentes con-

Sed neque, si

famulos nostros .. .cum supplici cor-
dis devotione curavimus demandare."
—Epist. Agath. ad Imperatores.—
Conc. tom. vi. coll. 631. D.—634. A.]

Y [Ἔχουσι μὲν γὰρ ol κρατοῦντες ἐπὶ
τῆς γῆς τοῦ δεσμοῦ ἐξουσίαν, ἀλλὰ σω-
μάτων μόνον" οὗτος δὲ ὁ δεσμὸς αὐτῆς
ἅπτεται τῆς ψυχῆς, καὶ διαβαίνει τοὺς
οὐρανοὺς... .. ὁ δὲ παρὰ Θεοῦ τοσούτῳ
μείζονα ἐξουσίαν λαβὼν, ὅσῳ γῆς τιμιώ-
T€pos ὁ οὐρανὸς, καὶ σωμάτων ψυχαί.---
S. Chrysost. de Sacerd. lib. iii. Op.,
tom. vi. p. 16. lin. 25, et 35.]

x [** Ut ostenderemus nihil esse in
hoc &seculo excellentius sacerdotibus,
nihil sublimius Episcopis reperiri."—
Gerbertus de Dignit. Sacerd. cap. 3.
apud S. Ambros. Op., tom.ii. Append.
col. 359. D.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 119

animum juventutis informat pzedagogus, ideo cedere ei opor-
tet, qui quiesturam gerit, et circa ea versatur, quibus tamen
animus longe pretiosior. Denique, qui Pontifici a Confes-
sionibus est, eo ipso ἀρχὴν μείζονα, καὶ τελειοτέραν habet,
eoque in foro superior est: quem tamen vix adduci (credo)
posset Cardinalis, ut componat cum Pontifice, aut Caput i1n-
scribat, De Comparatione Pape, et Penitentiarii sui.

Sed et illud quoque inique comparatum est, ut ad hanc
rem opponantur ista sic inter se, Caro ct Spiritus, Colum et
terra. Quicquid enim sit de Provincie Preside, non Carnem
modo curat Rez, curat et Spiritum. | Nec, ut in ferra modo
populis suis bene sit, sed et sursum ad celestia respicit, idque
agit, ut perducat eo commissum sibi Gregem. Et nimis
libenter errorem hunc errant Pontifici, ut Regem merum
opilionem putent, qui prospiciat hominibus de aunona tantum,
atque arceat ne calce alter alterum, vel cornu feriat, cetera
nihil curet, quasi qui imperium habeat in oves non nisi qua-
drupedes, vel Gregi presit brutorum animalium. At illi
rationales oves sciunt sibi creditas: sciunt, non modo homi-
nibus, nec liberis modo, sed Christianis etiam przesse se;
solliciti proin et quomodo Spiritu pascantur, et quomodo
ad Celestes Caulas dirigantur. Cum de praficiendo, loco
suo, Magistratu Deum compellaret Moses, Provideat (inquit)
Dominus Deus (non carnis sed) spirituum omnis carnis, homi-
nem, qui sil super multitudinem hanc, ne sit. populus ejus sicut
oves sine Pastore". ἃ Deo spirituum prefecti, spirituum
curam ad se pertinere sciunt: Populo Domini prefecti, curam
gerent de populo ad Dominum deducendo. Ideo prefecti, ne
sinl sicul oves sine pastore, munus sibi pascendi commissum
statuent: nec minus hoc Josue statuet, quam Eleazar. Gal-
liones non erunt, qui de injuria et facinore sustineret libens,
religionis res professus cure sibi non esse*. Αἴ sibi Christiani
Reges, non corpora modo populi in temporalibus per terrena
hec statuent: sed et Spiritus populi Dei in spiritualibus ad
sterna gubernandos esse; ut ad spirituum portum (coelum
ipsum) possint tandem appellere. Pr«eses forte Provinciz,
quem affatur ibi Nazianzenus, non curabat hsc, ad alia
positus: Theodosius ipse curabat, ut qui non Provinciam
modo, sed et Ecclesiam: nec Praesides tantum, verum etiam

* Num. xxvii. 16. 5 Aetas xviii. 17...

92

(Si quis
ratione ali-
qua major,
non ideo
absolute
major.)

98

120 AD CARDINALIS BELLARMINI

Episcopos moderatus sit. Ostendit in Symboli formula de
multis electa*; ostendit in Nectario ascito Constantinopoli»,
Flaviano Antiochi: non abdicato*, quantumvis ageret id sata-
geretque tum Romanus Pontifex, cum suis.

Audiamus Spiritum Sanctum, . . . * Sine ulla contradictione minor & meliore
benedicitur4.'. . . Certum autem est, Itegem &b Episcopo benedici.— (Bell.
Apol. pro Resp.] p. 32. (Op., tom. vii. col. 722. D.)

Nec, si ratione aliqua vel respectu major meliorve aliquis,
idcirco pro meliore absolute statim habendus erit. Sunt
enim et alia fortasse, et plura et majora, in quibus posteriores
feret. Benedicit Sacerdos Regi. Esto. Benefacit, non Sacer-
doti, sed Sacerdotio Rex toti. Annon majus hoc? Evrzpa£ía
quidem εὐλογίας κρείττων. Etiam benedixit (siquid hoc ad
rem) David*, etiam Salomon!í, omni Ecclesie, in qua et
Sacerdotes ipsi. Quidni autem et Sacerdotibus? quos Ezekiast
Jilios suos nominat, ut posset proin, tanquam filiis Pater
benedicere. Et cst, apud Cusanum? in Glossa, Cesar Pon-
lificis ipsius in quibusdam Pater.

Nec.ex eo quod Jenedicit absolute major est. Nam etiam
tum, cum Jenediceret Regi, sic tamen affatur Regem Pontifez,
quasi superiorem. — Presto sum Domine. | Ne suspicetur Rez
adversus servum. .Non enim scivit servus tuus quicquam. Sic
Propheta, cum Regem adorasset pronus in terram, Regem
allocutus, Domine mi Rex, me servum iuum mon vocavit.
Numquid a Domino meo Rege exivit hoc verbum, et mihi non
indicasti servo tuo * ? | At sine ulla contradictione Dominus
servo major. Ceríum autem est ex Pontificis ore, Regem

5 [Εἶτα ἕκαστον τῶν γεγραμμένων δογΎ-
μάτων ἀναγνοὺς, τὰ μὲν ἄλλα πάντα ὡς
χωρισμὸν τῆς Τριάδος εἰσάγοντα μεμ-
ψάμενος, ἔρρηξε' μόνον δὲ τὴν τοῦ Ὅμοου-
σίου ἐπαινέσας ébétaro.]—Socr. [Hist.
Eecl.] lib. v. cap. 10. ( p. 275.]

b [᾿Αναγνοὺς δὲ ὁ βασιλεὺς τῶν ἐγγρα-
φέντων τὸν κατάλογον, ἔστη ἐπὶ Νεκτα-
ρίφ᾽ καὶ σύννους γενόμενος, σχολῇ καθ᾽
ἑαυτὸν ἐβουλεύετο, τὸν δάκτυλον ἐπιθεὶς
τῇ τελευταίᾳ γραφῇ. Καὶ ἀναδραμὼν
εἰς τὴν ἀρχὴν, αὖθις πάντας ἐπανῆλθε,
καὶ Νεκτάριον αἱρεῖται... .. καὶ βασιλεὺς
ἀμύητον αὐτὸν εἶναι μαθὼν, ἐπὶ τῆς αὐ-
τῆΞ ἔμεινε γνώμης, πολλῶν ἱερέων ἀντι-
τεινόντων᾽ ἐπεὶ δὲ πάντες εἶξαν, καὶ τῇ
ψήφῳ τοῦ κρατοῦντος συνέβησαν, ἐμνή-
0» καὶ τὴν μυστικὴν ἐσθῆτα ἔτι ἠμφιεσ-

μένος, κοινῇ ψήφῳ τῆς συνόδον ἀναγο-
ρεύεται Κωνσταντινουπόλεως ἐπίσκοπος.
- Bozom. (Hist. Eccl.) lib. vii. cap. 8.
pp. 287, 288.]

* 'l'heod. [ Hist. Eccl.] lib. v. cap. 23.
(pp. 224—226.]

4 (Heb. vii. 7.]

* ] Chron. xvi. 2.

[1 [4]. 3.] Reg. viii. 14.

ε 2 Chron. xxix. 11.

5 [* Immo Patricius secundum glos-
sam antiquam (in c. ' Adrianus,' Ixiii.
Dist) pater Pape in temporalibus
fuit, sicut Papa in spiritualibus ejus
Fi iii] cap 9. os Concord. Cathol.

ib. iii.] cap. 8. ., t. ii. p. 783.]
! 1 Sam. [4]. 1. Reg.) xxii. 12, 15.
* ] (al. 3.] Reg. i. 24, 27.

APOLOGIAM RESPONSIO. 121

Dominum esse, Pontificem servum: Proinde, sine contra-
dictione major Pontifice Rex.

Sine ulla contradictione etiam minor ἃ majore deponitur.
Certum autem est Pontificem a Rege deponi, non Regem
a Pontifice, iu sacris quidem literis : proinde, sine contradic-
lione, potior Pontifice Rex est. At erant Cardinali etiam
argumenta quzxe neglexit, multo fortiora. Sine contradictione
minor a majore conculcatur. Sine ulla contradictione minoris
collum ἃ majore laqueo inseritur!. Sine ulla controversia
minor majori stapedam tenet ", Neglexit quidem hzec: nam
hzc nimis in rem Cardinal.

(Jam vero de Presbyteris eadem ratio est. Sunt enim Presbyteri minoris
ordinis sacerdotes, et quamvis sub Episcopis, tamen potestatem ipsi quo-
que habent animas ligandi atque solvendi, Reges et Principes benedicendi,
et Sacrificium illud admirandum celebrandi, quod Angelicas virtutes
longe superat.— Bell. Apol. pro Resp. p. 32., et Op., tom. vii. coll. 722. D.

723. A.]

Verum Cardinalis noster, Presbyter modo Cardinalis est. [Do dig-
Fuit Episcopus (non tamen Cardinalis) : jam (si vera narrat) Pra:
deductus est denuo in locum Presbyteri, (qui tamen vel Epis- terorum,]
copis superior sit) quod Patres Chalcedonenses uno ore dice-
rent sacrilegium?. Presbyteris ergo etiam asserenda majoritas
sua supra Reges. Quidni autem supra Reges? Si 4ngelicas
virtutes longe superant, etiam Cherubim et Seraphin ipsos,
utpote Creatores Creatoris sui?. Nec serio tamen ita evehet
se (credo) Cardinalis super Angelos, (quamvis faciat interdum,
cui faciendo nec pares sint Angeli) ut ex facto aliquo majore
majoritalis jus statuendum non sit.

Maluit ergo de hominibus quam de colo exemplum
sumere: de Ambrosio Theodosium arcente, ne sederet cum
Presbyteris; de Martini Presbytero, pre quo nec dignus
Imperator, qui pateram libaret.

in quo excommunicavit.... eos, qui

! Stephan. de Osculat Pedum Pon.
ον ro ecclesiasticis honoribus laicorum

p. 70. [Nihil ibi de laqueo inventum

est. Cf. infra, p. 141.)

» Krantz. [Saxon. ) un. vi ca
[p. 147. Francof. ad Mon. 1575.]

5 [Ἐπίσκοπον eis wp«oBvrépov Ba8-
μὸν φέρειν, ἱεροσνλία ἐστίν. --- Conc.
Chalc.] Can. xxix. ( Conc. tom. iv. col.
770. C.D.)

o ἣν Anno MXCIX. Urbanus Papa

. magnum Concilium tenuit Home,

omines fiunt; dicens nimis execra-
bile videri, ut manus, qu& in tantam
eminentiam excreverunt...ut Deum
cuncta creantem $uo Bignaculo creent
....in hanc ignaviam vel stultitiam
detrudantur."—Rog. Hoved. citat. in
Concil. Romano.— Conc. tom. x. col.
617. D. E.]

( Testimo-

nia

S. Am-

brosii,]

[et

tini.]

94

ἣν Mar-

122 AD CARDINALIS BELLARMINI

Quare S. Ambrosius, cum Theodosius Imperator in Presbyterio sedere vellet,

jussit eum arceri, dicens, *Purpura Imperatores facit, non Sacerdotes.' —
[Bell. Apol. pro Resp.] p. 32. (Op., tom. vii. col. 723. A.]

De Theodosio ita se res habuit. Mediolani tum erat,
oblatione peracta substitit intra Cancellos, uti semper solitus
in Oriente, ubi scilicet intra Cancellos Imperatori locus. Is
Mediolani mos non erat. Nulla enim ibi sedes, nisi Pres-
byteris: Monuit Imperatorem ea de re Ambrosius. Impe-
rator monitus eo se recepit, ubi locata illi sedes?. Imperatoris
purpurae (etsi Sacerdotem eum purpura non faceret) Constan-
tinopoli tamen in Presbyterio locus: Mediolani non erat.
Regioni scilicet cuique mos suus peculiaris. Pro Regionis
more sedendum ibi atque incedendum. Ne assistit quidem
Altari Imperator: Etiamne infra Subdiaconos amandabit, qui
assistunt? Nec Ambonem conscendit: Etiamne et infra
Lectores Imperator, qui ascendunt? Quam hzc levia? ut is
major sit semper, qui loco sedeat vel stet, quo alter non
potest? Est et locus (credo) Constantinopoli, ubi Papa ipse
non sedeat: si sedeat, summovendus. Poterat tamen Car-
dinalis a verbo arcendi abstinere. Monitus modo est: verbo
autem hoc arcendi lector intelliget forte, quasi vis Caesari
facta tum, quasi Cresari jam vim fieri vellet, hoc exemplo.

Cum... narravisset Sulpitius 8. Martinum aliquando ad convivium Imperato-

ris Maximi cum uno ex presbyteris suis rogatum accessisse, ita subjunxit ;
* Convivie . . . . aderant velut. ad diem festum evocati, summi, atque
illustres viri, prefectus idemque consul Evodius.... Comites duo....
Frater Regis et Patruus. Medius inter hos Martini Presbyter accubuerat:
Ipse autem aellula juxta Regem posita consederat. Ad medium fere con-
vivium, ut moris est, pateram Regi minister obtulit, ille Sancto admodum
Episcopo dari potius jubet, expectans atque ambiens, ut ab illius dextra
poculum sumeret. Sed Martinus ubi ebibit, pateram Presbytero suo tra-
didit, nullum scilicet existimans digniorem, qui post, se (prior) biberet :
nec integrum sibi fore, si aut Regem [ipsum], aut eos qui ἃ ἔδρα erant
proximi, Presbytero prstulisset *.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 33. [Op.,
tom. vii. col. 723. A. B.]

Sequitur argumentum a Poculis, nec sane, nisi in Martini

P [Προσενεγκὼν δὲ, ὥσπερ εἰώθει, ἔν. βασιλεῦ, μόνοις ἐστὶ ἱερεῦσιν Bard: τοῖς
δον παρὰ τὰς κιγκλίδας μεμένηκεν᾽ ἀλλὰ δὲ ἄλλοις ἅπασιν, ἄδυτά τε, καὶ ἄψαυστα"
πάλιν ὁ μέγας ᾽Α σιος οὐκ ἐσίγησεν, ἔξιθι τοίνυν, καὶ τοῖς ἄλλοις κοινώνει
ἀλλ᾽ ἐξεπαίδευσε τὴν τὼν τόπων διαφο- τῆς στάσεως" dAovpyls γὰρ βασιλέας,
pdv' καὶ πρῶτον μὲν ἤρετο εἴ τινος δέοιτυι͵ οὐχ ἱερέας ποιεῖ.---Τηδοὰ. Hist, Eccl.
τοῦ δὲ βασιλέως εἰρηκότος, ὧς προσμένει lib. v. cap. 18. p. 2
τὴν τῶν θείων μυστηρίων μετάληψιν, € [Sulp. Sev. de Vita D. Martini,
ἐδήλωσεν, ὑπουργῷ τῷ τῶν διακόνων cap. xx. Op., pp. 339, 840.]
ἡγουμένῳ χρησάμενος, ὅτι τὰ ἔνδον, ὦ ᾿

APOLOGIAM RESPONSIO. 193

feria, proferendum. At in Martini tamen facto ipso nihil
incommodi; quicquid est, id ex Severi glossa totum est.
Quod enim fecit ille, posset quis interpretari forte commode ;
verum quod existimasse eum dicit Severus, (nempe in/egrum
8ibi non fore, si Regem presbytero pretulisset) id ad Glossam
Severi pertinet, non factum Martini. Nam id Martinus alio
consilio fecisse poterat: nempe, ne rudis esset, et in bonos
mores peccaret, si postquam (quando ita voluit Imperator)
bibisset ipse jam, Imperatori pateram porrexisset : aut, siquem
putasset ibi preeter Presbyterum suum, qui se inferior esset,
cui tum pateram porrigere potuisset.

At, quee Martino in eo mens, qui potuit Severo constare,
nisi Martino referente? Severus retulisse non dicit; sed si
ita retulit, et tanquam de bono facto gloriatus est, gloriatio
ipsa non bona'!, nec qux Sanctum decere posset. Nisi si ideo
fecit, quod Maximum, cum proditorem perfidum sciret, et
parricidam Domini sui*, honorem ei, tanquam Imperatori,
habere noluit. Sed, si ita inter scyphos, Presbyterum suum
majorem Maximo existimavit; cur initio post Fratrem Regis
passus est accumbere? Cur non sibi proximum? imo cur
Martinus ipse dignatus sellula sedere juxta Imperatorem ? cur
non uterque, Martinus et Presbyter, sellulis non Juxta, sed
supra Imperatorem ipsum positis, accubuerunt? Cur non
Hegem ad tertium usque locum (qui suus erat) summoverunt?
vel (ut Cardinalis voce utar) cur non /ocum tertium capessere
jusserunt? Quodsi Imperatorem digniorem existimavit, qui
ante se sederet, cur non qui biberet? | Quando integrum sibi
non putavit fore, si in bibendi ordine Regem Presbytero pre-
tulisset ; cur et illud quoque non 2nfegrum, 81 et sedendi ordine
Regi Presbyterum posthabuisset? An est Martini honor
omnis in Poculis? at solebat in Sede potius prima honor
esse; et in πρωτοκλισίαις, non πρωτοποσίαις. lis ergo
nobis ex :equo pendet, tam Maximus Martino major, quia
ante eum sedit, quam minor Martino, quod post eum ibit.

Sed, dic etiam de Patera: in ea cur Martinus ministrum
non praevortit? cur non przripuit Regi pateram? cur non
ministrum corripuit, quod Regi pateram primo porrexisset,
non sibi, nempe quo dignior esset non ipse modo, sed οἱ

τ (1 Cor. v. 6.] * [Vide Socr. Hist. Eccl. lib. v. cap.
11. pp. 276, 211.)

[De digni-
tate diaco-
norum test.
3. Chry-
&ost.]

96

124 AD CARDINALIS BELLARMINI

ipsius quoque presbyter? Cessit quidem de jure suo, cum
sedere presbyterum sivit loco quarto, Sellula juxta, non supra
Imperatoris Fratrem. Amittit autem in Se//ula, quod lucratus
in Patera: tantundem decedet hac, quantum accrevit illa.
Si Cardinalis Pateram nominabit, alter Sellulam, quod illum
mordeat.

Vides, Rex, quale fuerit judicium Martini viri omnium ore laudatissimi de
dignitate presbyterorum. Quodsi quicunque presbyteri, solum quia prca-
byteri, tali ac tanta dignitate prsediti sint, ut etiam Regibus preeferantur ;
quis Jure mirabitur, si Cardinales seequales Regibus a nonnullis esse dican-
tur 1—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 33. (Op., tom. vii. col. 723. B. C.]

Indigna hzc quidem, quz vel proponat quis, vel refellat :
sed sine tamen paulisper sequar Cardinalem. — Vides, Cardi-
nalis, quale fuerit judicium S. Martini viri omnium ore lauda-
tissimi, de dignitate Imperatorum: qui Sellula modo juxta
Imperatorem posita considere voluit: qui Presbyterum suum,
quarto tandem /oco sivit accumbere ; non modo post Impera-
torem, (post quem et Martinus ipse) sed et post fratrem Impe-
ratoris. Quodsi Frater Regis, solum quia Frater, fali ac tanta
dignitate preditus sit, ut etiam S. Martini, viri omnium ore
laudatissimi, Presbytero preferatur; quis jure mirabitur, &i
Rex ipse, Presbytero Cardinale superior, ab iis qui Regibus
bene volunt, jure censeatur? Sed respondeo: Martinus, cum
in manu pateram haberet, eam cui voluit porrigere poterat,
(vel ministro,) at non id una facere, ut cui porrigeret superior
is esset. Alia enim regula, quis superior sit, quam cui pate-
ram Martinus porrigit. Atque hzc, de majoritate presbyte-
rorum, udo in loco atque lubrico, nempe in poculo S. Martini
posita.

Porro de Diaconis Ecclesise Constantinopolitanse S. Chrysostomus, in ipsa
urbe Regia, in qua Imperator residebat, affirmare non dubitavit, majorem
eos ipsis Imperatoribus habere potestatem. Sic enim ad eosloquitur, Hom.
1xxxiii. in Matt. *Si Dux quispiam, si Consul ipse, δἱ is qui diademate
ornatur, indigne adeat, cohibe et coerce, majorem tu illo habes potestatem't,"
etc. —[Bell. Apol. pro Reap. p. 33. [Op., tom. vii. col. 723. C.)

De Martini presbytero dixit, Dignior ille Rege; idem de
Chrysostomi Diacono jam dicturus; in quo gratificari vult
etiam et Diaconis Cardinalibus. "Non enim interventu Regis
cujusquam interturbari oportet pompam Cardinalium ; quare

t [Κἀν στρατηγός τις ἦ, κἂν ὕπαρχος, | S. Chrysost. Hom. Ixxxii. Sav. (al.
κἂν αὐτὸς ὁ τὸ διάδημα περικείμενος, | ]xxxiii.) in S. Matt., Op., tom. ii. p.
ἀναξίως Be προσίῃ, κώλυσον. μείζονα δ)]ὅ, lin. 7.]
ἐκείνον τὴν ἐξουσίαν ἔχεις, x. τ. £.—

APOLOGIAM RESPONSIO. 1295

Reges in agmen ultimum rejiciendi, ut ibi sequantur, si
volent, et sint post Diaconos. Id autem argumento sane
magno, quod Diaconi Constantinopolitani majorem iis potesta-
tem habeant. Absolutene majorem? | Non. Sed ad eos
cohibendos, qui indigne accedant. ad mensam Domini. Sed
quid? majorne ex eo quis, quod potestatem habeat ad cohi-
bendos? — Etiam ostiarii, ad canes cohibendos, ne in templum
intrent: Etiam Subdiaconi, ad muscas cohibendas, ne 1n cali-
cem involent, apud Clementem". Etiam lictor Imperatoris
smajorem Pontifice potestatem habet, ad turbas summovendas.
Ergone Pontifice major? Potestas quidem si esset vel ad
:ajora, non concluderet : major autem ad minima hzc potes-
tas nihil prorsus efficit. Potest id Presbyter, quod virtutes
Zngelicas longe superat, creare Creatorem suum, nec est ex
eo tamen, nec Cardinalis (puto) dicet majorem Angelis.

Si Diaconi Constantinopolitani, Chrysostomo auctore, majorem Ducibus,
Consulibus, et ipso etiam Imperatore potestatem habebant, cur non eadem
habeant Diaconi Romani, atque ii potissimum, qui Cardinales, id est prin-
cipales, totius orbis terre Diaconi sunt i—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 33.
[Op., tom. vii. col. 723. C. D.]

Age tamen, Si Diaconi Constantinopolitani (Chrysostomo
auctore) majorem ipso Imperatore potestatem habeant, ad indig-
nos ab Eucharistia cohibendos, cur non potissimum ii, qui Car-
dinales, (id est [ principales]) totius Orbis terre Diaconi sunt,
eadem habeant ? Nihil, quod scio, impedit. Majorem Cesare
potestatem habeant, indignos cohibendi ἃ temerandis Sacris:
nisi quod, in Missis privatis (qusx& Rom:ze fere frequentiores
sunt) nemo prorsus est, quem arceant, quem cohibeant, qui
accedat digne vel indigne ; ut otiosa sit illis major sua potes-
(as, pro qua ita dimicat. Et aliquot jam szcula reor, ex quo
Diaconus aliquis Cardinalis coAibendi potestate hac sua
majore valde usus fuerit; cohiberet autem forte et Pontificem
interdum. Nec enim digne semper accedit vel ipse Pontifex :
atque ita Pontifice ipso major esset.

Quanquam, ut illa tum erant tempora, non largiti essent
Diaconi Constantinopolitani consequentiam hanc suam Car-
dinali: aut Diíaconos Romanos principales totius Orbis terre
Diaconos fuisse. Cum enim Urbici Sacerdotes ἐπιχωρίοις
majores sint; et inter Urbicos ii, quorum est urbs ipsa prz-

* (Const. Apost. lib. viii. cap. 12.—Coteler. Patr. Apost. tom. i. pp. 398, 899.]

97

[Cardi-
nalatus
nupera in-
atitutio.]

126 AD CARDINALIS BELLARMINI

stantior, Constantinopolitanis autem tum urbs ipsa Regia
esset in qua Imperator residebat"; majorem ex eo Episcopum
suum Aomano, se quoque Diaconis ejus majores asseruissent.
Joannes* (uti nosti) fecit; fecit Cyriacus?; nec Diaconi
Romani cohibere poterant. δου id vero perpetuo, nisi
Phocas quidem, qui majorem JDiaconis Constantinopolitanis
habebat potestatem, potestate ila sua majore cohibuisset.
Quin et Ravennates, jam inde cx quo sedem ibi suam Gothi
primum, post Exarchi habuerunt, Cardinales suos habuerunt,
qui negotium Romanis de Majoritate facesserent*, nec majore
illa Diaconorum potestate cohiberi vellent.

Jam enim discere potuit (Rex) ex Patribus... quo loco et [aut] pretio
habendi sunt Episcopi, Presbyteri et Diaconi.—[Bell Apol. pro Resp.]
p. 84. [Op., tom. vii. col. 723. D.]

Collige jam. Episcopi quicunque majores sunt Regibus*.
De Presbyteris eadem ratio est*. | Diaconi majorem ipso etiam
Imperatore potestatem habent?. (Agnoscit enim Cardinalis
verba sua.) Ex istis jam discere Regem jubet, quo loco et pretio
habendi sint : altiore scilicet /oco, majore pretio, loco et pretio
supra vel Cesarem, vel Reges ipsos.

At (inquit) Cardinalatus nova est Paparum institutio. Non ita est. Nam
si Cardinales, ut Episcopi, Presbyteri, et Diaconi considerentur, a Christo
ipso instituti sunt, et ab initio Ecclesie usque ad nostra tempora perdura-
runt. Itaque tam sunt antiqui, quam antiqua ipaa Ecclesia est.— (Bell.
Apol. pro Resp.] p. 34. (Op., tom. vii. col. 724. A.]

Post autem, Cardinalatum suum movam institutionem dici
non sinit; Canitiem illi appingit. Multiplici tamen conside-
ratione res opus habet. Nam si considerentur Cardinales
(inquit) w/ Episcopi, Presbyteri, οἱ Diaconi, a Christo Ipso
instituti sunt, οἱ ab initio Ecclesie ad nostra usque tempora
perdurarunt. liaque tam sunt antiqui, quam antiqua ipsa
Ecclesia est. Par autem de Jesuitis faciat, cum volet, qui et
ipsi Diaconi sunt et Presbyteri: quique, si μὲ Presbyteri et
Diaconi considerentur, a Christo etiam Ipso instituti sunt, et ab

ἡ [τὴν βασιλείᾳ kal σνγκλήτῳ τιμη- "(Vide Anast. Vit. Donif. III.—
θεῖσαν τὴν πόλιν. Conc. Chale. Can. Conc. tom. v. col. 1615. A.]
xxviii.— Conc. tom. iv. col. 770. B.] * [Vide Jacobatium de Conciliis,
x [Vide S. Greg. M.lib.v. Ind. xiii. lib.i. De Ordine Sedendi in Conc.—
Ep. xviii. (ad Joan. C. P-) Op.,tom.ii. Conc. tom. xvii. p. 40. col. 2. D. E.]
coll. 742. 743.—Ep. xx. ibid. coll. * [Bell.] Apol. (pro Resp.] p.32.
448. 149.—Ep. xxi. ibid. coll. 750. [OP-. tom. vii. col. 722. D.]
191. — Ep. xliii. ibid. coll. 771—773.] Ibid. p. 83. [col. 723. C.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 197

initio Ecclesie usque ad nostra tempora perdurarunt : tam
antiqui, quam antiqua ipsa Ecclesia est. Quam anguste vero
hoc? a Christi szeculo tantum ἢ Juvabo, si placet, Cardinalem.
Nam si considerentur Cardinales ut. Presbyteri οἱ Diaconi, a
Deo ipso instituti sunt, sub Lege. — Diaconi enim in Levitis,
Presbyteri in Sacerdotibus. Jaque, tam antiqui sunt, quam
antiqua ipsa Synagoga est. Nec defuerunt, qui ultra Chris-
tum arcesserent, et argumento non dissimili olim idiotis suis
persuadere conati sunt, Matrem Samuelis Annam, de Cardi-
nalibus prophetasse verbis illis?, Domini sunt Cardines terra.
Cardines (id est) Cardinales, super quibus diu jam, qux debuit
quiescere, movetur terra. Magis etiam juvabo. Nam, esi
Cardinales ut homines considerentur, a Deo ipso in. Adam
plasmali sunt, et αὖ Orbe condito usque ad tempora nostra
perdurarunt. Itaque tam sunt antiqui, quam antiquus est Orbis
ipse. Qua ergo ratione a Christo potuit, potuit vel a Para-
diso usque arcessere. Quod si autem, vt ferra considerentur,
(nec alia constant massa vel Cardinales) ad primum Geneseos
versum reducat licet, ubi Deus in principio creavit terram.
Vide vero, ne et id quoque ad rem sit, quod ow z4dama (unde
scilicet fabricatus est hominem primum) terram rubicundam
significet, forte autem ut indicaret nobis colorem, quo tingendi
a Papa Cardinales sui. Quid enim obstat, si considerentur ut
Presbyteri, quin et ut homines considerentur? Nam Cardi.
nales nihil aliud sunt, quam homines Electores οἱ Consiliarii
Pontificis; qui, si preter sacrum ordinem Electores sint,
erunt etiam przeter sacrum ordinem considerandi. Sacer
ordo Cardinales non facit; (plures enim faceret quam par est;)
Sacer ordo proin in Cardinalibus considerandus, non magis
quam Humanum genus.

2. Electio Pontificis erat, quz olim quidem Cardinalem
non constituit, jam constituit. Sed, vel sic ei ilia ducit*
argumentum. Hac enim si considerentur, qua Pontificem
elegerunt, irruerent nimis multi, omnes scilicet in com-
muni urbis Presbyteri et Diaconi, tam pullati, quam pur-
purati: cresceret numerus nimio plus quam par. Apage
vero, non placet considerari tam multos. Nec. Presbyteri

* [Vide Jacobatium de Conciliis, 4.1 Sam. [al Reg.] ii. 8.
lib. i. $ De Cardinal.— Concil. tom. * [Cf. Hor. Ep. I. 1. 9.]
xvii. p. 22. col. 1. C.]

98

[Cardi-
nales olim
non dis-
tincti ab
alio Ro-

99

128 AD CARDINALIS BELLARMINI

modo omnes et Diaconi, sed et Populus quoque Romanus, qui
et ipse Pontifici eligendo ab initio intervenire solitus. Abjecit
jam infra Clerum Cardinalis Cesarem et Reges; etiamne et
infra populum abjiciet, cum Pontificis eligendi olim officio
fungeretur ?

Hoc solum interest inter antiqua tempora et recentia, quod olim ob paucita-
iem personarum, non distinguebantur Preebyteri et Diaconi Romani
Cardinales [a non Cardinalibus], &ed omnes in communi hoc officio funge-
bantur.— [Bell Apol. pro Resp.) p. 34. [Op., tom. vii. coL 724. A.]

Ati quod ibi solum (ait) inferesse: omnes in communi hoc
munere perfungi tum solitos, nec Cardinales Presbyteros dis-
linctos a non Cardinalibus, tanti (credo) est, ut utramque
paginam faciat: ut in eo positz sint fortune Dominorum
Cardinalium. | Vilescere enim necesse esset, et obnubilari
mirifice Cardinalium auctoritatem, 81 tam essent hodie movi
multi, quam erant olim multi antiqui Electores. Hoc solum
interesse dicit? Αἴ in hoc solo sunt omnia. Cur enim ex-
clusi reliqui? cur conclave una non ingrediuntur? cur omnes
in communi eum non eligunt, qui omnium in communi Episco-
pus futurus est? Cur non ad antiqua tempora revocanda res ?
Distinguebantur enim vel tum Cardinales, id est, principales
& minus principalibus. .Et cum multi essent unius Ecclesie
ministerio deputati, unus erat inter multos, qui Cardinalis
clueret. Sed multis illis quid fiat, Cardinalis non multum
curat. Vetera transierunt!, porro, considerari rem oportet de
novo.

Postea vero crescente numero Presbyterorum et Diaconorum, et confusionem
ac tumultus varios ipsa multitudine pariente, necease fuit paucos ex multis
eligere, qui hoc munere fungerentur, atque ii dicti sunt Episcopi, Presby-
teri, et Diaconi 8. R. E. Cardinales.—[Bell. Apol. pro Reep.] p. 34. (Op.,
tom. vii. col. 724. A. B.]

Tertia autem illi consideratio est, ut revocetur ad paucos
res, seligantur pauci. JSeligantur unde? E Clero Romano
solo, ad quos solos ab antiquo jus hoc spectabat. Quare
ergo de Gallicano, Hispano, Germano, Polono Clero aJe-
guntur hodie, quibus eligendi Romani jus nullum ? Quorsum
autem seliguntur pauci? ut hi soli jam eligant? At qui a
Clero et populo olim electi Pontifices, multo posterioribus
antestant eruditione, prudentia, vitz sanctitate; multo his
hodie, qui & pauculis vestris selectis Ecclesi: obtruduntur.

! [2 Cor. v. 17.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 129

At, confusio tum et tumultus. ΑἸ ex quo pauci in Conclavi,
tumultus nulli, nulla confusio ? Annon plures Antipapze, seces-
'siones plures, plura schismata, postquam res rediit ad paucos ?
Et hi qui Rome dant Episcopum, cur magis dicantur Cardi.
nales, quam qui reliquis Ecclesiis? Aut cur id in Urbe non
faciunt Canonici Lateranenses, quod, preterquam in urbe,
Conventus Canonicorum facit, seu Religiosus sit, seu Capitu-
laris? Saltem, cur non Canonici dicantur qui eligunt, sed Car-
dinales? Quid est in voce Cardinalis, quod ad Electionem
faciat, vel Consilium ? Quare, Cardinali hic nondum conside-
rata satis res est.

Per annos quidem plus mille si considerentur, isti (quos
quirit) Cardinales nondum vel dicti vel facti sunt; neque,
vel cum Sanctus Hildebrandus eligeretur, (quem nuperrime
jam Cardinalis Sanctorum in Fastos retulit&.) Quare frustra
judicium de iis, et testimonia Patrum veterum pollicitus est.

Neque hec revocatio ad paucos, et eminentia quse inde secuta est Cardina-
lium, tam recens est, ut nova dici possit, cum anni quingenti vel sexcenti
ab eo tempore numerentur.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 34. [Op., tom. vii.
col. 724. B.]

De quibus, ita jam non laborat, ut satis ei sit, (quicquid de [1dque.—
Judicio fiat Patrum et veteris Ecclesie) si selecti ejus Presby- ἀγα δι
teri, qui tum demum, nec ante veri nominis Cardinales erant, ribus.
recentes non sint : saltem non adeo recentes, ut novi dicendi
sinl; qui annos quingentos, forte etiam (necdum enim de
numero liquet) sezcentos numerent. | Videat hic tamen Cardi-
nalis, anni si quingenti satis sint, ut non novi: ne et anni Jis
quingenti, ante quingentos hos ultimos, satis superque sint, ne
antiqui habeantur. Ad nostra forte tempora, qui hesterni
sumus, novi non erunt: sed alia cst in Ecclesiis novitatis ratio
et vetuslatis; Svculum scilicet Christi et Apostolorum : ad
quos si comparentur Cardinales hi, nuperi sunt atque novi.

Multa enim scribit de Cardinalium amplissima dignitate .. . Petrus Damiani
in Epist. ad Cadaloum Antipapam *.— (Bell. Apol. pro Resp.) p. 85. [Op.,
tom. vii. col. 724. B.)
Considerata tandem re, prodit pro antiquitate Cardinalium [DeCardin.
Petrus Damiani, Hildebrandino demum seculo Cardinalis t
Petr. Da-
£ [Vide Bell. de Excus. Barcl. cap. scopis! qui videlicet, et Romanum miani,]
iv. Op., tom. vii. col. 864. C.] Pontificem principaliter eligunt, et
» [* Taceamus interim de Senatu, quibusdam aliis prserogativis, non

de inferioris ordinis clero, de populo. modo quorumlibet Episcoporum, sed
Quid tibi de cardinalibus videtur Epi- et Patriarcharum, atque Primatuum

AKDREWES.— RESP. K

100

[3. Ber-
nardus, ]

Conrad.
rsperg.]

130 AD CARDINALIS BELLARMINI

ipse, nec purpuratus tamen. [5 si Cardinalitiam dignitatem
tum in herba non foveret aliqua, non dignus Galero, vel
Ostro, (non possum dicere, Galerus! enim recentior adhuc
est, atque Ostrum) sed dignus, qui ostio excluderetur, cujus
cardines rubigine obduci sineret tam cito. Et ille tamen vix
(credo) persuadet Cardinali, Cardinales esse septem oculos illos
super lapidem unum in Propheta Zacharia: aut septem Can-
delabra aurea, quorum in medio Jesus discurrit in Apocalypsi.
Sed et eodem loco mentio fit, De senatu, de inferioris ordinis
Clero, de populo Pontificem eligente. Nunquam igitur Cardi-
nalis Damiani Conclave ingressus est; non magis Elector,
quam quivis de inferiore Clero.

Multa (item) scribit S. Bernardus, lib. iv. de Consid., ubi prseter csetera

dicit Cardinales de omni orbe esse eligendos, quoniam totum orbem sunt
judicaturiJ.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 35. (Op., tom. vii. col. 724. B.)

Bernardus autem centum adhuc annis minor est ; nec tem-
pestivus intervenit cum testimonio suo, qui vult eos De omni
Orbe elig?, (in Cleri Romani prejudicium non modicum, et
gravamen,) cujus eos vices gerere dicit Cardinalis, nec proin
nisi de fofius Orbis gremio eligendos. De quo cavebunt
(credo) Pontifices. Nam, quod de aliis orbis partibus inter-
dum adoptentur nonnull, non eo fit, ut Orbem Judicent.
Alleguntur enim fere, ut partem Orbis quisque suam Romz
servet judicandam : ne (quod diu jam Orbis cupit) ab. Orbe
Roma in Judicium vocata, pro suis in Orbem injuriis, merito
judicetur.

Abbas Urspergensis in Chronico ad ann. 1116. testatur in Concilio Generali

sub Paschali secundo, vocatos Cardinales potiora membra Ecclesise *. —
[Bell. Apol. pro Resp.) p. 35. [Op., tom. vii. col. 724. C.)

At Abbas Urspergensis, interdum (ubi pro Cesare contra
Papam facit) Auctor Schismaticus!; hic, quia nescio quid

jura transcendunt? Salvo quippe uni-
versitatis Ecclesi&e sacramento, isti
sunt oculi unius lapidis, id est,
Romans Ecclesie. De quibus apud
Zachariam dicitur: cce, inquit, /a-
pis quem dedi coram Jesu. — Super
lapidem unum septem oculi sunt, fpsi
lucernse unius candelabri, de quibus
ipse postmodum loquitur dicens:
Vidi, et. ecce candelabrum aureum
totum, οὐ lampas ejus super caput
1paius, et semper lucerna super illud.
Ipsi sunt et candelabra, in quorum

medio Jesus, juxta beati Joannis verba,
discurrit."—Pet. Damiani, lib. i. ep.
xx. ad Cadaloum, Op., tom. i. p. 17.
col. 1. E. col. 2. A.

! [Vide Plat. Vit. Innoc. IV. in
Vitis Pontif. P. 223.]

2 [S. Bern. de Conaid. lib. iv. cap. iv.
Op., vol. i. (tom. ii.) col. 439. B.]

* pond Ursperg. Chron. p. 260.
Baail. 1569.]

! (Vide Baron. Ann. Eccl. ad ann.
1080. Num. xviii. tom. xii. col. 564.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 181

memorat de Cardinalibus, Classicus jam Auctor est: Ille
autem Bernardo adhuc centum annis junior, Transubstantia-
tionis szeculo, quo et Cardinales ipsi tandem (ransubstantiati,
certe quidem /ransaccidentati ; purpurei enim facti, ab Inno-
centio IV., ac ita demum speciem aliquam mundus videre
visus est effulgentis Cardinalitiz dignitatis. Facti autem sic
purpurei, ut vel ad sanguinem pro Pontifice contra Caesarem
tum Fridericum II. atque suos decertarent: atque ita potiora
hec Ecclesie membra Cardinales, Csiesares (qui olim Ecclesise
»iembra potissima erant) membratim atque artuatim delum-
barent.
Hanc vero eminentiam dignitatis neque Hex probare poterit ex conniventia,
vel lenitate Principum temporalium processisae.—[Bell. Apol. pro Resp.]
p. 35. [Op., tom. vii. col. 724. C.]

Factum hoc, conniventia Principum, qui, nisi semisomnes [Hec emi-
tum sedissent, strumas hasce mature incisas oportuit, ne ad (6 4^. ς.
tantum tumorem excrescerent, αὖ non strum: jam, sed pro gum incu-
membris Ecclesie potioribus habeant se saltem, etiam ab dcs
idiotis forte pro talibus habeantur. — Eligerent Pontificem qui
olim, Romani Presbyteri cum suburbicarüs Episcopis, appro- 101
bante electionem Cesare; penes quos, cum esset electio, non
tam fulgebant quidem tum vel rutilabant, non tam aliis
omnibus imminebant, ut se Regum «equales vel emulos palam
&usi sint profiteri, nec scribebant Capita de comparatione
Regis, οἱ Cardinalis. Clerus Romanus, si suum in eligendo
jus retinuisset, Cesar si suum, saltem in confirmando, non
extuberasset usque adeo dignitas hzc: subsidet autem, si
priscum jus repetant. Non factum hoc: non initiis occursum
est. Eminent ergo jam, preeminentque vel Regibus ipsis,
coadjutores Pontifici, non tam in regenda universali Ecclesia,
quam in universali potestate Regia magis indies magisque
proterenda.

Sed etiamsi Cardinalis Bellarminus parentes habuisset opifices, aut, rusticos,

modo Catholicos, et pios, non erubesceret, cum sciat l'rincipum Apostolo-

rum, alterum piscatorem, alterum Tabernaculorum opificem fuisse, David

quoque Regem a pascuis ad Regnum evectum esse, et Christum Dominum

nostrum fabrum, et fabri filium dici.... Et Apostolum audiat, ...1 Cor. i.

... * Non multi nobiles, sed qus stulta sunt mundi elegit Deus, etc.—

[Bell. Apol. pro Resp.] p. 36. (Op., tom. vii. col. 725. A.] [De humili
Quorsum vero illa, David de pascuis, Petrus Piscator, ortu Card.

Paulus fabernaculorum opifex, et (qux ibi sequuntur) stulta mini]

K 2

102

132 ) AD CARDINALIS BELLARMINI

smundi? Àn ut doceat, qui nullo natalium splendore sunt,
fieri posse Cardinales ? Quis negat? plus etiam quam Cardi-
nales, ut Perettus nuper", ut nunc etiam de Camillo Ponti-
fex^? an potius, ut non exprobrandam οἱ Natalium obscuri-
tatem? Probrum ne faciat, et non patietur; (quod non
Petrus, non quisquam eorum fecit, quos ibi nominat). Ne se
sic attollat, non deprimetur; quanquam non tam deprimcere
hoc fuit, quam reprimere. Nimia enim hzc insolentia falcem
suam in Regis messem mittere, Regem lacessere, (quod fecit
Epistola sua;) Tortum se facere, ut sub larva Regi probrum
faceret. Dixit quz non debuit, audiit quz noluit. Nec id
unquam efficiet, siqui sunt in cotu Cardinalium, Columnz,
vel Ursini, vel Medicei, (czetera pares cum sint, quin se
nobilitate sua aliquatenus prz reliquis eminere sentiant, ncc,
si opus est, taceant. Quibus frustra occinat Cardinalis sua
stulta mundi. Obtinuit enim, qui nobiles sunt, (qui nisi pro-
órum cetera indelicta existimant^,) utcunque si lacessiti non
sunt, moderate se gerant (nec Regem quisquam hac laude
vicerit) ubi quid detrahas, ubi parum pro dignitate habeas,
bona sua nosse incipiunt, ct qua dote superiores sint, nec
componi se nisi cum Nobilibus facile patiantur. Cujus,
vel si volet, periculum faciat domi, inter Cardinales Col-
legas suos.

Avunculum vero habuisse Marcellum secundum Pontificem Maximum, cujus
ea virtus et, doctrina fuit, ut. etiam ab hostibus testimonium acceperit.—
(Bell. Apol. pro Reap.) p. 35. [Op., tom. vii. col. 724. D.]

Nam, quod maternum genus ad Marcellum Cervinum refert,
nova jam quzestio de Marcelli genere. Eum Richardi Astro-
logi filium fuisse constat, de cujus nobilitate quam non magna,
sat innuit Onuphrius?, cum, negando mon obscurum, affir-
mando genus ejus mediocre scripserit. Interim, gratulamur
ei de Z4vunculo suo, quem, si ita sanctus fuit, utinam imitetur,
et ipse par, vel ab hostibus, testimonium accepturus : In quibus
inest (ut videtur) candor aliquis, qui virtu vel in hoste
testimonium ferunt: (quanquam quis se ejus, quem sanctum

, "[Sixtus V. Ρ [^Non obscurisparentibus," gente
" [Paulus V., ante Pontificatum — Cervina, apud suos honorata" Vide
Camillus Burghesius.] Onuphrium in Vita Marcel. IT. p. 354.

9» [Attius apud Festum de Verb. — ad calc. Plat.]
Sign. lib. xiv. in voc. * Probrum.']

APTOLOGIAM RESPONSIO. 133

scribat οἵ doctum, hostem profiteatur?) Utinam (inquam)
imitetur. Ferunt enim minime malum fuisse. Nam nec in
Pontificatu tam diu fuit, ut malus inde fieret, (viginti modo
dierum Pontifex.) Ideo autem, ut ferunt, non fuit, quod
Curie vestrze corruptelas satis et nosset, et notasset; et vero,
quomodo serio reformari possent, versaret animo. Agnovisse
certe ferunt nec dissimulanter ns&vos in Ecclesia vestra
multos: nec si Controversias scripsisset, sic singula, etiam
quie defendi non possunt, (quod Nepos ejus facit,) mordicus
per fas, nefasque, defensurum fuisse; imo, ex iis multa, que
Nepos ejus defendit, correcturum.
[Rex de rebus sibi incognitis et sine auctore loquitur.] Non est verum
Diaconos Cardinales habuisse olim titulos Parccienses. Tituli cnim
Parceciarum solis Presbyteris dabantur, Diaconis autem Ecclesism alise,

qui Diaconiarum nomen bhabebant.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 37. (Op.,
tom. vii. col. 725. C.]

Quam vero post Aumiles myricea Cardinalem juvant ? quas [Tituli pe-
ibi festucas carpit? Diaconias modo datas Diaconis, Parccias Diaconis-
Presbyteris. Distinguit hic Cardinalis, ubi Pontifex nou dis- mie irae

: : , . : . Σ iti.)
tinguit. Quis enim nescit, a Sixto IV. jam, ac Alexandro VI.
et paraecias Diaconis, et Diaconias presbyteris promiscue
traditas, et a Pontificibus ipsis confusas? Confuse ergo jam
capiuntur, (quod Regio instituto satis:) qui de rebus ibi
locutus cognitu quidem non valde dignis, nec tamen incog-
nitis. | Aquila si esset Cardinalis, ita muscas non caperet τ.

Neque verum est olim presbyteris et Diaconis cujuslibet Cathedralis Ecclesie
permissum fuisse titulum Cardinalitium,...ac ne in Romana quidem
Ecclesia tempore S. Silvestri omnes Diaconi Cardinales erant, sed soli
Beptem. "Tempore autem Symmachi Pontificis soli viginti octo erant
tituli . . . Presbyterorum.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 37. [Op., tom. vii.
col. 725. C.]

Alia jam minutia. Quod non sint in Ecclesia qualibet (In lori
Cathedrali Cardinales. Ubi tamen sine auctore loquitur aus UT

Cardinalis, et Canonistas adversantes habet, qui in omni Cerdi

: : : i er nales.

Cathedrali eos, qui prse ceteris Cardines Chori, nimxrum

quibus rei divinz cura precipua commissa est, ubique Cardi-
nales appellitant *.

4 (Virg. Ecl. iv. 2.] lib. i. Tit. xxiv. * De Offic. Archipresb.'

r | Eraam. Adag. p. 131.] cap. ii. * Ministerium. in Gloss. ad

* (Conf. Jacobat. de Concil. lib. i. voc. 'Cardinalium.' Corp. Jur. Can.

* De Cardin. p. 19. col. 2. B, apud tom. ii. col. 319.]
Conc. tom. xvii.; et Decretal. Greg.

108

134 AD CARDINALIS BELLARMINI

Sylvestri autem Diaconos*, et Symmachi Presbyteros"
quorsum nobis memorat? Quid vobis et illis commune
tandem? Non tam silvescebant Cardinales Silvestri s:wculo,
Insignia nulla habebant, nihil eorum, per quz vos jam Cardi-
nales estis: ut a Sylvestro vobis συμμαχία nulla, vel Sym-
macho. Vidisset illos quis, vos jam videret, erumpat in
vocem Comici, Cardinalis Cardinali quid interest"? Cardi-
nalis autem vox ibi, nihil aliud quam Principalem sonat: ut
Venti, ut Virtutes, ita dicuntur Cardinales : magis tamen ut
Venti, quam ut Virtutes.

Ilud autem non est verum, venisse unquam ad urbem ingentem multitu-

dinem Cardinalium non Romanorum.— (Bell. Apol. pro Resp.] p 37. [Op.,
tom. vii. col. 725. D.)

Missos autem ad urbem undique multis de causis Presby-
teros multos, missos vero non infimos, sed primarios, (üdem
autem primarii et Cardinales, utpote negotis expediendis
aptissimos, quam facile quis, si opus sit, fidem fecerit? Ingenti
autem multitudine fuisse, cui dubium esse potest, qui Con-
stantinopolim *, imo qui Thessalonicam *, adeo confluxisse
multos in Conciliis legat, ut Canone opus haberent, et ἐκδίκῳ,
quo eorum frequentia minueretur. "Turpe autem sit vel sus-

t [^ Et diaconi non essent plus ncc
amplius per parochiarum examen, ni:i
duo, et diacones Cardinales urbis Ho-
τῇδ septem." Conc. Rom. sub Silv.
Can. vi.—Conc. tom. i. col. 1550. E.
* Supposita " autem *' videntur Hinc-
maro ac plerisque viris eruditis xx.
iata capita, quee Isidorus sus collec-
tioni intexuit," ut in margine notatur,
col. 1544. B.]

" (^ In prima synodo sub Symmacho
Bubscribunt sexaginta septem Presby-
teri; [vide Conc. tom. iv. coll. 1315. E.
1316.] et tamen non inveniuntur tituli
Cardinalium tempore Symmachi, nisi
viginti octo, quia videlicet plures erant
Cardinales ejusdem tituli."—Bell. Re-
cog. (lib. i. de Clericis. cap. 16. $
*Hasc Onuphrii,) apud Recogn. p. 5.
Op., tom. i. ad init.

, * Stulto intelligens

Qui

interest."
Terent. Eunucb. II. 2. 2]

v [Ἦλθεν εἰς ἀκοὰς τῆς ἁγίας συνόδου,
ὡς κληρικοί τινες καὶ μονάζοντες, μηδὲν
ἐγκεχειρισμένοι ὑπὸ ToU ἰδίον ἐπισκόπου,
ἔστι δὲ ὅτε ἀκοινώνητοι γενόμενοι παρ᾽
αὐτοῦ, καταλαμβάνοντες τὴν βασιλεύου-
σαν Κωνσταντινούπολιν, ἐπὶ πολὺ ἐν

αὐτῇ διατρίβουσι, ταραχὰς ἐμποιοῦντες,
καὶ θορυβοῦντες τὴν ἐκκλησιαστικὴν
κατάστασιν, ἀνατρέπουσι δὲ οἴκους τινῶν.
ὥρισε τοίνυν jj ἁγία σύνοδος τοὺς τοι-
οὕτους ὑπομιμνήσκεσθαι μὲν πρότερον
διὰ τοῦ ἐκδίκου τῆς κατὰ Κωνσταντινού-
πολιν ἁγιωτάτης ἐκκλησίας, ἐπὶ τῷ ἘΝ
θεῖν τῇς βασιλευούσης πόλεως" εἰ δὲ
τοῖς αὐτοῖς πράγμασιν ἐπιμένοιεν ἀν-
αισχυντοῦντες, καὶ ἄκοντας αὐτοὶ «διὰ τοῦ
αὐτοῦ ἐκβάλλεσθαι, καὶ τοὺς ἰδίους κατα-
λαμβάνειν τόπους Conc. Chalc. Can.
xxii. [Conc. tom. iv. col. 766. D. Ε 1]

X ['Aérios ἐπίσκοπος εἶπεν Οὐκ ἀγνο-
εἴτε ὁποία καὶ πηλίκη τυγχάνει ἡ τῶν
Θεσσαλονικέων μητρόκολιξ᾽' πολλάκις
τοιγαροῦν εἷς αὐτὴν ἀπὸ ἑτέρων ἐπαρχιῶν
πρεσβύτεροι καὶ διάκονοι παραγίνονται,
καὶ οὐκ ἀρκούμενοι βραχέος διαγωγῇ
χρόνου, ἐναπομένουσι, καὶ ἅπαντα τὸν
χρόνον αὐτόθι ποιοῦντες διατελοῦσι ἣ
μόλις μετὰ πλεῖστον χρόνον eis τὰς
ἑαυτῶν ἐπανιέναι ἐκκλησίας ἀναγκάζον-
ται περὶ τούτων οὖν ὁριστέον. “Ὅσιος
ἐπίσκοπος εἴπεν᾽ Οὗτοι οἱ ὅροι; οἱ καὶ ἐπὶ
τῶν ἐπισκόπων ἀρισμένοι, φυλαττέσθω-
σαν καὶ ἐπὶ τούτων τῶν προσώτων.]--
Conc. Sard. Can. xvi. [Conc. tom. ii.
coll. 640. E. 641. A.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 135

picari, minus frequentes Romam, quam Thessalonicam com-
measse.
Neque illud est verum, nomen Cardinalis ademptum aliis, et solis Romanis
reservatum. Nam usque δὰ hanc diem Ecclesia Compostellana habet
suos Cardinalea.— (Bell. Apol. pro Resp.) p. 37. (Op., tom. vii. col. 725. D.]
Neque vero, ademptum ita reliquis nomen Cardinalium, quin [ Eccl.
domi inter se apud suos ita nominare mos semper fasque «omPost

; SEA m : etiam nunc
fuerit, ut Compostellie, ut Londini, ubi etiam ad diem usque habet Car-

hanc Ecclesia Paulina suos Cardinales habet?; sed quod o
palam se Orbi eo titulo non venditent, non ab aliis exteris ita
vel salutentur vel scribantur. Ubi mirum, cur Compostellam
percgre profectus sit Cardinalis, ut Cardinales qusreret, qui
tam vicinam habuit Ravennam. A Compostella nihil unquam
periculi, at ἃ Ravenna, qus Cardinales habuit quondam
Romanis z:mulos *, quique fecerunt ne Cardinales scribi pos-
sent, per antonomasiam, sed opus haberent additamento trium
vocularum, * Sanct. Rom. Eccle) Qus ipsa adjectio argu-
mento satis est, fuisse aliquos aliquando praeter Sanct. Rom.
Eccle. Cardinales : alioqui, Cardinales solum scribi satis esset,
nec ita (rium literarum * Cardinales esse: cum preter eos,
qui in Romana Ecclesia erant, nulli przeterea essent in Orbe
Cardinales.
Hic quoque Rex ex ignoratione rerum nostrarum, multa non vera sibi elabi
passus est, ... Non enim prseter rationem sus originis, sed potius Becun-

dum originis rationem et institutionem Cardinalitia dignitas crevit.—
[Bell. Apol. pro Resp.) p. 38. [Op., tom. vii. col. 726. A.B.]

At, quz illa Kabala est tam abstrusa de ortu Cardinalium, [Rex Pon-
ut prseter vos in illius ignoratione versentur omnes? Sic sero m
enim de eo verba subinde facitis, quasi de Mysterio (iniquitatis hac re se-
puto), quasi si res vestire profunda Satane sint, quasi si ex een)
ZAbyssi lenebris Ordo hic vester emerserit. Vix tamen igno-
rationi locus hic: qui, et unde Cardinales dicti, (siquod ἐπ
fronte mysterium ^ gerant,) vestri homines in aperto posuerunt.

Nam Rez de rebus vestris nisi vobis fidem non habuit, nec
elabi sibi quicquam passus est, quod apud Urbevetanum, Onu-
phrium, vestros homines, non legerit. At illa muita non vera
qu:?.tandem sunt? Verum enim, Ab annis jam centum esse,

*. [Vide Dugdali Append. ad Hist. * (Erasm. Adag. p. 134.]
Eccl. Cath. S. Pauli. p. 345. Lond. b labes ii. 24.]
18184 * (Apoc. xvii. 5.]

[Vide supra, p. 126. not. *.]

136 AD CARDINALIS BELLARMINI

104 et amplius, cum Cardinales Diaconi ad titulos ordinati sunt
Ecclesiarum Pareciensium. | Scripsit Onuphrius?, Verum
etiam, Non lantum in Romana Ecclesia, sed etiam in aliis per
Provincias Ecclesiis, Cardinales fuisse. Habet Urbevetanus *.
Verum id quoque: Multitudo Presbyterorum οἱ Diaconorum
forensium ad urbem concurrentium, causam dedit, ut Urbani
Presbyteri οἱ Diaconi ab eis distinguerentur nomine Cardinalis.
Totidem verbis Urbevetanus: Verum etilld. Etsi Ecclesise
alie his vocibus utantur privatim apud se, non scribi tamen
jam Cardinales passim et publice, nis Romanos. — Nec Cardi-
nalis hoc negat. Verum autem, Romanum illud sub Silves-
tro Concilium verum non esse, sed ad Cynosarges merito
ablegarií. Verum denique, ab initiis suis luxuriatos multum
Cardinales : nec, si saperet Cardinalis, illud e/abi sibi passus
fuisset, Prelter institutionis sue originem illos non extumuisse.
Presbyter enim parceciz, aut Curator Baptisterii seu feretri,
si ad tantze magnitudinis instar excrescat, ut. Episcopo jam
major, Principiipsi par sit ac s:emulus: an hoc, secundum ?
annon hoc preter originem institulionis sue ? | Origine pres-
byter est, presbyter Episcopi sui, et eo minor: Znsíilutio
autem ejus, ut curet paroeciam. — Parcecia in Diccesi, et ejus
pars parva modo: Hic jam, 81 se supra Episcopum suum effe-
rat, supra Diccesim pennas extendat : quid dico, Episcopum, et
Diccesim ? si supra. Episcopos, et Dieceses omnes, non modo
presbyter Cardinalis, (id est;) principalis, sed presbyter Prin-
ceps, imo super Principes, annon utramque, originem, et insti-
tutionem supergressus? Ignorat res suas, ignorat se (superbia
scilicet czecus) qui ut negaret hoc, elabi sibi passus est.

Nam (ut supra diximus) antiqua institutio erat, αὖ Presbyteri et Diaconi
Romani eum vicinis Episcopis Romanum Pontificem eligerent, eumque

consilio et opera adjuvarent.— [Bell. Apol. pro Resp.] p. 38. (Op., tom. vii.
col. 726. B.)

AER Neque enim vel origo illa vel institutio presbyteri parc-
exinst. Ciensis, ut suffragio suo eligat vel consilio juvet Episcopum.

ER Quis scit enim, an Episcopatus vivente presbytero vacaturus
Electores] sit? Et Episcopus forte sententiam ejus non rogabit. Ad
haec positus non est, non hzc illius institutio vel antiqug, vcl
ulla, sed neque functio dici potest. Positus est, ut parceciam

4 (Onuphr. Panvin.] De(Episc.] Tit. 1557.]

[et Diacon Cardin.] p. 29. (p. 66. ad * In Vit. Pont.
calc. Onuphr. Epit. Rom. Pont., Venet. ! (Erasm. Adag. p. 374.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 137

suam curet, rem ibi divinam faciat, przedicet, baptizet, sacram
synaxin celebret; Hic origo est, et inslitutio, hsec functio
Pareciensium. Ex accidente reliqua sunt : Multi sint, sint
pauci, aliam vel institutionem vel functionem non habent. Ultra

eam si elati sunt, (et prodigiose quidem sunt elati) annume-

randi tum eis sunt, quos Judas Apostolus perhibet, μὴ τηρῆ-

σαι τὴν ἑαυτῶν ἀρχὴν ξ, non servasse eos originem institutionis — 105
sud.

Sed postes excrescente nimium Presbyterorum, et Diaconorum multitudine,
paulatim hsc functio ad paucos redacta est. Ita pauci illi super alios
eminere cceperunt, ut Cardinales, id est, principales (Episcopi, Presbyteri,
et Diaconi,] atque adeo Principes Ecclesiastici jure dici possent.— [Bell.
A pol. pro Resp.] p. 38. [Op., tom. vii. col. 726. B.]

Cum ad paucos illos paulatim redacti, cum paulatim su- [sed pre-
pra ceteros eminere ceperunt, cum primo Principales modo, adis
post (ut ais) Principes facti; preter supraque originis suce nem-]
rationem, paulatim quidem, sed non paululum evecti sunt.
Factum narrat Cardinalis. Rem ad paucos redactam. Paucos
ios super reliquos eminere cepisse: ita eminere, ut Princi-
pales, atque adeo Principes dicerentur : Quo jure factum, ut
ita pauci, sic super reliquos, ita. Principes, non narrat, ne
potest quidem. Ambitione enim sola: jure nullo. Non preter
rationem itaque atque jus cogendi in ordinem, et ad initia sua
denuo revocandi, nec paulatim tamen : (momento cinis fiat
qui diu sylva :) Saltem, altiore loco ne sint jam, vel spiritu,
quam qui ab antiquo parcecias illas curabant, quarum hi jam
titulos gerunt.

De zqualitate cum Regibus distinguendum [esse] censeo; Nam, si de po-

testate temporali sermo s8it,. . . opibus, . . . armis, dubium non est,
quin Reges longe . . . Cardinalibus preestent: si de potestate spirituali
. . . Bgatur, non solos Cardinales, sed omnes Episcopos, Presbyteros, et
Diaconos, Regibus superiores esse.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 38. [Op.,
tom. vii. col. 726. C.]

ZEqualitatem ad Reges ut abneget, adduci non potest ; [Cardi-
mollire tamen nititur distinctiuncula quadam, armis opibusve rdi
prestare Reges, ac potestate temporali, ἸῺ quod Cardinales pares]
fortasse male habet. Equum enim, ut, qui spirituali prze-
stant, prestent et /emporali. At potestate spirituali supe-
riores Regibus Cardinales. | Adeo hic quoque infelix, ut solos
Cardinales non possit, nisi cum i//is quoque fotius Cleri caudam

$ Ep. Jude vers. 6.

[etiam ho-
nore tem-

porali.]

106

188 AD CARDINALIS BELLARMINI

attrahat, atque omnes ad Diaconos usque /riobolares ^, cum
paramentis suis sordidis, supra Cesarem, ct Reges collocet,
Reges autem, et Caesarem consistere jubeat infra subsellia
Episcoporum : extra sedilia presbyterorum : potandos post Mar-
lini presbylerum, a Chrysostomi Diacono coercendos'!.
Quod vero [apud Jurisconsultos] dici solet, Cardinales equiparari Regibus,
de externo cultu, et honore intelligendum videtur. Usus enim obtinuit,
ut quemadmodum Principes omnes Regibus cedunt, sic etiam cedant

Cardinalibus, et in hoc paritas qusedam esse videtur.—[Bell. Apol. pro
Resp.] p. 39. (Op., tom. vii. col. 726. C.]

At, qui de potestate temporali cesserat, de honore tamen
temporali non cedit jam: de quo intelligendum videtur. ei,
quod de Cardinalium equipollentia dixerat. Miram vero pari-
tatem hic sibi fingit; nempe, μὲ quia Principes reliqui (puta,
sacri Romani Imperi Electores, reliquique, qui a Kegibus
secundi sunt, Principes) u/i Regibus cedunt, cedunt et Cardi-
nalibus ; Cardinales ex eo saltem, el Reges, equales sint. Sic
autem fiet, ut quemadmodum Comites omnes, uti Cardinalibus
cedunt, sic etiam cedunt Principibus, pares sint ex eo Prin-
cipes et Cardinales, qui, jam modo, impares. Sic, quia Ba-
rones omnes cedunt Comitibus, utrique cedunt Principibus,
Principes, et Comites parificentur. Nec in Republica modo
hoc: sed et in Ecclesia. Nam, quemadmodum Diaconi omnes
Episcopis cedunt, ita etiam cedunt presbyteris: paritas sit
inter presbyleros οἱ Episcopos. Proscquere vero hzc, atque
descende quantum voles, ad Ordines adhuc inferiores: fiet
tandem vi regule (Que eidem tertio equales sunt, et. inter se
sunt equalia) ut imi mediis, medii summis, tandem autem et
imi summis zequiparentur, nova hac ejus paritate: atque ita,
Cardinalis tandem evadat in Puritanum. Neque vero hoc
apud Jurisconsultos dici solet, nisi Canonistam unum forte aut
alterum *, Cardinalium parasitos; neque donec usus obtinuit,
abusus potius inolevit, a Regibus facile (ubi sic animum habe-
bunt) abolendus. Saltem zquum, ut fugientes qui secutus
est honor, fugiat insequentes; et sicut delatus est non avide
appetentibus, ita tam acerbe exigentibus detrahatur. Dixin'
(lector) ab initio Janguere Cardinalem ? H:ec illius, Censeo
distinguendum :. videtur intelligendum : paritas quedam esse

h Eire I.2.168, et Eraam. k (De Cardinalium et regum pa-

Adag. p. 130. ritate, ef. Jacobat. de Conciliis, lib. i.
eH ide supra, p. 122. seq.] p. 39. B. col. 2.— Concil. tom. xvii.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 1389

videtur, quam hsc vero languida! Videtur quidem retinere
non posse paritatem suam, videtur tamen eam libenter nolle
dinitlere. Et hoc quam non sapientis, dimittere id nolle,
quod nequeas retinere ?
Quod addit Rex, Cardinales preebyteros et Diaconos aliquando minores fuisso
Episcopis non Cardinalibus, verum est, . . . Quia ipsi quoque ad Concilia
Romana vocabantur, et nobiliore loco sedebant, quam Presbyteri et Diaco-
ni Cardinales, olim etiam ad electionem Pontificis admittebantur.— [ Bell.
A pol. pro Reep.] p. 39. [Op., tom. vii. col. 726. D.]
Neque id ibi modo dixit Rex, Cardinales Presbyteros, et [Episco-.
Diaconos, minores aliquando fuisse Episcopis non Cardina- PUm feri

Cardina-
libus: sed ex Christi mente et Ápostolorum institutione ipsa, lem Pres

minorem Diaconatum Presbyteratu: utrumque autem Epis- CIR.
copatu. Nec ullum hic usum obtinere posse, nec ullos Juris- 8ium est.]
consultos intercedere, quo minus, quos Christus voluit, jussit,
inferiores esse, inferiores et sint, et habeantur. Ut ex pres-
bytero quis (adde, si voles, et Cardinale) Episcopus fiat, id
vero Écclesiz legibus consentaneum : ut autem ex Episcopo,
presbyter vel Cardinalis, vim in eo fieri diving institutioni,
gradus perverti, ordinem confundi, et cum Patribus in Chal-
cedonensi Concilio, Episcopum in presbyteri gradum deduci,
id vero sacrilegium ! esse. | Sed sic tamen sacrilegi sunt Pon-
tifices, jam inde ab eo tempore quo depressus Imperator,
atque ipsius manibus erepta potestas, tum Concilia cogendi,
tum Pontifices eligendi. Quibus vero jus olim, ut ad Concilia
vocarentur, ut loco nobiliori sederent, ut ad electionem Ponti-
ficis admitterentur, ecquid ex Apostolo, ex Patribus, ex antiquo
et vero Ecclesix* jure afferri potest, cur hoc Jure privari, cur
ad illud primo quoque tempore restitui non debeant? Nec
id mirum, cur cum soli jam sint, sibi hoc assumant; sed cur
soli esse debeant, ut hoc possint assumere. Cur vero jam 107
daret ? |. Nihil enim dignitatis, aul. preeminentie, antiquitus
cuiquam dabat, esse Cardinalem ".
Neque [leg. non] tamen est verum, quod hoc loco scribit Rex, Cardinales
cum Pontifice fungi vice Conciliorum generalium, et ideo usum gener&
lium Conciliorum penitus exolevisse. Nam ex quo tempore cceperunt

Cardinales ea eminentia excellere, qua nunc excellunt, habita sunt multa
Concilia Generalis, tria Lateranensia, duo Lugdunensia, unum Viennense,

! [Conc. Chalc.] Can. xxix. (vide οὖ Diaco. (Cardin.] p. 80. [p. 66. δὰ
Bupra, p. 121. not. *.] calc. Epit. Rom. Pont.]
* Onuphbr. (Panvin.] de Epis. Tit.

[ Concil.
General.
post in-
stitutum
Card. Con-
sistorium
rarius
habita.]

110 AD CARDINALIS BELLARMINI

unum Constantiense, unum Florentinum, et unum Tridentinum, οἱ alía
paulo minora. Concilia [ergo] Romans particularia exoleverunt, et in
eorum locum Consistoria Cardinalium successisse videntur.—[Bell. A pol.
pro Resp.] p. 39. [Op., tom. vii. coll. 726. D. 727. A.]

Verissimum autem verbum est Regis, ex quo ad tante
magnitudinis instar excreverunt Cardinales, Concilia in fumos
abiüsse. Ac de Romanis fatetur Cardinalis, successisse in
eorum loca Consistoria Cardinalium. Quo jure hoc? Nec
minus tamen verum de Generalibus. Non enim sese modo
gerunt Cardinales pro Consistorio Romano, (quo factum, ut
Romana Concilia exoleverint ;) sed et pro Senatu universalis
Ecclesie, ut nihilo meliore loco jam sit universalis Ecclesia,
quam Aomana ejus Diecesis. Non enim, quz ibi memorat,
Laterani, Lugduni, Viennz habita, (spectra et phantasmata
Conciliorum) pro Conciliis habenda: veri nominis Concilia
non erant, in quibus ad unius arbitrium, (quid dico arbi-
trium?) ad unius appetitum, copta, finita sunt omnia: quie
proin inter Decretalia potius Pontificum, quam Canones
Conciliorum locum habent: prster Constantiense unum,
(quod miretur quis ἃ Cardinale nominatum) ubi viginti
quatuor modo Cardinales deinceps fore decretum est^: in
quo per Deputatos nationum gesta res?: coacti in ordinem
Pontifices, etiam, uno tempore, /res simul abdicati?. Decre-
tum tamen ibi, de Concilio semper intra decennium indicendo? :
ut obtineat, impetrari non potuit, non potest. Expallescit ad
nomen Concilii Pontifex, nisi forte quale Tridentinum nuper.
Nam quid opus Senatu ullo Ecclesie universalis, cum sufficiat
ei Senatus Cardinalium ? De Florentino, (quod propter
Graecos) quere a Grecis an agnoscant*? De Tridentino, vel
a vestris qusere, (scis vero quos velim) qui toties rogati *, non-
dum tamen admittunt pro Concilio.

" (Append. Concil Constant. —
Conc. tom. xii. col. 1450. A. B.]

? [Vide Conc. Constant. Sess. iv.
Conc. tom. xii. col 20. A.: et aic
deinceps.]

P [Joann. XXII. in Sess. xii. (Conc.
tom. xii. coll. 95. C—E., 96. A— C.)
Gregorius XII. sponte sua cedens,
(Sess, xxv.—Ibid. col. 103. seq.) Bene-
dietus XIII. (Sess. xxxvii. — Ibid.,
coll. 234, 235.)]

3 Conc. Constant. Sess. xxxix. —
[Conc. tom. xii. eol. 238. D.]

r [Vide supra, p. 35. not. *.]

* (A Pio IV. (vide Raynald. Cont.
Ann. Baron. ad ann. 1564. Num. vi. et
xii); & Clero Gallicano, (Spond. ad
ann. 1579. Num. iii. et iv., ad ann.
1582. Num. xxii; et ad ann. 1596,
Num. xviii.) Vide quoque orationem
Legati Gallici in Conc. Trid. A. p.
1563. apud Goldast. Const. Imper.
iom. iii. p. 572. ; Bochell. Decr.
Eecl. Gall. lib. v. tit. xx. capp. xlv.
pp. 914—918; et multa hanc rem
spectantia apud Le Plat Monum.
Concil. Trident. tom. vii.]

APOLOGIAM RESPONSIO. : 141

Neque illud verum est, nisi ex Collegio Cardinalium Pontificem eligi fas non
esse. Scimus enim his postremis annis quingentis electos fuisse Pontifices
Callistum II., Eugenium III., Urbanum IV., Gregorium X., Coelestinum V.,
Clementem V., Urbanum V., Urbanum VI., Felicem V., quamvis hic
postremus legitimus non sit habitus*. (Qui omnes extra Collegium erant.
—8Bell. Apol. pro Resp.] p. 40. (Op., tom. vii. col. 727. A.B.]

Verum autem et illud (quis nescit?) quantumvis tergiver- [Et per-
setur Cardinalis, non assumi quenquam ad Pontificatum, nisi EO
qui de gremio Cardinalium : ac diu jam, alium nec nominari ΤΩΝ ΤῊΣ
mos. Ubi tanta penuria laboravit Cardinalis, ut necesse tifices
ei fuerit Felice V. numerum augere, alioqui satis tenuem ; Set
quem, ubi nominavit, expungit statim pro i/legitimo, nec sine
eo tamen constat ill aovenarius, qui per quingentos annos
numerus satis exilis est. Fatetur autem ab Urbano usque
sexto, eríra Collegium haud quenquam electum, et is ipse
Urbanus electus etiam in schismate". Reliqui autem, non
nisi cum Cardinalibus inter se minus conveniret, dum ex 108
ambitione alter alteri obicem poneret, neuter autem cederet,
atque ita in tertium aliquem, qui de Collegio non esset, vota
conferrent. Αἴ jam, prudentiores facti, rem transigunt inter
se, et ducenti triginta duo anni sunt, cum Cardinalem semper
renunciarunt, nec jam serio nominari in Conclavi alium

quenquam sustinent.

Quod autem Rex addit, a Romanis Pontificibus supremam in Reges sibi-
auctoritatem vindicari; si per 'vindicare' significare velit *usurpare,'
omnino negamus: sin autem * vindicare' sit, quod *suum' est * asserere,"
libenter admittimus: sic tamen, ut per auctoritatem, non despoticum
imperium, sed paternam seu pastoralem potestatem intelligamus.— (Bell.
Apol. pro Resp.) p. 40. (Op., tom. vii. col. 727. B.]

Asserendone auctoritatem Papa in Reges summam, am [Pontifices
usurpando vindicet, lis adhuc aliqua Pontifici, Regibus (credo) ius
nulla: presertim, si migret de potestate sua spirituali, secu- ToU MAME D

. . . "T . . 81 vin-
larem eorum invadat. Libenter admittere se, dicit Cardinalis : dicant.
at illi non nisi i/ibenter dimittere; nec deliniri se patiuntur
vocibus paterne et pastoralis: vocem Jacob audiunt, manus
Esau senserunt*. Olim Cesar calcatus?, Henricus noster

vapulans*, Arragonum Rex laqueo collum inserens: nuper

* [Amedeus sc. Sabaudie Dux, ἃ [Frid. I. vide Baron. An. Eccl.

Concil. Basil. electus, 4.p. 1439.] ad ann. 1177. Num. Ixxxvi. lxxxvii.
* [Vide Platin. in Vita Urb. VL, tom. xii. col. 732.]
in Vitis Pontif. p. 267.] * (Matth. Paris. Hist. Maj. in Henr.

* (Gen. xxvii. 22.] II. in ann. 1174. p. 125.]

142 ; AD CARDINALIS BELLARMINI

Navarrenus regno exutus *, Galliarum Reges fulmine tacti, et
semiustulati*; Hispaniarum Regi telum intentatum, et jam
jamque mittendum, nisi Sixtus spiritum emisisset : Omniane
hzc paternam et pastoralem auctoritatem spirabant? Nihilne
in his despoticum? Quid durus despota mancipio faceret,
quam quod Alexander Friderico primo? "Tamenne pius
paler? Quid lupus vespertinus misellze oviculee, quam quod
Innocentius IV. Friderico II.*? Tamenne przclarus ovium
custos ?

Quod etiam Rex ait, ad reges, ut Dei in terris Vicarios, pertinere curam
videndi, quomodo tam insolens incrementum Cardinalitie dignitatis
coeperit, nulla ratione admitti potest. Sunt quidem Reges Ministri Dei in
terris, .. . sed . . . in lig, quee ad terrena et temporalia spectant. Nam
quod attinet ad spiritualia et coelestia, atque uno verbo ad Ecclesiastica,
Vicarii Dei Episcopi sunt. ... Et summus Vicarius ille est, cui Dominus
dixit, ' Sequere Me, etc, —[Bell. Apol. pro Resp.) p. 40. [Op., tom. vii.
col. 727. B. C.]

[Cardinali- — Credo autem Cardinali: Aaud ulla ratione admissurum se,
Selber. ut ad Heges cura perlineal, de incremento aut decremento
coereen- Cardinalium. Αἴ quando id ita facere visum Cesari ac
m Regibus, Cardinalis admittat, an non, magnopere solliciti
non erunt. Dei ministros esse Reges in terris, ad temporalia
ministros esse, utrique agnoscimus: Át nunquid ad illa sola ?

Positos a Spiritu Sancto Episcopos pascere, adeoque regere
Ecclesiam Dei damus : sed nunquid, solos illos? — Certe enim

nomen λειτούργου Δ, nomen Διακόνου", (quod utrumque Regi-

bus tribuit Apostolus) ut Liturgie vox ipsa, et Diaconie,

aliquid etiam sonant non seculare, aliquid vero Evangelicum.

Tum nomen Pastoris : non autem corporibus modo pascendis,
animabus quoque : Nec abstinuit vel Episcopi nomine Constan-

tinusí De Summo autem Vicario porro deliberandum erit :

magis adhuc de verbis Sequere Me, quie Christianis omnibus
competunt, et in quibus Christiani multi longo intervallo

109 Pontifices ipsos antecedunt. Nec, in Sequendo Christo tan-
tum, Christiani multi, sed cet ἐπ pascendis ovibus, multi
Episcopi. ls autem si crescere vult Cardinales suos dignitate,

* [Vide JEl. Ant. Nebriss. de Bello xi. col. 640. C.— 645. C.]

Nav. lib.i. cap. 3. fol. Ixxvi. a.) 4 ( Rom. xiii. 6.
b [Vide Thuan. Hist. lib. lxxii. * | Rom. xiii. 4.
eap. 5. tom. iv. p. 301; lib. xcv. cap. f. ['AAA' ὑμεῖς μὲν τῶν εἴσω τῆς ἐκκλη-

13. tom. iv. p. 788. ; lib. ci. cap. 14. σίας ἐγὼ δὲ τῶν ἐκτὸς ὑπὸ Θεοῦ καθεσ-
tom. v. p. 66; lib.ciii. cap. 12. tom. v. ταμένος ἐπίσκοπος ἂν εἴην.--- Euseb. de
p. 140.) Vita Const. lib. iv. cap. 24. p. 638.]

* [Vide Conc. Lugd. i.—Conc. tom.

APOLOGIAM RESPONSIO. 143

e Diaconis Presbyteros faciat, ex Presbyteris Episcopos;
Christi id incremento. Non autem ex Episcopis Presbyteros,
nedum JDiaconos, quod prefer est, imo, coníra est, et
Apostolorum, et Ecclesie totius veteris institutum. 'Tum
contineat se intra Ecclesiam, et quz Ecclesiastica sunt.
Nam fulgor hic, et fastus, et cultus externus, et fifulus Illus-
trissimi*, (quo Principes illis cedunt, ili se Regibus equipa-
raní;) nihil ad Spiritualia, vel Ecclesiam, nec quicquam
resipit nisi πρωτοκλισίας et πρωτοκαθεδρίας ἃ, et Supercilium
Phariseorum.

Nam neque nuper exorti sunt, nisi quingentorum annorum, aut etiam sex-
centorum spatium, nuper dici posait.—([Bell. Apol. pro Resp.] p. 41. [Op.,
tom. vii. col. 727. D.]

Verum autem, nuper exortos: Olim enim, et nuper, voces [nuper
comparate sunt. Nuper (inquam) exoríos, non si ad nos, qui exorta]
ipsi nuperi sumus, sed si ad Zpostolos, ad Patres, a quibus
tempora si numeres, quingenti anni nuperi, nuper erunt qui-
dem, si διὰ mille centum conferantur. Sed neque quingentos
numerant. Diu post Hildebrandum lactentes erant et tenelli:
cum Alexandro III. grandescere, nuper, nec ante Innocen-
tium IV., ostro fulgere!, usque ad Paulum II. pedites ince-
dere*: nuperius ergo mula vecti, nuperrime aucti titulis, et
Bellarminus ipse Titulo suo antiquior est. Titulus enim
S. Mariz in via, (uti Cardinalis novit) novitius est, et nuper-
rime exortus, et ante Julium III. Roms ipsi inauditus !.

Neque suis ipsi suffragiis, sed auctoritate ejus, qui Dei locum tenet in terris,
evecti sunt.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 41. [Op., tom. vii. col. 727. D.)

Quodsi eos non alia evexit auctoritas quam Pontificis,
recte lecti a se atque evecti dicentur; nempe, Pape suffragiis
evecti, nuper (quid aliud, quam) Cardinalis. | Pontifices enim
jamdiu, omnes Zzcardinales. | Cardinales autem, pars cor-
poris Pape in toto jure Canonico ", corporis autem compacti
in idipsum. Quodsi de Titulis majoribus adhuc tractetur in

€ [De hoc titulo consule Jacobat. de
Concil. lib. i. De Cardin. pp. 19. seq.
--Cone. tom. xvii.]
Cf. S. Matth. xxiii. 6.]
Plat. in Vit. Innoc. IV. in Vitis
Ponlif. p. 223.]
E ΓΙ in Vit. Paul IL, ibid.

E ἘΣ ε nra de [Episc.] Tit.
[et Diacon. Cardin.) p. 21. (p. 61. ad

calc. Epit. Rom. Pont.]

m [Vide Extrav. Joan. XXII. Tit.
iii. *De Prebendis' Cap. unic. in
Gloss. ad voc. 'Sublimitatem.' in lib.
Extrav. col. 35. apud Corp. Jur. Can.
tom. iii.: conf. quoque Jacobat. de
Concil. lib. i. De Cardin. p. 23. B. col.
2. (Conc. tom. xvii.), et auctores nb eo
citatos. ]

110

(Modus
Concilio-
rum
bendorum
mutatus.)

[ Concilia
posteriora
pro Conci-
liis gener.
haud ha-
*benda. )

144 AD CARDINALIS BELLARMINI

Consistorio, religio esset Cardinalibus (credo) ei non suffra-
gari. Non enim ut purpurati incederent, vim fecit eis, nec
perpulit refragantes, ut mulas conscenderent.

Neque se Regibus [ipsi] componunt. Non enim Cardinalis erat, qui &crip-
sit Cardinales sequiparari Regibus.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 41. [Op.,
tom. vii. col. 727. D.]

Verecunde autem, (et quasi de eo dicas, erubuit : salva res
est ^;) Non fuisse Cardinalem, qui scripsit eos Regum equales.
Quis ergo fuit? Canonista aliquis, Cardinalis alicujus parasi-
taster. Sed an excanduit tum Consistorium, et procul remo-
veri ab auditu suo, et deleri de scripto vocem hanc equipol-
lentie? Non est factum. Ne id quidem jam volunt fieri:
sed quomodo intelligi debeat, commode monent: nempe
quod Principes omnes post se respiciant a tergo, atque ita
pari cum Regibus passu ambulent.

Primum igitur nego, sublatum esse modum habendi Concilia Generalia ;
nego vim et potestatem eorum ad Cardinales pertractam. Nego in Ponti-
ficio Conclavi esse quasi monopolium constitutum. — Bell. Apol. pro
Resp. ] p. 41. [Op., tom. vii. col. 728. A.]

Quid autem non negabit Cardinalis, si neget Cesari
ademptum jus et Regibus, ad Concilia Generalia convocanda ?
quod totum jam penes Pontificem, Cardinales vel Sacramento
contendent; ut, nisi ei ita visum, (id quod zsgerrime videri
solet) nulla jam habeantur. Vim etiam ad eos pertractam,
cum non przsideant in eis nisi Cardinales Pontificis nomine.
Modum quoque, cum nihil ibi proponi liceat, nisi quod inter-
currente veredario de Roma allatum: nihil concludi, nisi
quod recurrente statim veredario, Romam prius relatum
fuerit. Concilio autem cessante, in rebus quidem Ecclesiz,
nisi per Cardinales nihil fit: quod quid aliud est, quam
Monopolium ?

Quomodo enim vere dici potest, sublatum esse modum habendi Generalia
Concilia, cum Concilia celeberrima et plurima paulo ante hoc sseculum, et
hac ipsa setate nostra sint habita '!—(Bell Apol. pro Resp.) p. 42. [Op.,
tom. vii. col. 728. B.)

Nec enim Concilio locus, ubi in commune non conferunt ;
sed ex unius arbitratu geruntur omnia: et haberi posse Con-
cilia qualiacunque, quis nescit, sine recío tamen habendi
modo? Modus habendi, modus convocandi rectus, accessus

^ [Terent. Adelph. IV. δ. 9.]

APOLOGIAM EESPONSIO. 145

tutus, suffragii libertas ubi sublata, recte quis Concilia sublata
dixerit. At sublata demum illa: nec vel facies Concilii,
preterquam Constantie, nec suffragiorum libertas ulla: οἵ
saluberrima mallet Concilia res Christiana, celeberrima nihil
moratur. Quanquam, qus illa tandem celeberrima et plurima
Generalia sint, qui& hac ipsa setate nostra sint habita, aut
paulo ante, vix hic (credo) rogatus Cardinalis expediet se, et
celeberrima hzc illius atque plurima in unum modo Tridenti,
idque non Concilium, quin Concilii spectrum atque ludibrium,
abitura sunt.

Tridentum in finibus Germanis atque Italie constitutum, locus aptissimus,
οὐ minime suspectus, ἃ Summo Pontifice et Creesare, aliisque Regibus et
Principibus judicatus est.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 42. [Op., tom. vii.
col. 728. D. C.]

Exstant vero in "Tridenti commoditatem — exceptiones
legitimze : et Legati Principum quo modo ibi habiti, satis
notum, ut eis necesse fuerit protestationes interponere, rece-
dere, reclamare. Vobis quidem ipsis, vestrisque hominibus,
quod Tridenti actum est non satisfecit. Caesares ambo,
Ferdinandus, et Maximilianus, finito demum Concilio rationes
novas inierunt, cum viris doctis de novo consultarunt: spe
sua omni excidisse se fassi, cum, quod totis viribus agerent,
nec calicis populo, nec conjugii clero, usum liberum impe-
trare possent ?,

Quod vero dicit, omnes Ecclesiasticos, qui Christianam Religionem profitentur,
tutum accessum et commeatum habere ad Concilium debere : hoc vero eat
recedere 8 forma quatuor primorum Conciliorum ; (vel potius omnium,
quss habita sunt unquam in Ecclesia, Conciliorum.] Sic enim loquitur
Concilium Chalcedonense, ' Mitte foras superfluos, Concilium Episcoporum

est? Alioqui nullus locus tale Concilium caperet. — [Dell. Apol. pro
Resp.] p. 42. [Op., tom. vii. col. 728. C.] s

[nedum
] ridenti-

num;]

Nec recedit a Conciliorum forma, qui tutum eo commeatum [quod com-

postulat cuicunque (qui eo se conferre velit) Ecclesiastico ;
recedit, qui negat. Nec in eo Concilium petit Rex, cui simile
nullum αὖ Ecclesia condita celebratum, mo cui nullum non
simile. Quo enim unquam in Concilio liber Ecclesiasticis

? (Vide Spondan. Cont. Ann. Bar. ad
ann. 1564. Num. iii. tom. ii. p. 661.; et
Ferdinandi et Maximiliani rescripta
deSacramento Eucharistice sub utraque
specie, et conjugio sacerdotum, apud

ldast. Const. Imp. tom. ii. pp. 379
—882.]

ANDREWES.—-RESP.

P [οἱ Αἰγύπτιοι, καὶ ol σὺν αὐτοῖς
εὐλαβέστατοι ἐπίσκοποι ἐξεβόησαν᾽ Αὐτοὶ
πρῶτον ὑπέγραψαν" κληρικοὶ νῦν διὰ τί
κράζυυσιν ; ἣ σύνοδος τῶν ἐπισκόπων
ἐστὶν, οὐχὶ κληρικῶν" τοὺς περισσοὺς ἕξω
BáX«.—Conc. Chale.A οἱ. i.— Conc. tom.
iv. col. 112. C.]

L

meatus
non tutus]

111

reris
cclesiasg-
ticis,]

[quibus fas versum rapit prurigo calumniandi.

interesse,
non dare
suffra-

gia.)

Fides

onstan-
tiee non
prsestita
metum
injecit.]

146 AD CARDINALIS BELLARMINI

commeatus interdictus est, quo minus accederent eo, audi-
rent, audirentur, dissererent, suggererent quse in rem Ec-
clesie : neque eam ad rem superfl'ui unquam sunt habiti?
Quid nuper fecere Tridenti, Andradius, Lainez, Salmeron,
Soto, Vega, Alphonsus de Castro, Torrensis, Michael de
Medina, Hessels, Jansenius, Hervetus, Arias Montanus?
Cur exacti inde non sunt? Verum hoc, non nisi dum adhuc
disceptandi locus. Nam ubi eundi in sententiam, judicium
ferendi tempus aderat, penes alios res erat. Atque hoc loco
nimis erumpit in apertum Cardinalis malitia, qui mittit
statim in suffragium, quibus Rex modo concedit aditum.
Mahtia (inquam), non enim certe inscitia: inscitia enim
nimis crassa, si docendus, ut distinguat inter aditum dare, et
suffragium permittere ; inter accedendi licentiam, et sententie
ferende jus; inter preesse, et interesse. Sed, sic illum trans-
Accedere cuivis semper
fas, interesse, audire, dum in disceptatione res: (et loci tamen
satis semper fuit). Suffragii jus penes Episcopos; nec id Rex
negat, nec id agit, ut promiscuo vulgo vindicatum eat. Mittit
foras superfluos, Concilium Episcoporum fatetur esse. Sed
neque in Niceno nulle erant Constantini partes*, et de
oblatis sibi fidei formulis Theodosius judicavit'. Et in Chal-
cedonensi presedit Marcianus*, ac Decreto suo vim ei ad-
didit*. Et quem noluit émmisceri tractatibus Ecclesiasticis
Theodosius junior, Ecclesiasticus non erat, sed Comes", ut
preter rem sit, atque ezíra oleas*, hic quoque Cardinalis.

Ne tamen quererentur Protestantes aut Calviniani, invitati sunt, omnes, et

salvus conductus publica fide prsestitus,—

Invitatos dicis Tridentum Protestantes?. Credo: verum viz

hospes ab hospite tutus*. 'T'um, ne quererentur, salvum conduc-

4 [ Euseb. de Vit. Constantin. lib. iii.

capp. 12—14. pp. 583— 585.]
r biere &Upra, E 120. not. *.]
* [Marcianus Imperator Actioni
Bexte Conc. Chalc. presedit, et tres
Canones ab eo confirmandos proposuit.
Vide Conc. tom. iv. coll. 567. B.—612.]

t [Conc. Chalc. Par. iii. capp. xi. xii.
— Conc. tom. iv. coll. 865—872.)

ἃ [Ἐντέταλται τοίνυν Κανδιδιανὸς, ὁ
μεγαλοπρεπέστατος κόμης τῶν καθωσιω-
μένων δομεστίκων, ἄχρι τῆς ἀγίας ὑμῶν
διαβῆναι συνόδον' καὶ μηδὲν μὲν ταῖς περὶ
τῶν δογμάτων γινομέναις ζητήσεσι κοι-

"

νωνῆσαι' ἀθέμιτον γὰρ, τὸν μὴ τοῦ κατα-
λόγον τῶν ἁγιωτάτων ἐπισκόπων τυγχά-
voyra τοῖς ἐκκλησιαστικοῖς σκέμμασιν
ἐπιμίγνυσθαι. — '"Theodos. Epist. ad
Conc. Eph.—Conc. Eph. Par. i. cap.
xxxv. — Conc. tom. iii. coll. 442.
443. A]

* [Eraam. Adag. p. 35., ex Aristoph.
Ran. 993.]

Y [Conc. Trident. Sess. xiii.—Conc.
tom. xiv. col. 813. D.—Sess. xv. ibid.
col. 832. E.—835. A.—Sesa. xviii. ibid,
col. 842. E.—845. A.]

* [Ovid. Met. i. 144.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 147

tum prestitum. ΑἹ etiam, ut de salvo conductu quererentur,
aique adeo vererentur Protestantes, fecit publica fides Con-
stantize non prestita, qua non obstante, assatus ibi (anseris
in morem) Joannes Hus: ut vis se proin credere non aude-
rent. Quod nisi frustra expectasset Synodus eorum ad-
ventum, amici forte frustra eorum reditum expectassent.

— dilatee quoque rerum gravissimarum delerminationes in longa tempora,

ui spatium . . . . ad Concilium veniendi non deeseet.—[Bell. Apol. pro
Resp.) p. 43. [Op., tom. vii. col. 728. D.]

Atqui lempora tam longa, determinationes (am graves, [Omnia
(quales narrat, minus necessari]: cum Roma a sanctissimo ἰδ 8 Papa
Patre (cujus fides ne deficere posset Christus rogavit?) brevis- nate]
simo tempore determinatio certa in mantica veredarii* trans-
mitti posset, si vera modo sunt quas subinde crepare solent 112
de scrinio pectoris *.

Omitto qus dicuntur in Jesuitas et Puritanos, quoniam ad convicia pertinent,

non ad doctrinam.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 43. [Op., tom. vii. col.
728. D.]

Postremo, illud de Jesuitis ad doctrinam spectat. | Discat
enim ex 115, quze nuper in Polonia, Suecia, Austria, etiam
Moscovia; ex iis quee in Gallia vicina, in Britannia nostra
tumultuati sunt, quam sit illis spiritus ad Concilia ineptus,
qui omnia prius experiri quam Consilio solent. — Credat oculis
suis de Jesuitis. De Puritanis autem, credat auribus, Regi
credat experto. De utrisque, discat ex iis, qu&& in ore sunt
omni populo. Ad docírinam spectant hsc, quam edoceri
atque nosse, salus est Regibus ἃ,

* [Luc. xxii. 32.] Helmst. 1763.)
ΤΡ, Sarpi, Istor. del Conc. Tri- ς [ Vide m 153. not. *.]
dent. lib vi Op., tom. ii. p. 118. 4 |Ps. cxliii. - (Vulg. 10.]

1, 9

Ap CAPUT QUINTUM.

Quod Cardinalis Dellarminus nulla injuria Regem affecit, cum A postolicorum
Brevium, οὐ Epistolee suse defensionem suscepit.—[Bell. Apol. pro Resp.
p. 43. Op., tom. vii. col. 729. A.] ᾿

Quod Pontifex injuria Regem affecit, cum Brevia, Bellarminus,
cum Epistolam scripsit primo: Iterum, cum Brevium, et
Epistole defensionem suscepit.

De pulveraria conjuratione . . . quod mihi dicendum videbatur, scripei in
alio libello.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 43. (Op., tom. vii. col. 729. A.]

[De pulve- NIHIL quicquam credo tristius accidere posse, aut quod pe-

raria Con-
juratione.]

113

joris sit ominis Cardinali, quam si usquam incidat mentio
de Pulveraria Conjuratione : Ita refugit semper: ita parcus
verborum transilit statim. — Solenne hoc et reliquis. Αἱ
numquamne resciscere dabitur, quze vobis Romze de facinore
tam tetro mens? Nunquamne de 60 feretis sententiam,
deque iis qui οἱ facem przetulerunt? Sed cur hoc jam quizerat
quis? Cum Caput alterum Conjurationis Greenwoellus*, qui
rem rescivit omnem, et ἃ quo ipse Garnettus rem rescivit,
(scilicet) qui tot Proditores absolutione sua absolvit a fide,
juramento obstrinxit ad perfidiam, Eucharistia obfirmavit ad
scelus, etiam tuba post cecinit ad (aperto Marte) rebel-
lionem, post tot scelera, adeo Pontifici non displiceat, ut
eum Rome habeat, in sinu foveat, tanquam de bono facto
remuneratus sit, ad S. Petri, Peenitentiarium jam fecerit, hoc
ille pretium sceleris a Pontifice tulerit. Et abesse vix potest,
quin ejusdem hominis sit, qui agentem probet, actionem non
improbare; qui illum foveat, huic favere,

Quanquam de scelere hoc pulverario, dies diem docet", ct
rem magis magisque profert in apricum*. Dum hsc cnim

* (Al. Greenway, al. Tesmond. Vide Ρ [νὰ xix. 2.

]
Jardine's Crim. Trials, tom. ii. p. 285, * (Vide Hor. Ep. I. 6. 24.]
et Pref. p. xiii.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 149

scribo, e vestris unus (atque is Jesuita), hic jam in Carcere [De hoc
apud nos, (ne quiestione quidem ulla de eo habita, scd neque ***lere.
vel verbo rogatus de re) sponte sua (nec spe adductus, nec Pontifex.
metu) fassus est, in idipsum tempus (quo accensus hic pulvis
et strages subsecuta) in idipsum (inquam) tempus, procusum
fuisse, atque adeo exiisse ἃ Pontifice (mirum autem ni con-
Scio, si vera narrat) fulmen trisulcum, Bullas tres Anathe-
matis: Easque in deposito fuisse non procul hinc, ex con-
dicto, statim ubi confecta res, Pontificis nomine publicandas,
quibus tria in Regno loca primaria confestim ferienda.
Non publicatas quidem: Nec enim fulmen illud prius dis-
plosum fuit, sed in promptu tamen fuisse, et procinctu, ut,
signo dato, fulmini fulmen succederet. Hc ille: (Penes
auctorem fides esto, ct, quem preterea de vestris testem
citat:) Ille vero hzc in caput suum; nec vel vitze spem stipu-
latus, sed sceleris tantum conscientia, et cordis dolore tactus,
ultro patefecit. ^ Digitusque hic Dei est*: Ut jam credo
nemini obscurum sit, non temere esse, quod tam timide rem
attingat Cardinalis, tam desultorie transeat. Nec ita valde
ergo exosas esse Curie Romanz Conjurationes, (ut videri
vult) nec sic ezecrari eos ibi parricidia*, Pontificem quidem,
(qui hzc ita commode divisit temporibus f) affinem rei totius,
certe ignarum non fuisse.

De qua re, quod mihi dicendum videbatur, scripsi in alio libello. — [Bell

Apol. pro Resp. ] p. 43. [Op, tom. vii. col. 729. A.]

Rejicit hic nos ad alium libellum, nempe ad Tortum, Cardi- [Nulla
nalis, ubi occasionem datam autumat, sed düplici nomine apertae
rejectus est. Nam nec data est, et nulla unquam dari sio.]
potuit occasio, ut quisquam caput suum tam horrendo sceleri
devoveret. Cum ego pungar?, recte dixit. Quod pungit,
fugiunt. Fugite vero quantum potestis punctum hoc, semper
vobis in cute victurum.

Fatetur . . . Bellarminus librum esse suum ; sed, ut supra admonui, non est

visum illi nomen suum inscribere, quia neque adversarius nomen inscrip-
serat suum.— [Bell. Apol. pro Resp.] p. 43. [Op., tom. vii. col. 729. A, B.]

De Cardinalis pullo, in nido Torti excluso, proxime sequitur. [Cardinalis

Rez, libro nomen suo non inscripsit, nec Cardinalis item suo. Tod
0
4 (Ex. viti. 19] tus, p. 22. [Edit. Colon, Edit. Polit. p. git, ^

* |^Odi parridicia, execrorconspira- 18., et Bell. Op., tom. vii. col. 645. A.]
tiones; sed ocensionem desperandi f [Terent. And. III. 1. 18.
datam nemo inficiari potest." ]— Tor- € [Vide supra, p. 1. not. 4.

114

150 AD CARDINALIS BELLARMINI

Par fecit Regi. Sed Cardinalis non modo ἀνώνυμος, sed
etiam ψευδώνυμος est. Hoc non fecit Rex. Et in eo crimen
est, non quod nullum, sed quod ementitum nomen affixerit.
Nomen suum tegere? visum est. Potuit, sed silentio tegere,
non mendacio. Z&acere suum potuit, mentiri alienum non
debuit. Non enim /acef, (plus etiam facit quam facet) declinat
ad mendacia, qui se Mattheum dicit, cum sit Robertus;
Tortum, cum sit Bellarminus; Theologum Papiensem, cum
S. R. E. Cardinalis.

Qua de re, ad illud remittit nos (quod in Preefatione supra

. admonuit ;) ubi, (quod miretur Lector) Ecclesiam trahit in

Societatem criminis, atque,
hoc prsetexit nomine culpam !.

Juzta Regulas* enim Ecclesiasticas id ἃ se factum ; Per eas,
si nomen mendax (dum docíi modo viri sif, qui, si opus,
rationem reddere possit de libro), mendacium illud regulare
scilicet, et Ecclesiasticum. En, ad regulam mentir! regulam
autem Ecclesie! Novum dogma; quodque hic (credo) pri-
mum Lector aspicit, aliquas esse mentiendi regulas Ecclesi-
asticas. Quo Canone tamen non narrat, nec unde Jus hoc et
norma! mentiendi. E Lesbo? crediderim, aut Lesbia aliqua
Z"Equivocantium vel Schola vel Ecclesia. | /Equivocam cnim
regulam et tortam, qua linez sic ducuntur ad falsum: Et
annon squivocam etiam Ecclesiam, qux has habet regulas ὃ
Sed mittamus Cardinalem cum Ecclesiasticis suis mentiendi
regulis.

At eam Preffationem neque Dellarminus scripsit, neque usque ad hanc diem

cognoscere potuit, quis ejus Preefationis sit auctor, τῷ

[Quanta in Prefationis pudere incipit Politanz ; quidni autem et

rsefat.
tum Co-
lon., tum
Politan.,

adulatio. ] '

Coloniensis? Idem enim utraque peccat. Pudeat vero et
rationis : Quod Cardinalitia ibi dignitas cum Regia dignitate
componi videatur. Imo, exile nomen dignitatis ad Reges:
Cum Majestate Regia dicendum fuerat. Αἱ Cardinalitia
Majestate dicere non poterat; Certum autem certare cum
Regibus: Cum ergo, Cardinales ad Majestatem efferre non
posset, depressit ad Dignitatem Reges. Pudeat vero et defen- ᾿
8ionis hujus.

- ^ [Bell.] Preef. [ad Apol.) p. 8. (Op: 4 Büpre not. ^,

tom. vii. col. 706. À. vide supra, p. 1 Horat. Epist. ad Pison. lin. 72.]

not. JJ. B kayev.—Arist, Eth. Ni-
irg. JEn. iv. 172.] com. v. 10.]

: Ioa Pref. [ad Apol] p. 3. [ut

AFOLOGIAM RESPONSIO. 151

— aut quis tandem ille sit Typographus Politanus.—( Bell. Apol. pro Resp.]
p. 44. [Op., tom. vii. col. 729. B.]

Prefationis Politane auctorem nescit, nescit et Typogra-
phum. Probabile hoc primum non est, pie credi " non potest.
In tanta Cardinalium auctoritate, in tanta Censorum severi-
tate, prefari quenquam Cardinalis libro et celare Cardinalem,
vel librum Cardinalis absque venia ejus recudere. At Colo-
niensem saltem sciebat; ab eo, quis Prefationis auctor scire
poterat: et ille non minus in modestiam peccat, quam
Politanus.

Qua vero modestia soleat in scribendo uti Bellarminus, lectoribus judicium
relinquit.—(Bell. Apol. pro Resp.) p. 44. (Op., tom. vii. col. 729. B.]

De modestia autem Cardinalis, non quid alibi soleat, quzri- (Quam mo-
tur, sed quid inibi fecerit. "Ubi nuda facie est, fortasse non de e T
bacchatur; at larva ibi nihil suasit moderabile*. In Regem, larminus.]
novies mendacium? ; septies falsum torquere *, contumelias
autem pleno plaustro? ; Puritanum, etiam Puritanis inimicum
affirmare*; Catholicum Christianum negare', Juliano denique
conferre": qualemcunque alibi se przstet, longe aberant a 115
snodestia h:xec, longius a veritate.

Deus bone, quam misera conditio est sub eo Rege vivere, qui injuriam sibi
fieri judicat, siquis ab [ejus] exemplo scribere discat. . . . Brevitas autem
in scribendo, . . . quam sit illi familiaris, norunt omnes, . . . ut opus ei
non fuerit ab aliis hzec discere.—( Bell. Apol. pro Resp.) pp. 44, 45. [Op.,
iom. vii. col. 729. C. D.]

Αὐ in eo (Deus bone) quam infeliz, δὶ Lectorem ullum tam [Quam
. , sx ὦ . : . fausta sub
obtusum putet, ut inducere ei possit in animum, scribendi ge

brevitatem se ἃ Regis exemplo discere voluisse, quam (proxima adr
pene periodo) nosse omnes dicit sibi tam familiarem, ul. opus conditio :]

ei a nemine eam discere. lIlec quomodo cohsrent, quod a
nemine ei opus, ut discat, velle a Rege discere? Quam misera
conditio Cardinalis, qui aliter a se crimen amoliri non potuit ?
Scommate igitur hic usus est, quis nescit? quod ordiri non
debuit Cardinalis a voculis, quibuscum ludere nefas, Deus
bone ! Nec Noster habuit, nec id alii Principes gratum essent

* [Cf. Bell. de tom. Pont. lib. iv. r (Ibid. p. 25., et col. 648. C.]
cap. 6. 6 'Quarta.' Op., tom.i. p.212. D.) * [ Ibid. p. 98., et col. 684. A.

ο [Vide Ovid. Amor. i. 6. 59.) * [Ibid. p. 97., et col. 683. C.

» | Vide Respons. Torti, p. 28. edit. * (Ibid. p. 53., et col. 662. C. in Epis-
Polit. ; et Bell. Op., tom. vii. col. - tola Bellarmini ipsius, et pp. 906—101.
650. À.] (coll. 683— d sub Torti nomine in

3 [Ibid. p. 35., et col. 653. D.] defensione ejusdem.]

116

152 AD CARDINALIS BELLARMINI

habituri, sic se componere ad Exemplum" eorum. Sciunt, inter
simiam agere, et emulari serio, quid intersit. Et ut Mimica
illa imitatione injuriam sibi fieri, ita leviculam hanc et ludi-
cram excusationem, Cardinalem vix decere judicarent. Nec
sub Rege nostro misera vivendi conditio, (quo nihil sol aspicit
melius mitiusve,) quique et. imifetur, siquid uspiam boni est,
et in bono aliis se imitandum prebeat. Misera forte Regum
ipsorum conditio, quibus ita impie 1lludi fas sit a Cardinalibus.

Quodsi misera Cardinalis conditio, nisi ibi vivat, ubi exem-
plum habeat, unde scribere discat; ne sic quidem effugiet,
quin, vel ubi vivit, miser sit. Vere enim miser Cardinalis, si
ab illius, sub quo vivit exemplo, discendum ei scribere, quo
bene vestiri forte discat, at nec loqui nec scribere. Certe
injuriam sibi Cardinalis fieri judicaret, 81 scribendi exemplum
a B. suo Patre Paulo sumere cogeretur: longe vero majorem
(audeo dicere, in eoque conscientiam illius convenio) quam
si à Rege. Nam de Rege quid attinet dicere, in quem
iliberalem hunc locum strinxit? Modeste tamen dicam, et
vcre: Liferarum laude eum qui neget inter Principes prestare,
et Principem esse, l/eratum eum negent literati omnes. — Ac
Cardinalis forte altum sapit de se, discit a nemine: id tamen
tuto affirmare liceat, esse vel in ipso Cardinalium coetu, nec
paucos esse, qui, absque Purpure sue injuria ulla, Regis aó
exemplo et loqui discant, et scribere. Neque vero laude hac
sola Literarum prestare Regem, preclara quidem illa, pre-
stare et alis: in Eoque virtutes reliquas Pietatis, Justitiz,
Prudentiz, Temperantie, Munificentize, Clementiz, et siquze
ali: sunt, qus& in Rege, quz in Christiano laudari solent, ita
elucere in eo omnes, ut Principum nemo sit infeger vite*
magis, nemo ad cujus exemplum mores componas, a quo
melius virtutem discas, adeoque sub quo libentius velis vivere.
Quam vero Deo dilectus, quam illi cordi sit atque curs,
difflato nuper pulvere vestro, et quasi nebula discussa, om-
nium in oculis jam, omnium in ore versatur. "Tali autem
sub Rege, tam pio, prudenti, casto, miti, munifico, potestne
esse non feliz vivendi conditio ? Quin circumfer oculos, lustra
regiones omnes, ab iis qui lustrarunt qusre, ubi (si detur
optio) malint jam vivere, quam (uti nomen eis facere solent)

, ['* Componitur orbis
Regis ad exemplum."
Claud. delV. Consulat. Honorii, 299, 300.) x [Horat. Carm. I. 22. 1.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 153

in fortunatis hisce insulis. — Fortunatis autem ab Illo, nec
ulla adeo re, ἃ Prolis futura spe, factaque illi ἃ Deo regnandi
conditione, pacata, prospera, miti, bonis omnibus affuente,
quecunque Principis aut populi vota sunt. Serva nobis hec
bona, Summe Deus. — Misere ergo hic errat Cardinalis. Ap-
pello vel invidiam : Nusquam sub ullo, quam sub Nostro hic,
felicius vivitur.

Hic vero Cardinali (qui sic dicit, Quia Felix sum, et nescit
quia miser est?,) suadeo emat Collyrium, visurus, si bene sibi
oculos inungat, nusquam magis, quam sub quo ipse scribit,
el vivi, miseram, tum scribendi, tum vivendi conditionem.
Miseram scribendi sub eo, ubi inyuriam sibi Sixtus fieri judicet,
si Pontifices scribat jure Cesari subjectos unquam, ac jubeat
proin referri Confroversias ejus in Librorum prohibitorum
Indicem*, "Ubi idem a Paulo periculum, nisi paucula illa,
quie bene scripsit et ingenue, ad Bosii et Martze exemplum
recognoscat.

Ubi vero misera magis conditio, quam sub eo vivere, in quo
fastus ac tyrannis: vel eo loci, ubi luxus et libido late domi-
nantur? Nam fastus in eo quam tumidus, qui injuriam sibi
fieri judicat, δὲ a. Petri exemplo honorem sumere discat, cuique
honor nullus pro dignitate satis est, nisi procumbat quis, et
soleas ei osculetur. Quantus in populos fastus, Stulte popule
el insipiens* ? Quantus in Reges? Ego facio, ut qui Rex
vester est, Rez vester ne sit.

Quze vero, vel ubi tyrannis major animarum, quam sub eo,
qui injuriam sibi fieri judicat, nisi Errores ejus pro Oraculis
habeantur, atque is imprimis, Errorem in eum non cadere, qui
quotidie tamen turpiter impingit? qui etsi nihil sciat, omnia
tamen Jura in scrinio pectoris habere^? etsi nihil sapiat, labi
tamen vel decipi non posse? etsi Satanse mancipium sit,
Vicedeum tamen Opt. Maz. dicas et dejeres oportet? ni
facias, rapiendus illico ad Znquisitionem, ubi vere misera non

Y À

. lii. [17, 18.

* [VideSixti V. Indicem Libb. Pro-
hib. 4to. Romse.1590. “ Roberti Bellar-
mini Disputationes de Controversiis,
etc. nisi prius ex superioribus regulis
recognitz fuerint:" et Bartoli Vita
del C. Bellarm. p. 125. cit. apud.
*" Mendbam's Literary Policy of the
Church of Rome," pp. 104. 106. Lond.
1830.]*

* [Bellarm.] contra Barcl. [8]. De
Excus. Barcl. cap. xxxi., quod dialo-
gum continet inter populum regi
nimis addictum et Pontificem, ] p. 222.
[Op., tom. vii. col. 963. ἫΝ

ν (^ Facio ut ille, qui tibi Rex erat,
non sit tibi deinceps Rex." ibid.] p.
224. [Op., tom. vii. col. 964. B.]

* [Vide Cod. de Testamentis, lib. vi.
tit. 22. ]. 19. ap. Corp. Jur. Civ.

aud ilem
mse.]

117

154 AD CARDINALIS BELLARMINI

vivendi solum conditio, sed etiam moriendi. Nec est ulla
cruda magis in corpora etiam tyrannis, quam qus Znquisi-
lionis est. Quse in heresim experrecta primum, vicem jam
prestat Pontifici, ad quamvis animi impotentiam: ubi sto-
machum quis ei fecit, (sentiat in religione, ut volet, Secum an
secus) eo rapitur, obtentu aliquo, ad vel certam mortem, vel
foedam et miseram servitutem.

Quiere vero sub Pontificum dominatu, quam Peata vivendi
conditio, ab Italia vestra, quam, toties vocatis eo exteris, per-
miscuerunt, quam Guelphis suis et Gibellinis misere habue-
runt, ac plane in frusta discerpserunt. Vel ab urbe ipsa
quie, et quoties Papas Populus ipse Romanus excutere
aggressus sit, cum civium ibi jura violenter invaderent ?
quoties urbe pulsi? ut, cum Ipsos hostes sui, etiam Reges,
(etiam ipse Cesar) Ipsi Cives suos fugere coacti sint, et
cum Orbem terrerent, Urbem suam timere. Qusre autem
et ab Orbe Christiano, cui ceram suam, et plumbum tam care
vendiderunt, quem nugis suis ita expilarunt, nszniis ita per-
dite fascinarunt, diris ita misere divexarunt. Subduxit ergo
se jam, de sub eo, bona Europ: pars, subducitque indies, nec
quz sic subduxit, ambit subesse denuo, vel luget ex eo valde
conditionem suam quasi miseram ; miseram tum potius, cum
sub tot ejus gravaminibus ingemisceret, ἃ tot ejus fulminibus
subinde deflagraret.

Nec sub eo sane beate vivitur, sub quo ne bene quidem, ubi
Prostibula cum approbatione sunt, approbatione autem non
alia quam qua Religiosi Ordines, quam qua Pontifex ipse* (si
Jesuitz hic nostri rem tenent): ubi asylum certum, fida
statio, sceleris pretium, perditissimo cuique Proditori: ubi
Judeo melius sit, quam Christiano non per omnia cum Pon-
tifice desipienti; ubi Indicatio scelerum est; ubi dispen-
sAtionum contra Jura, Juramenta, Vota, ἔα nundinatio ;
ubi Tridentum ipsum venale, et Decreta ibi omnia ; ubi quee
non licent, licentur (quibus res est,) et qui licentur, licent om-
nia. Ubi sedes Satanze scilicet, qualem pinxere olim Petrarcha*,

4 Discurs. modest. p. 18. [videsupra, — quicquid denique impietatis, et morum
p. 8. not. ^.] pessimorum sparsim habet aut habuit

*[*Quicquid uspiam perfidie aut orbis terre, totum istic cumulatum
doli, quicquid inclementism superbis- videas, acervatimque reperias."—Pe-
que, quicquid impudicitis, effreenatze- —trarch. lib. Epist. sine tit. Ep. 15.
que libidinis, audivisti, aut legisti, —Op., p. 726. Basil. 1581.]]] e» -

APOLOGIAM RESPONSIO. 155

et Mantuanusí. Et, Niobe hec Niobe non distat ab illas.
Denique, ubi regimen ipsum íyrannis est, ac 1yrannis
pejoris note, violenti scilicet, et parti per malas artes, .
dominatus. Nam Principem ibi Papam non damus: nec
unquam ita erimus in Ciesarem injurii, non Romanorum Impe- 118
ratorem et Dominum, nisi et Rome. Scit vero verum hoc,
vester Ille, (Czesarem ditionis Dominum verum ;) Proin, sum-
movet quantum potest, trans Alpes procul, nec libenter in
Urbe, non vel Urbi propinquum videt, verum Urbis Domi-
num, et Suum. Pacisci autem cogit Neapolitanum, Csesar
ne fiat unquam, neve Imperii capax sit: quasi male sibi
conscius, (qui male fidei possessor sit:) tam vicinum sibi
Caesarem non sustinet: et Neapoli jam. Roma imminet, ne
Rom: Neapolis Sub hoc tam insolenti fastu, sub hac ani-
morum, corporum, bonorum tam tetra (yrannide, sub illicitorum
licitatione et licentia tanta, potestne cuiquam non misera esse
vivendi conditio? Hic quidem nullos reperiet, qui injuriam
sibi fieri non judicent, δὶ ad vestrum exemplum componi, si
vitam vestram discant vivere.

Bellarminus non sciebat se adversus Regem scribere, cujus nomen in fronte

libri non viderat; et fidem habuerat iis, qui nuntiaverunt librum . ...
esse nescio cujus Decani Sacelli Regii.—([BDell. Apol. pro Resp.] p. 44. [Op.,
tom. vii. col. 729. D.]

At etiam, nesciebat a Rege librum esse ! non vidit in fronte [Bellarmi-

nomen: fidem habuit fabelle de Decano Sacelli. Scilicet! μὰ Regis.
qui, quod exploratum hic tot Legatis Exterorum Principum, nesciebat.]
quique, non nemini illorum Regio nomine oblatum, tanquam
Suum, nescire non poterat. Quod in ore hic omni populo,
id nesciebant, qui Cardinali res nostras referebant? — Sciebat
vero; sed se scire simulabat, ut Prefationem, ut Typographum
suum dissimulare; ut sub affectata hac ignorantia, sub per-
sona orti liberius grassari posset in Auctorem, et mendacia ἢ,
calumnias, ineptias*, et non Christiani!, imo etiam Juliani
probrum petüulanter impingere.

Primum, breviter et distincte scribere, non potest superbise, vel arrogantiee

f (Vide Joan. Bapt. Mantuan. ' De ! [Tbid. p. 64., et col. 667. D.
Calamit. Temp.' pass. Op., tom. i. p. 1. k Lid. p. 42., et col. 657. B.
seq. Antv. 1579. ! [Ibid. p. 67., et col. 688. C.
€ (Vide Ovid. Metam. vi. 273.] x poe pp. 96—101.,et coll. 683—
* (Respons. Torti, p. 28, et Bell. 685.
Op., tom. vii. col. 650. A.]

[De convi-
ciis Regis
queritur ;]

119

156 AD CARDINALIS BELLARMINI

imputeri, nisi ab eo, quem nimia perturbatio transversum agst.—[Bell.
Apol. pro Resp.) p. 45. [Op., tom. vii. col. 730. B.]

Breviter quidem ef distincte scribere superbie non est. Αἵ
Mimum agere, ubi Momum non possis, id superbie est, et non
ferendze: qua, ut hoc scriberet, /ransversus actus est Cardi-
nalis. Regia vero verba, quz corrogavit, quid habent atro-
citatis? Cardinalem scimus esse; Jesuitam fuisse ; id quoque
scimus: Quare EzJesuifam, ut Cardinalis fieret. Epistola
autem ejus, qua ejerare vult fidelitatem (qui eam pridem
juraverat) Archipresbyterum 5, flabellum dici potuit et calcar
seditionis, sine atroci injuria. —.móitiosum se, pro Monarchia
Pontificis fulcienda (scio) non negabit; passurus alioqui ἃ
Quinto hoc, quod a Quinto alio pati paratus erat, qui lentum
nimis in hoc negotio Jesuitam autumabat, qui parum aberat,
quin ut tota illi vita elaboratas lucubrationes ejus, referret
in atrum Z4ndicem. Potest vero errare errorem aliquem,
quippe necdum Pontifer, (Cardinalis modo :) errorem autem
non semper subtilem. Convincendus mendacii fuerat Pontifex,
nisi intervenissent quidam e Cardinalibus : intervenerunt illi ;
quare immunis ἃ mendacio. Nec mentem habet Cardinalis,
aut mentis actum ita confirmatum, ut in eum versiculus,
Perdere quos vult, hos dementat, quadrare non possit sine
gravi crimine? Percurre Lector a primo ad ultimum, que
Cardinalis hic inscite atque maligne vellicat, dictum ibi apud
Regem haud ullum reperies, nisi vulgatum, nisi eorum de
genere, quz ultro citroque in scholis jactari solent, atque in
sstu disputationis, pro more, cuivis impingi. Non autem
qualia despumavit Tortus, amarulenta, purulenta, virulenta.
Procul autem a se habuit Rex per omnem librum, ut illum,
ut personam illius per dedecus vel verbo violarit, quzve
persona illius indigna essent usquam insperserit. De 4mbi-
tione, nescio quid alicubi delibavit forte, et Honoris sacra
Jame3: sed, quod Romz, quod in Cardinale, norunt omnes
capital non esse. Lenivit autem, si quid aspere, iis qua
sequuntur ibi, am docti viri judicium* : Cutim ista vix per-.
stringunt. Atilla Ejus, tanquam ungues hxrent in vulnere,
qu& statim subjicit.

" ΤΟΝ p Juramento, p. 235.] * epo: pro Juramento, p. 288.]
Vide Bellarm. Ep. ad Blackvel- 4 [Virg. JEn. iii. 57.
lam rn Resp. Torti, pp. 51—57., et * [Apol pro Juramento, p. 239.]
Bell. Op., tom. vii. coll. 661—8664.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 157

Qus enim mendacia sunt, non scio Latine appellare, nisi mendacia. .
Quanquam si Regium librum esse scire potuissem, . . . a verbis Bod:
ribus [acerbioribus] honoris gratia temperassem.—[Bell. Apol. pro Resp.]
p- 47. [Op., tom. vii. col. 731. A.]

Quz ipsa, ipsi etiam, ita visa deformia, ut recipiat se d
denuo ad latebram ignorationis; quam omnes technam esse impingit,]
sciunt. Scivit; et hoc scísse illum omnes sciunt. Perceque
uti poterat defensione ista: non se illa, sed Tortum dixisse.
Quare, vix quenquam illa legere reor, Si librum Regium esse
scire potuissem, a verbis atrocioribus honoris gratia tempe-
rassem, quin quasset caput, vel labrum mordeat, doleatque
fecisse primo turpiter Cardinalem, turpius jam excusare.
Saltem, si non poterat appellare nisi mendacia, ne appellasset
quidem, id enim poterat. Saltem, in quibus mendacii nihil,
mendax ipse mendacii non allegasset.

Quo honore dignum non existimavi Decanum vel Chronographum illum, a
quo non me solum, sed etiam Summum Pontificem . . . . tam inverecunde
tractari videbam.—[ Dell. Apol. pro Resp.) p. 47. [Op., tom. vii. col, 731. Α.8.]

Verum, hoc honore dignari noluit Decanum, vel Chronogra-
phum. Αἴ id tamen Tortum decere poterat; veniam non
gravate dare, qua et ipse interdum indiget; tam enim im-
pingit ille in planitie*, quam alter hzret in /lufo*; et hsec
fructum in lectorum animis gignere non videntur ἃ, ut Cardinali
credere suadeantur". Sed, neque Regi tamen in eo parcit,
quem etiamnum per latera Chronographi cruentat: de quo
cum dicat, quod sciens prudens mentitus sit", quod inverecunde
Pontificem tractarit, idque dicat, postquam librum Regium
agnoscit jam ; annon cuique hinc liquet, quo animo sit in
nomen legium? Et illa, prius, de /lemperando sibi ab acerbi-
tate, nec vere dicta nec verecunde.

Ad Juliani parallelum illud apud Tortum, dignum Juliano, [et odioso
merito indignatus Rex quizsivit, Honestane ea ratio cum Rege ai
agendi. Εἰ annon in eo, Ordini ipsi Regum illata contu- involvit.
melia*? Hic Cardinalis, ubi agnitum ab eo crimen suum,

120

illum nobis eriperet, quem Brevia
Summi Pastoris, οὐ Epistola mea in
animis fidelium Anglorum gignere
ceeperant."— Bell. ] Preef. (ad Apol. pro
p. 2. (Op., tom. vii. eol. 706. A.]

* [Istam planitiem et evidentiam
nos crassiores et simpliciores minime
cernimus" ] Tortus, p. 118. [Edit.
Colon. p. 99.; Edit Polit., et Bell. Op.,
tom. vii. col. 684. D

* [* Non discutio . . . lutulentam

orationem."— Resp. Torti, p. 25. Edit.
Polit, et Bell. Op., tom. vii. col. 648.
C.

8 [** Ne forte libellus regius fructum

Wesp.
ii] Apol. [pro Resp.] p. 92.
[Op. ud vii. col. 756. C.]

* [Bell. Apol pro Resp. Op., tom.
vii. col. 731. A.]

x [Pref. Monit. p. 24.]

121

[Honee-
tum &
Pontificia

rere,

158 AD CARDINALIS BELLARMINI

etiam ezpiatum oportuit, plus etiam atque magis peccat in
modestiam. | Quasi enim post atrocem injuriam ludibrio
locus esset, quasi serii nihil ageretur, ludit etiam de novo,
insulso quidem et frigido, sed petulanti tamen atque odioso
Dilemmate; procax in eo magis, et contumeliosus quam
prius. Catholicum esse Regem ; Et non abhorrere a fide
Catholica. 'Tum, non esse Catholicum et abhorrere. Atque
ita tandem, neuírum esse: (rejicit enim utrumque. Hoc
quale est? Convicium, non argumentum ; nec vel ipse pro
argumento habet vel responso (responsum enim mox quale-
cunque subnectit) ; non tam Dilemma quam Scomma merum,
nec in eo quicquam propositi habet, prseter contumeliam.

Frigidum autem dixi et insulsum. | Nam talia quis non
arripit, quoties vult, de trivio? Cui vero non proclive in
quemvis, non dico Principum, sed vel mortalium, simile
dilemma stringere, si cui, ad exemplum hoc, libeat sycophan-
tam agere in Comoedia?

Odiosum vero et petulans; Sive causam spectes, quze cum
seria sit vel maxime, et impatiens joci, importune hic dicax
est; Sive Cardinalem ipsum, quem minime decet hoc setatis,
hominem senem, et 'Theologum, sic Sannionem agere, et (quod
in proverbio est,) anum saltare? ; Sive magis Regum personas
sacras, quze aliter ab eo demerendz essent, nec ineptiis his
inurbanis atque insipidis irritandz. Indignum enim plane,
sic haberi personam Principis ullius. Merito autem dedig-
nentur, quicunque eo ex Ordine sunt: Qwi crimine ab uno*,
idem omnes ezxpecient; nim petulantiam hanc mature fran-
gant, nec sic sinant impune dicaces esse. Interim, nullus
hic nobis Dilemmati locus, ut libenter audiamus, TWwrpene
factu hoc, an honestum Cardinali fuerit. Absque enim Dilem-
mate omni, nihil habet Aonesti scribendi genus hoc (dicam,
an morbus) tam procax. Turpe vero inprimis, ab eo mon
abhorrere.

Hic libenter audirem honestumne, an turpe, Hex existimet abhorrere a fide

Catholica.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 48. (Op., tom. vii. col. 731. C.]

Sed enim, si pruriunt illi aures adeo, ut libenter audiat,

Honestumne, an turpe, Rez existimet a fide Catholica abhorrere,

fide ἰὼ vellet ei aurem paulisper Chrysippus*. Etiamne, ut audiat,

y ταν Adag. p. 1 * (Vide Horat. Ep. I. 2. 8.]

9.]
« [Vide Virgil. Zn. LI. 65.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 159

honestum abhorrere a fide Catholica? Αἴ hoc, quod tam
libenter (ut videtur) audire vellet, quantumvis aures pronas
habeat et pendulas, a Rege nunquam auditurus est. At forte,
a Pontificia fide honestum abhorrere, presertim (quam nomi-
nat) Clementina, qux parum honesta : cui religio nulla, cui nec
turpe erat ab Ethnicorum Ethica fide abhorrere. Fidem enim
Regi datam turpiter fefellit, atque ita confregit apud nos
tesseram. | Honestum vero, a tali et homine, et fide abhorrere,
cui nihil fidei fuerat, tantundem autem et Aonesti.

Audiat vero et alterum, quod non tam forte audire gestit. [iand.
Abhorrere a fide Catholica turpe est, turpe Rex existimat, nisi Catholica.]
addas, et Romana, et ea additione corrumpas Catholicam.
Multum enim detrimenti Rome inter vos passa est Catholica,
multas etiam sordes contraxit, a quibus /urpe non sit abhor-
rere : ut adherere liceat Catholice fidei, et à vestris tamen
corruptelis parum Catholicis abhorrere. Exe vero sordes nuper
alicubi detersz sunt, et forma, quam ab initio statim habuit,
ei reddita, Huic vero sic. Reformate adhzret Rex, non De-
Jormale vestre. ἘΠῚ injuriosus in Regem Clemens, qui Eum
ab his Catholice fidei corruptelis vestris sensit, vel somniavit
potius, non abhorrere. Atque hzc, ad Domini simile Dilemma,
auritum magis quam cornutum.

[Sin autem honestum sit a fide Catholica abhorrere, non fecit eidem Regi
injuriam, cum affirmavit,] Regem Jacobum non esse Catholicum, et quia
Catholicus non est, hsereticum ease, cum hsec duo contraria sint.—( Bell,
ApoL pro Resp.] p. 48. (Op., tom. vii. col. 731. C.)

Iterum autem allidit ad errorem veterem, quasi Catholicus,
et Hereticus contraria sint, de quo Tortum, quod hzec duo
contraria non sint, monui. Oríhodorum potius Heretico con-
trarar. Non autem Hereticum (ex genere ipso,) nisi forte
qui Judaizat; aut, quse per orbem late patet, Catholicam,
ad unam aliquam orbis partem revocet : quod olim Donatistee,
hodie Romaniste faciunt. Utrique proin abhorrentes a fide
Catholica, at hi magis. Illi enim ad Africam, quartam Orbis
partem : hi, ad unicam urbem in angulo Italiz.

Nullam factam esse Regi injuriam,... quod ... Clemens Pontifex . .. spem

habuerit bonam de Regis conversione, et existimare coeperit, ex eo . .
quod Catholicos in Scotia quietam ac tranquillam vitam ducere patiebatur

» [Erasm. Adag. p. 179.]

[Vana
Clementis
spes de
Regis con-
versione. ]

122

[ Rex nun-
quam fuit
Purita-
nus.]

160 AD CARDINALIS BELLARMINI

eum & fide Catholica non abhorrere.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 48. [Op.,
tom. vii. col. 731. D.]

Vigilans somniavit Papa, et spem bonam habuit, de Regis
conversione. At inanis spes, nec Dona, nisi ratio substet bona.
Ecqua autem ratio, quia Catholicos in Scotia quietam et tran-
quillam vitam passus est. ducere. Non. miror, si multa hic
dicantur non vera, quoniam Cardinalis de rebus sibi incognilis,
et. sine auctore loquitur *. — Vix in Scotia fuit, et est adhuc de
raro contingenlibus, ut quisquam ibi se Papisíam profiteri
audeat. Nec ad diem usque hunc, Recusantium ibi vel nomen
invaluit: Nec est hodie (sit Deo laus) melioris notz:e quisquam,
qui Sacris ibi, aut. Rei divinze subducat se, vel interesse de-
trectet. Quod siqui unquam extulere caput, de iis qui
Papismum professi; ita est in eos animadversum, ut ex íran-
quillo eorum statu, in spem bonam venire non posset Pontifex,
propendere animo Regem, ut faveret Papismo. Quin, de No-
bilium numero, qui primi sese fautores ejus profiteri, lzsze
Majestatis rei facti, solum vertere coacti, δδ 65 eorum solo
adequate. Post vero eis, nec ad honoris gradum, nec ad
rem familiarem, reditus ante datus, quam, et scripto suo, et
juramento dato, et vero etiam Sacramento sumpto, abhorrere
se testati essent a. fide Romana vestra. Ain? vero vitam tran-
quillam ? Hec est illa, (scilicet) quam duxerunt in Scotia,
vita tranquilla, unde spes tanta Pontifici, Regem in religione
mutaturum. Quod valde voluit Clemens, de eo sibi somnia
finxit: vana quidem spe productus est, et Cardinali hzc
injuria nulla? imo summa! Znjuriam enim facit constanti
viro, qui eum putat arundinem vento agitatam,

Quod ... scripsit Bellarminus, Regem in Scotia Puritanum, . . . ad his-
ioriam, non ad injuriam pertinet.—[Bell. Apol. pro Besp.] p. 48. [Op.,
iom. vii. col. 731. À.]

Regem in Scotia Puritanum fuisse, Cardinali, ad historiam
pertinet. Histornam ? quam? a quo scriptam? Est in Aistoria
Rex (cum nondum decimumoctavum setatis annum attigisset)
infensus eorum hostis: et qui paritatem ilam illorum ex-
plodere, antiquum vero Episcoporum regimen in integrum
revocare in animo haberet. Nec aliam exinde Regi mentem
in historia legas. | Ad injuriam ergo pertinet hoc; ad menda-
cium pertinet ; ad historiam non pertinet.

* [Verba Dellarm. de Rege Jacobo. Vide Apol. pro Resp., Bell. Op., tom.
vii. col. 725. C.] 4 (Met tt. xi. 7.]

ΑΡΟΙΟΘΙΑΜ RESPONSIO. 16]

Id autem ita esse, non absolute pronuntiavit, sed addidit, si vera sunt, quse
narrantur ab iis, qui eum intime noverunt: Itaque de rebus sibi ignotis
aliis credidit, qui fide digni visi sunt. Si falsa narrarunt, ipsi viderint.—
(Bell. Apol. pro Resp.] p. 48. [Op., tom. vii. coll. 731. D. 782. A.]

Α΄ se quidem ipse Cardinalis mendacem in eo monstrat, [Iniqua.

quod dixerat de historia. Subjicit enim paulo post, narrasse 5 rmini
lec illi, nescio quos, sibi visos fide dignos, se autem (nam tas]
quid aliud faceret) credidisse. Ita, Cardinals Aistoria jam
fabula mera est. Narraverunt impii fabulationes*, ille pro
Historiis habuit. Siccine vero Majestati Regum defert Car-
dinalis, ut quorundam hominum susurris, quos nec nominare
possit, ita sit credulus, ut referre audeat in scripta, de Regi-
bus, quze Regibus indigna? Tum, satis se excusatum putat,
si jejuna hzc proferat, Non absolute dixi, sed si vera narran- 1983
tur, de rebus ignotis aliis credidi. | Narrarunt hoc alii, qui fide
digni visi sunt. 'Tum, si falsa narrarint, ipsi viderint. Siccine
etiam audacter calumniari fas, ut cicatrix hzreat, dum addas
modo, si vera narrantur ? et, ubi deprehensus falsi sis, ne id
quidem curare, dum adjicias, si falsa narrarunt, ipsi viderint ?
Et nihilne nobis narratur de Cardinale? Eane sat erit pro-
palare scriptis, addito tantum, si vera narrantur ? aut si non
narrentur, si falsa narrarunt, ipsi viderint ? Viderit vero
Cardinalis, an hoc sit, existimationem Regum sacram et illi-
batam servare?

Quanquam non desunt conjecture ex Basilico Doro; .. . nam. lib. i. p. 6. sic
legitur: ' Religionem quam in Scotia profitemur Scriptursge verbia fundatam
esse ;' et lib. ii. p. 40: ' Reformata religio in hanc nostram Scotiam divino
plane miraculo introducta est.'—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 49. [Op., tom.
vii. col. 732. A.]

Veritus, ne fabule huic suz deesset fides, non deesse sibi [De refor-
dicit conjecturas, quibus fabule fidem faciat. Scribit Rex, vd
Religionem, quam in Scotia profitentur, ipsis Scripture verbis Vigione.)
fundatam essef. Quidni scribat ? Puritanorum ea religio non
est, quorum nulla est religio sua atque propria: disciplina
est. Quod ipsum tamen de Purifanis generatim dictum volo,
deque iis inter eos, qui preterquam quod Discipline sum
paulo magis addicti sunt, cztera sobrie satis sapiunt; Qui,
quantumvis formam illam suam perdite depereant, 1n reliqua
tamen doctrina satis Orthodoxi sunt. Nec enim nescius

* [Pa. exviii. (Vulg.) 85.) tatem, in sacris literis fundata est."—
f [* Religio nostra, que est Dei Bas. Dor. lib. i, Reg. Jacob. Op.,
cultus juxta revelatam Ejus volun- p.68.]

ANDREWES.— RESP. M

124

162 AD CARDINALIS BELLARMINI.

sum censeri, adeoque esse, eo in numero (non minus quam
in Societate vestra) cerebrosos quosdam, pronos in schisma
nimis. Etiam non deesse, qui, quoad religionis capita quize-
dam, vix per omnia sani sint. Quos ego hic, quos ubique
exclusos volo. Mihi ab exteriori regiminis forma Puritani
sunt, non autem ἃ religione, quie eadem oet est, et esse potest,
ubi facies regiminis externa non eadem. Redit post, ad
introductam eo divino plane miraculo religionem$. — Bespondi
supra, quz par erat. Nego jam, mentionem inibi ullam
divini miraculi. Qui solet Anglicum inspicere Tortus, Car-
dinalis, ubi e re sua id est, inspiciat hic Bacuxóv Adpov,
videbit, extra ordinem, seu evtraordinaria ratione introductam
eo Religionem ^. Nullum autem miraculum ibi Divinum.
Dixit autem ezrfraordinaria, quod stabiliendz religionis via
ordinaria sit per interventum auctoritatis Regime. Qua via in
Scotiam introducta non est. Nec enim Principis auctori-
tatem expectarunt: Scias autem, hunc ibi Regis animum
fuisse; addit enim (ne verbo quidem unico interjecto) id
quod in Anglia, Dania, aliis Germanie partibus, factum est :
quam hic Cardinalis clausulam, per suum * e£c.,' przecidit sta-
tim; ante autem, per suum *e£ paulo post :᾽ ne, s& venisset in
conspectum, conjecture statim ejus mole sua ruerent. Eluce-
ret ex 115 statim sensus illius, quod, ezíraordinaria ratione
introductam, dixerat. Ubi enim, ordine quidem aditus reli-
gioni patefactus, per eos patefactus, penes quos rerum summa;
ut in iis, (quas dixit) Rebuspublicis: ubi secus, (ut in Scotia)
extra ordinem plane. At, quod Anglice sic posuerat Rex,
Latinus interpres vertit, Divino miraculo. Rege autem nescio,
sic vertit. Nescio enim Rege, publicatus liber ille aureus,
Gallice, Italice, Teutonice, Latine, quem Aez, inter κειμήλια
esse voluit Henrico Principi, cui in privatos usus eum dica-
rat. Nec de Latino faciendo cura illi, postquam emanasset ;
nec, de versione ejus Latina, vel corrigenda: Quodsi cura
ili aliqua: (qui alibi, cum Tortus; hic quoque cum Car-
dinalis tam curiosus est, in versandis Anglicis,) si vel aliqua
ei cura hic, Anglica vel inspiciendi; cessante miraculo, statim

M Religionis in Scotia reforma- in Scotland, being epigr sar
p i2. a Aen ibid. p. 72., ut supra, wrought b "God." — Baa. Dor. Lib.
P not. v apud acob. Án 160.

^ [^ The reformation of religion ie VERORENE

APOLOGIAM RESPONSIO. 163

cessasset tota hsec calumnia Cardinalis. Ejus hic incuria,
Regis injuria.

Catholicum se non esse palam profitetur, cum in tota illa Apologia nomen
Catholicorum semper tribuatur [leg. tribuat] illis, qui Romano Pontifici
adhsererent [leg. adheerent.—Bell. Apol. pro Resp.) p. 49. [Op., tom. vii.
col. 732. B.)

Αὐ cura quidem in hoc; in sequente vero cor illi deest, et [Rex est
frons, ubi Regem dicit Catholicum se non esse palam profiteri, Moa
qui nusquam id fecit, nunquam facturus est. Profitetur
palam se Catholicum, at non Homanum, ne, quod voce prima
posuit, evertat secunda; nec compinget unquam vim vocis
tam late patentem, in unius vel urbis, vel pectoris angustias.
Quod, quo magis facit, eo magis Catholicus. Secundum huic
accenseri potest, perinde falsum. n foía Apologia nomen
Catholicorum semper illis. tribui, qui Romano Pontifici ad-
herent. Non enim, vel in tota, vcl semper : Ostendi hoc
copiose alibi!, Quibus autem id tribuit in locis, ita tribuit, ut
ad illorum ingenium, non sensum suum loqui, facile quis
possit agnoscere. De quo cum Cardinalis Tortus sit, Tortus
autem responsum jam acceperit; quod 'Torto satis fuit,
sufficiat et Cardinali. Sed, nec abhorret a Catholicorum, qui
.veri et veteres sunt, αὐ vera est et vetus, vel religione vel
fide. Fidei adnata quaedam sunt, in religionem irrepserunt
nonnulla: inter Aec distinguit, et religionem ; inter illa, et
fidem : fidem, religionem amplectitur: tum hzo, tum illa
rejicit: nec cum zizaniis simul eradicat et triticum* ; quod
sanum est, retinet, quod vetus, renovat, quod recens ἃ Roma 125
vel Tridento, non agnoscit pro Catholico.

Qoamvis autem . . . Catholicum se probare nitatur, cum tamen ἃ Romana
Religione, et 4 Romani Pontificis obedientia, alienum se esse dicat, non ideo
judicio orbis terre Catholicus unquam haberi vel dici poterit; quoniam
nomen *Catholici* Ecclesia Romana ita obtinuit, ut etiam heretici interro-
gati, ubi ad Catholicam conveniatur, non suas domos, sed istam unam
ostendant ...[unde heretici omnes, tanquam rami fracti, exciderunt.—
Bell. Apol. pro Resp.) p. 49. [Op., tom. vii. col. 732. B. C.]

Utcunque vero se probet Rex Catholicum, narrat ei Cardi- [Romanis
nalis, operam omnem perire; 44 Romana religione, a Romani hus Dons;
Pontificis obedientia si alienus sit, nihil egit. Nomen Catho- sapiunt]
lici Ecclesia Romana obtinuit: nempe pars, totius: indivi-
duum, generis. Narret hzc ídiofis suis: nam qui doctrina

[Vide Tortur. Torti, pp. 899, 400. Edit. Lond. 1609: et nostr. in marg.
k [Matt. xiii. 29.] B
M

164 AD CARDINALIS BELLARMINI

vel leviter tincti, agnoscunt statim vocem hanc Donatum
sonare, qui, quasi deserto jam orbe reliquo, ἐπ meridie cubare
Christum οἱ pascere, nec alibi usquam, nisi in Donati parte
inveniendum. /Equior autem Donati voz, qui partem orbis
integram Christo reliquam fecit; non in unam urbem semi-
rutam contrusit. Iniquior Cardinalis, quanto Roma minor
Africa est. At illud, nec idioftis (credo) suis persuasurus,
fieri posse, ut, Judicio Orbis terre, abjudicetur Orbi terri no-
men Cafholici, adjudicetur Urbi. Nec, per immensa terrarum
spatia, (qua per Asiam, qua per Africam, qua per ipsam Eu-
ropam, Gentes existere tantas, tam multas, ut, qui Pontifici
adhserent, pre eis, manipulus modo sint;) apud quas si
qu:zras, ubi ad Catholicam conveniatur, Romanam ostensure
sint", cum nec Romana ibi sit, quam ostendant: et si esset,
non tamen pro Catholica, sed pro ramo diffracto ostenderent.
Nec si qua parte hzretis adhuc, et aliquis ibi de vulgo vestram
ostenderet, (interrogatus de Catholica,) id valde ad rem faciat:
nec id usquequaque habendum pro falso; fuit enim, adeoque
et jam est, sed qus vitium jamdiu traxit, nempe, ut parie-
tine nomen ferunt, quod ibi olim fuerat, sdificü. Idem
autem, inlerrogatus de Reformata, digitum ad nostram inten-
deret, eo ipso fassus (scilicet) Catholicam vestram ruinas ducere.
Utrique hanc nominis gratiam facerent; sed malus veritatis
magister vulgus.

Itaque S. Ambrosius . . . * Quesivit . . . an eum Romana Ecclesia con-
eentiret".'—([ Bell. Apol. pro Resp.] p. 50. [Op., tom. vii. col. 732. C.]

Quod affert de Ambrosio, ne id quidem ad rem. Recte
quaesivit, an cum Romana consentiret? | Sciebat enim Epis-

sane fidei.] copum tum Rome Catholicum : At paulo ante, cum Liberius

ibi in Acereseos subscriplionem consenserat ^, nec diu post, cum

! [* Seriptum est, inquiunt (Dona-
tistee) in Canticis Canticorum, sponsa,
id est Ecclesia, dicente &d sponsum,
Annuntia mili, dilexit anima,
ubi paacis, ubi culos 6» meridie. Hoc
est unicum testimonium quod pro se
isti resonare arbitrantur, eo quod Afri-
ca in meridiana orbis parte ait consti-
tuta."—8. Aug. contr. Donat. Epist.
(aliter De Unitate liber.) 8. 40. Op.,
iom. ix. col. 577. A. Confer quoque
Serm. xlvi. $. 37. tom. v. col. 851. C.
et Serm. exxxvii. $. 9. ibid. coll. 974.
D. 975. A.]

" [Confer S. Cyr. Hier. Catech.
xviii. Bect. 26. pp. 297. D. E. 298. A.

citat. ad fin. Tortur. Tort.]

^ (* Sed non ita avidus fuit, ut es-
set incautus; scimus enim plerosque
aviditate studii prsetermittere cau-
tionem. Advocavit ad 86 episcopum,
nec ullam veram putavit nisi vero
fidei gratiam, percontatusque ex eo
eat, utrumnam cum episcopis Catho»
licis, hoc est cum Romana Ecclesia
conveniret." — S. Ambr. de Excessu
Fratr. Satyri. gect. 47. Op., tom. ii.
coll. 1126. E. 1127. A.

9 [Vide S. Athanas. Hist. Arian. ad
Monachos. sect. 42. Op, tom. i. p.
368. D. E.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 165

idem fecit Honorius?; non hoc de Komana qu:sisset Am-
brosius. Pro illius temporis ratione, questio illa illius ; quze-
que, nec semper ante, nec post vero semper, tuto quszri
poterat.

De quo nomine vide que diximus in extrema pagina prioris . . . libelli.—

[Bell. Apol. pro Resp. ] p. 50. [Op., tom. vii. col. 732. C.]

Nam, quse in erírema pagina scripsit Cardinalis, et ita
valde videri vult a Lectore, fatemur omnia: nec de nominis
honore lis ulla; sed utri e re magis nomen habeant.

Hereticum non esse Christianum, non ideo dixi, quod ignorarem, ampla 196

quadam significatione Christianos dici posse, quotquot in Christo baptizati
Christum se colere profitentur : sed quoniam proprie illi soli veri Chris-
tiani sunt, qui veram atque integram Christi fidem [in Ejus Ecclesia]
tenent, nullique heereticse gectee adherent. —[ Bell. Apol. pro Resp. ] p. 50.
(Op., tom. vii. col. 732. C. D.]

Recognoscit post Cardinalis, quze de Heretico non Christiano (Hewretici
minus caute dixerat, et ex ampla jam gratia Christianos dici P" ne
permittit, quotquot in Christo baptizati, Christum se colere Christi-.
profitentur. Fecit ingenue hoc, et ut se dignum erat: porro, "d
de cetero idem sspe faciat. Nam si, qui Christiani sint
proprie, quzrat, debet ad fidem veram caritatem quoque
non ficlam adjungere; ut nec heretice secíe, ncc vitiose vite
adhzreant. Id sifecerit, Ecclesia Romana, quse sic (ut dicit)
Catholice nomen obtinuit, judicio orbis terre Christiang no-
men vix obtinebit. Quare, sinat Christi baptismo et cultu
rem Christianam stare, et qui uspiam per Orbem totum
Christo nomen dederunt, in hujus nominis societatem venire.
Hereticus, per hoc, Christianus esse non desinit: et atrocem
injuriam fecil ei, quem sic appellavit; injuriam et Patribus,
qui aliter eum loqui docuerunt.

Hegem, religionem, quam cum baptismo susceperat, dimisisse.—[DBell. Apol.

pro Resp.) p. 50. (Op., tom. vii. col. 733. A.]

Rex autem, quibus in Paptismo abrenuntiavit, isdem hodie [Rex fidei
quoque abrenuntiat: eadem, quz ibi credere se professus, vendipud
jam credit, quie Baptismo suscepit, eorum haud quicquam nuntiavit, ]
dimisit, "De Missa ibi Latina, nec intellecta populo; privata,
nec populo data vel accepta; sub una modo specie, nec inte-
gra; de Purgatorio, Imaginibus, Reliquiis, operibus super-
erogationis, Monarchia Pontificis; preestare non tenetur quis,
de his nihil ibi stipulatus est.

» (Conc. C.P. iii. (Gen. vi.) Act. xii. — Conc. tom. vi. col. 948. seq.]

[Quomodo
institutus, ]

[Quam or-

166 AD CARDINALIS BELLARMINI

Vere injuriam gravissimam illi fecit, qui eum abstraxit a Matre Catholica, et
instituendum Calvinianis tradidit.—[Bell Apol. pro Resp.] p. 50. [Op.,
tom. vii. col. 733. A.] |

Institutio quidem ejus ea fuit, etsi a matre abstracti, ut
Judicio Orbis terre ejus illum poenitere non debeat. Ad
rem divinam, ad Dei verbum frequenti, ad sacrosanctam
Eucharistiam, debita, devota presentia, Vite castimonia,
terrenarum rerum contemptu, et (quz in minimis non est
laudum) clementia, Regum in numero, quos Cardinalis Ca-
tholicos indigitat, (parce dicam) nulli cedit. Nec vel melior,
(ausim dicere) vel vir fuisset, vel Rex, si preclara illa (quam
Cardinalis somniat) institutione frui datum ei fuisset. Qualis
autem Noster hic, quales alibi Vestri sint, in theatro positi
Orbis terrarum, latere non possunt.

Jacobus Rex non solum unus esset ex ordine Regum, sed . . . e numero

Catholicorum Regum, si a Parente Catholica institui posset [leg. potuisset ].
—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 50. [Op. tom. vii. col. 733. A.]

Est vero in ordine atque numero Principum Orthodoxorum

thodoxu&] Rex noster. "Ut constet esse, ad cam rem, Confessionem suam

127

edidit, inque illo ordine atque numero, wquiores judices ex-
pectat: Cardinali, non vel stat vel cadit, qui Controversias
suas forte omnes fieri vellet de symbolo : quarum plerzeque
(quod vel plebeii, nedum Principes facile agnoscent) lacinie
modo sunt, et assumenta ad fidem, qui, precisis his, potuit
olim diu, potest et jam recte consistere.

Sed quod princeps, qui ab ipsorum religione abhorret, —-

Aliam ergo a Regibus censuram certo sibi pollicetur, post-
quam de majoribus illis, sanam sibi, solidamque fidem probavit
esse. Non enim, αὖ illorum religione abhorret, sed ἃ quibus
abhorret, illa illorum religio non sunt.

e qui [ut] Antichristum execratur, (quem illi ut Christi vicarium colunt,] —

Papam quidem, nisi in Templo sederet, pro Deo se gereret,
Vicedeum se scribi sineret'; pro zíntichristo non haberet :
cui inustas notavit notas multas, quibus fieri vix potest, quin
valde Antichristum referat. Nec execratur tamen, quin men-
suram suam nosse, et ad meliorem mentem redire ex animo
optat: si id non detur, saltem, ne Regibus sceptra, subditis
ne fidem ereptum veniat.
4 E Thess. ii. 4.

]
τ (Quo titulo Thomas Maria Caraffa, lum V. iA ERE Vide Burmnet's

in dedicatione Thesium suarum, Pau- Life of Bedel , p. 11]

APOLOGIAM RESPONSIO. 167

— qui intercessionem Sanctorum palam irridet, qui venerationem Reliquia-
rum intolerabilem idololatriam vocat, qui Purgatorium, Missam, et ceetera
fidei Catholicee dogmata conspuit, Hsereticus . . . dicatur, moleste ferre
non possunt, nec commoveri, nisi commotione fraterni doloris, quod
tantum Regem, quem ipsorum ordini sceptrum et corona conjunxerat, ab
ipsorum communione heresis et schisma disjunxerit.—( Bell. Apol. pro
Resp.] p. 51. [Op., tom. vii. eol. 733. B.]

Nec Sanclorum invocationem irridet, sed ab invocatione [Quam
eorum abstinere tutius putat, nulli precepto nixa, voluntario Lcd
modo cultu introducta. Reliquias honorifice asservari sinit, condem-
religiose adorari non sinit. Adorationem enim religiosam rd
Latrie copulari: uno versu utramque 801} Deo ἃ Christo vin-
dicari*. In Missa, si missa fiant, quze cum Transubstantia-
tione vestra ibi submissa sunt, bono si loco res esset, non
valde de nomine litigaret. Purgatorio nonnulla alia dogmata
vestra, etiam Purgatorium ipsum, opus habere, non invitus
agnoscit: certe, ad fidem ea nou pertinere: ut probare possit,
ut probarit abunde eis fidem suam : nec illis opus sit commo-
veri viscera, nj&i ira forte in Pontificem, qui Brevibus; in
Cardinalem, qui Epistolis et Apologiis, avertat ei ab officio
populum suum. Mirentur magis, commoveri paterna ejus vis-
cera, ad subditos ejus a fide (qui tam sane sapiat) avocandos.
Quem adeo eis sceptrum et corona conjunzil, ut non debeant
nenizm istz et religionis cortex (si tamen cortex) αὖ ipsorum
communione disjungere ; sed neque disjungent unquam. Nam
et cum Henrico VIII., ct cum filia ejus Elizabetha, et cum eo
qui Gallias nuper feliciter rexit, (fremente licet et frendente
Pontifice) reliqui Christiani Principes et inierunt libenter
feedera, et religiose semper, constanterque coluerunt.

Ac ut Bex intelligat non esse novum in Ecclesia, ut Sacerdotes libera voce

arguant Reges heereticos, adscribam . . . verba S. Hilarii... ad Constantium.

. * Tyrannus non humanorum sed divinorum, etc. . . . Et ' Scelestis-
sime mortalium, etc. — [Bell. Apol. pro Resp.] p. 51. (Op., tom. vii.
col. 733. B. C.]

Minitabundus autem, ut Epistolam suam ad Cesarem, [Bellarm.
atque Principes!, ita locum hunc concludit hic, v/ Rez ?ntelli- ᾿ΕΝ
gat, (nec solus tamen,) Cesar quoque et Principes, (ne hoc 128
novum illis atque insolens videatur,) caveant sibi, atramentum
Cardinali non deesse, nec fel, quibus, cum opus sit, scribat in

» ( Matt. iv. 10.]
* [Vide Bell. Pref. ad Apol. pro Resp. Op., tom. vii. col. 707. À.]

108 AD CARDINALIS BELLARMINI

eos Satyram vel Philippicam, cum fempus transit. tacendi".
Et phrases ipsas selegit, et ascripsit. Tyrannos enim divino-
rum, et scelestissimos mortalium appellabit (scilicet), ut Con-
stantium olim excepit Hilarius*, excepit et Lucifer. Et hz

(Ex S.HiL Cardinalis /ibere voces sunt, O tu sceleste, o sceleratissime mor-

ictav 5]

let Lucif.
ularit. si-
milia alle-
g9t con-
vicia. ]

[S. Hila-
rius, mor-
tuo jam
Constan-
tio,)

lalium. | Ciesari dicte olim, iterum, ubi res postulat, dicende.
Quanto autem melius is, (quem paulo post nominat) Nazian-
zenus (qui propius abfuit, et Constantii Imperatoris indolem
melius nosse potuit:) apud quem reperias pleno ore lauda-
tum; apud quem, multa et seipso magis digna et Constantio. .
Imo, quanto melius Hilarius ipse, libellis suis (qui super-
sunt) duobus ad eundem Constantium: ubi etsi Constantii
nonnulla improbaret, (quis enim omnia ejus probet?) ita
tamen notavit vifia, ut conviciis abstineret. Nom licet libi
facere istud, dixit Herodi Baptista", imitandus in hoc Hilario:
sed procul aberat contumelia, nec vel male Petrus Neroni
dixit, vel Decio Cyprianus.

Possent addi non dissimilia ex Lucifero Calaritano.—(Bell. Apol. pro Resp.]

p. 52. [Op., tom. vii. col. 734. A.]

Ex Lucifero, (est ut dicit) consimilia addi possunt, quin
pejora longe, sed qui nemo libenter numeret inter ejus
κατορθώματα. Quin in Deum deliquisse eum, dum titulo hoc
conviciis suis fucum faceret, De non parcendo in Deum delin-
quenti*. Excuset ista quis, sjc pote: Exularat, commotior
erat, dolori indulsit: ut vero factum hoc ?nsolens non fuerit,
ut laudi datum Lucifero, ut posteris £mitabile, non hoc efficiet
Cardinalis, ne 51 Baronium advocet.

Librum illum (S.] Hilarii . . . Constantio . . . vivente editum et viventi

oblatum convincit Baronius, tom. iii. Annal. p. 715.—([Bell. Apol. pro
Resp.] p. 52. (Op., tom. vii. col. 734. A.]

Eccuinam enim persuasit Baronius paradoxum illud suum,
Viventi Constantio oblatum αὖ Hilario scriptum hoc ?* oblati
pretium mortem non futuram? Aut Constantio vivo impune
laturum fuisse suum illud, O scelestissime mortalium ? Imo

* (VideS. Hil. Pict. in Constantium
ad init. Op., tom. ii. col. 561. A.]

' Tyrannus non jam humanorum
$ed ivinorum es."—8. Hil. Pict. Lib.
in Constantium, sect. 7. Op., tom. ii.
col. 566. B. ** Scelestissime mortalium,
omnia persecutionis mala ita temperas,
ut excludas et in peccato veniam, et in

confessione martyrium."—Ibid. gect. 8,
po 567. C.]

Matt. ΟΝ AM

Vide Bibl Patr. tom. iv.
Ρ. 2). T. seq.]

5 [ Baron. Ann. Eccl. ad ann. 360.

Num. viii.—xiv., tom. iii. coll. 007;
1008.]

APOLOGIAM RESPONSIO. | 169

premebat apud se in chartis, nec edi passus est^». — Et hec
suspicio non est. Qu:ecunque enim libelli illius reperta sunt
exemplaria, in fronte hoc ferunt omnia, non nisi morfuo de-
mum Consianiio lucem aspexisse. Baronius, contra fidem
exemplarium omnium, Cardinalem agit, (quoties vero id?)
Sed et alia multa, et hoc cum aliis, reponat quis inter Errata
ejus Cardinalia. '

Possent addi non dissimilia . . . ex Greg. Nazianzeno, et [ex] aliis.—[Bell.

Apol. pro Resp.] p. 52. (Op., tom. vii. col. 734. A.]

De Nazianzeno* alia res est. Feedissimum Apostatam (ut
par erat) punxit, verum et mortuum jam, cum resipiscendi 129
spes nulla: et orbum, cum posteros non haberet, quos alienos [ S.Greg.
eo facto posset reddere. Cyrillus? autem, octogesimo demum CyHL
anno post, ad Juliani scripta respondit: nec nisi redacto jam Alex, mor
in pulverem Juliano. Et horum uterque quod fecit, ad rem Juliano,
nihil. Nec enim inter Reges Christianos Julianus, osor Libros suos
Christi, et Religionis Christiane. runt.]

Quo vero redeunt hzc? Nempe, ut Pontifici, cum volet,
liceat. Principi cuicunque hzresin impingere. Post autem,
ut sine nota aliqua insolentis?, Cardinalibus liceat impune in
eos debacchari. Id enim tandem vult dicere Cardinalis,
pepercisse se Regi nonnihil cum mon Catholicum, non
Christianum diceret : saltem si non peperceri, novum in
Ecclesia non esse linguas in Cesarem /axare, Regum autem
in eadem urna cum Csesare sortes esse.

r
* [Vide Dissert. previam Editoris —C., 101. C. geq., 102. D.]
Benedict. in hunc librum, sectt. xiii. 4 [De Conviciis S. Cyr. Alex. in Jul.
xiv., S. HiL Pict. Op., tom. ii. coll. vide Contra Jul. lib. iv. ad init., et
551—560.) lib. vii., Op., tom. vi. par. ii. pp. 114 et
ς (Vide S. Greg. Naz. Orat. iii. (in 224.]
Jul. 1.), Op., tom. i. pp. 76. A. seq., 84.

[ Bellar-
minus ad
Apologian
directe
non reg-
pondit.]

130

Ap CaruT SEXTUM.

Quod Cardinalis Bellarminus directe responderit ad Apologiam pro Jure-
mento Fidelitatis. Adversarius vero statum cause» mutet, et ad alis extra
rem digrediatur.—[Bell. Apol. pro Resp. Op., tom. vii. col. 734. A.]

Quod Cardinalis Bellarminus | directe non responderit ad
Apologiam pro Juramento Fidelitatis : Adversarius vero
statum cause non mutet, nec ad alia digrediatur extra rem.

Bellarminus ad prius illud Caput directe respondit, in illo Juramento fideli-
tatis non contineri solam civilem obedientiam, sed abjurationem D'ontificise
potestatis.—[Bell. Apol. pro Resp. ] p. 54. [ Op., tom. vii. col. 734. C.]

QUAERITUR jam, Án directe responderit Cardinalis δὰ Apolo-
giam, an vero sfüíum cause mulaveril, digressus ad alia.
Capita duo erant. Primum; In juramento Fidelitatis, con-
tineri solam civilem obedientiam. — Directe respondisset, si,
cum tribus locis ponatur ibi in juramento vox ipsa obedientie,
in aliquo trium obedientiam aliam quam civilem requiri docu-
isset: Non docuit, directe ergo non respondit. Verba ipsa,
quie inibi operativa sunt, fidelilatem lamen et veram obe-
dientiam prestabo Regi, &n alium sensum habere possunt,
quam de civili sola et obedientia et fide? An, contra aliquod
religionis Papisticze caput ex adverso ponuntur? annon con-
tra depositionem Regis, dispositionem Regni, et quz ibi
similia sunt, sola? — At respondit, abjurationem inesse Ponti-
ficie potestatis, Ne sic quidem directe. "Non enim ullius
potestatis, απ vere Pontificia sit, non ullius, nisi quam
usurpant in Cives, ne civilem Principibus obedientiam prze-
stare teneantur: ut, et hzc potestas abnegari possit, et sola
tamen ibi civilis obedientia contineri.

Idque ostendit tribus argumentis, ex Titulo Edicti, qui est ad detegendos ei
reprimendos Papistas ; ex verbia Juramenti, ubi negatur Pontifici potestas

APOLOGIAM RESPONSIO. 171

ligandi et solvendi; οὐ ex alio Juramento clariore, quod est de Primatu
Regis in spiritualibus*.—[ Bell. Apol. pro Resp.] p. 54. (Op., tom. vii.
col. 734. C. D.]

Friget vero argumentis Sic TWulus Edicti. Imo dic qui- [Argumen-
bus Juramenti verbis potestas Pontificia abnegetur. "Titulus e
enim Edicii Juramenti pars nulla est. 1. Titulus Edicti, ur
Ad detegendos Papistas, an (scilicet) civilem obedientiam
prestare renuant? Ergo Juramentum soli obedientie civili
preéstande non est. Imo vero est. 2. Negatur, excommuni-
catione solvi vinculum, quo filius parenti, Principi subditus
obligatur, (id est) vinculum solum civilis obedientie; ergo.
negatur excommunicatio.

(Illa vero consecutio, quam vitiosam esse, et solam in ejus libro positam

Rex dicit*, nusquam in libro Bellarmini invenitur.— Bell. Apol. pro Resp.
p. 54; et Op., tom. vii. col. 734. D.]

Habetur autem vi£iosa hzec consecutio pag. 17*. | Negatur

potestas solvendi ἃ Juramento civilis obedientie ; negatur
ergo potestas solvendi (Petro cum clavibus concessa).
9. Postremo fuit aliud Juramentum ante septuaginta annos
de potestate Pontificia. Hoc ergo etiam est. Nisi reddat
incudi argumenía hzc sua, recudat librum, quantum volet,
quoties recusus erit, quot exemplaria, tot testes exstabunt,
quod ad Caput primum Cardinalis directe vel nolit, vel nesciat,
respondere.

Bellarminus non disputavit universe, possetne Summus Pontifex Regos depo-

nere, quod ad rem ipsius non faciebat, sed assumpsit solum, posse a Summo
Pontifice Reges heereticos excommunicari atque deponi, quod apud Catholi-

cos in dubium revocari non solet.—[Dell. Apol. pro Resp.] p. 54. (Op.,
tom. vii. col. 734. D.)

Quod ad secundum: et in eo quoque diversus abit. Ut [Pontifer
enim de potestate Reges abdicandi verba faciat, egre adduci- 55: L..
tur, nec dispuíasse se universe, an lec insit potestas in Pontifice T a
Reges deponendi, sed assumpsisse solum, Reges hereticos a qeponit.]
Pontifice deponi, quod apud Catholicos in dubium revocari non
solet. Quorsum autem hzc modificatio de Hereticis? | Pon-
tifii si stomachum moverint, triduo fient Aeretici: quis
nescit? Et hoc tamen, in dubium apud Catholicos revocari

solet. "Vidimus in Gallia nuper, nec (a Catholicis suis) agni-

* [Resp. Torti, pp. 8—12.; ; et Bell. * (Resp. Torti, pp. 10, 11. Edit.
Op., tom. vii. coll. 639—641.] Polit, et Bell. Op., iom. vii col.
* [Preefat. Monit. p. 25.] 640. ἀλη

172 AD CABDINALIS BELLARMINI

tum pro deposito Regem, quem duo Pontifices deposuerant?.
Idem et in Hispania visuri, si Philippum II., quod habebat in
animo Sixtus V., excommunicatum primo, deponendum post
censuisset, Assumere ergo hzc non debuit, que sic in
dubium revocari solent ; sed disputare: si sic (ut ait) ad
A pologiam directe respondere in animo habuisset.

131 Posterius caput ad fallendos lectores ambigue . . . proponitur, (cum dicitur
.... *Hane in Reges potestatem, &c.)*. Qusro enim quid sibi vult
illud, Hanc potestatem.—(Bell. Apol. pro Resp.) p. 54. [Op., tom. vii.
coll. 734. D. 735. A.]
[Qneiem in: Quin, hoc ipso jam loco, ubisatagit, ut excuset se criminis,
testate Quod directe non responderit, statum cause non mutavit, extra
habeat — Tem digressus non sil, tria hzc (inquam) hoc ipso jam loco
Pontfer] tt: dum cavillo eludit lectorem, amóigue a Rege positas
voces has, Hanc in Reges potestatem. | Ubi, hanc potestatem,
quid sibi velit, querit. 'Omissis autem illis, in Reges. "Vix
direcle hoc. Potestas enim in Reges Pontificis quid sibi velit,
quis nescit? ut anxie opus sit querere, quid voce potestatis in
Reges intelügendum veniat. Quod autem, Aanc in reges
potestatem, dixerit, id ad superiora referri debet, Ubi duo
tantum esse capita dicit, de quibus in Apologia disseruit, u£
supra monui. Supra monitus lector, non hic jam denuo :o-
nendus erat tam cito. Hanc in Reges potestatem, facile per
se intellexerit, de qua Rex supra monuerat. Nam ut Aanc in
Reges potestatem Pontificis, de obedientia subditorum intelli-
geret, aut, ut hanc in Reges potestatem, de potestate prohi-
bendi juramenta; nemo tam (credo) insulsus. Et lectori
injuria fit à Cardinale, qui sic nugis his detinetur. Verum
Cardinali certum digredi, ad alia omnia digredi et retrogredi,
quam ut de odiosa hac in Reges potestate congredi velit, aut
universe vel disputare, vel dicere. Diceret in Brevi Pontifex,
diceret, quam partem, quam vocem ibi prohiberet. Respon-
deret Cardinalis directe, sicubi, in Juramento, obedientiz vox,
aliter quam civilis obedientie sensu veniret intelligenda.
Non facit: ambages qusrit, principium petit, direcíe non
respondet.

4 [Henr. sc. IV. depositus primum 110. xcvii. cap. 4. tom. iv. p. 794.) et
& Sixto V., (Thuan. Hist. lib. Ixxii. absolutus demum (ibid. lib. cxiii. cap.
cap. 5. tom. iv. p. 301.) iterum & 232. tom. v. pp. 522, 528.]
Greg. XIV., (ibid. lib. ci. cap. 14. * [Prefat. Monit. p. 25. ]
tom. v. p. 66.) pro rege agnitus, (ibid.

APOLOGIAM RESPONSIO. 178

Pasce oves. . ., et Tibi dabo claves, non adduxit . . . ad oppugnandum
caput illud posterius, sed . . . probandum esse in . . . Pontifice potesta-
tem excommunicandi, &c.—[Bell. Apol. pro Resp.) p. 55. [Op., tom. vii.
col. 735. B.)

Pasce oves meas, Tibi dabo Claves, non probant posterius (oteetas
caput, de jure Pontificis, ad Regna Regibus abroganda. At Ms
hoc quaeritur. Probant dispensare, excommunicare, absolvere non res

: ur;
posse, qui ad Gregem suum spectant. At hoc non negatur,
utique nec affirmatur; nec enim ea ibi res agitur. Ad caput
prius (uti videt Lector) penitus adhzrescit: ad posterius, de
hac in Reges potestate, ne pertrahi quidem potest directus iste
responsor.

Reliqua, . . . nihil esee aliud, nisi digressiones ad invidiam atque odium

. . . Pontificibus .. . conciliandum.— [Bell. Apol. pro Resp.] p. 55. [Op.,
tom. vii. col. 735. B. C.)

Illa vero qu:ze dicit, a Rege posita ad odium Pape concilian- justum.
dum, vere posita, non negat. Cur ergo ea dicunt, faciunt Lm
Papz, unde illis odium merito conciliari possit? cur culpam parit.]
hic non przestant? cur illa, tam odiosa, non damnant? cur
subinde refricant? | Odio enim si digna non facerent, odio
inde (quod ita amoliri cupit Cardinalis) non laborarent.

A Rege heretico, quique se hostem manifestum Ecclesise Catholiez,totiusque — 139

Orthodox» religionis profitetur, nihil aliud expectari posse, nisi fidei reli-
gionisque contemptum.— (Bell. Apol. pro Reap.) p. 55. [Op., tom. vii. col.
735. C.)

Nec est in eo contemptus ullus, vel Religionis vel fidei, si, (Rex non
quam infesti fuerint olim Pap: Principibus, narret quis ex pine
historia: quam etiam futuri jam, si veteres illis ad hoc vires tholies

— : . hoetia.]
responderent. Ubi, incivilis et inverecunda est calumnia
Cardinalis, Regem se hostem manifestum Ecclesie Catholice
totiusque Orthodoxe religionis profiteri. Imo et religioni, et
Ecclesie amicus summus, qui has Ecclesie labes, et Religionis
Orthodoxe probra, qui hos certos Regum Principumque
hostes, in scenam protrahat, ut eos omnes simul novisse,
simul odisse jam possint.

Heec omnis .. . mere calumnise sunt. Non aolum enim nihil horum in Bel-

larmini libro reperietur, sed contra potius de solis Heereticis.—[Bell. Apol.
pro Resp.) p. 56. [Op., tom. vii. col. 735. D.]

In eo vero accusatio Regis injusta, fraus mera Cardinalis [ Reges,

: . i ri: ; : etiam non
est, et mendacium, qui calumniam dixit. Imperium in Reges heretici,

(quo Regna illis, cum vult, adimit) in solosne hereticos usurpat sit] depo-

[ous de
re Bel
larminus
in Contro-
versiis
scripserit.)
133

174 AD CARDINALIS BELLARMINI

Papa? De solisne jam Hereticis sermocinatur Cardinalis ?
Et qui ergo tandem Othonis IV. hzresisf,^quem imperio,
quz Joannis Navarrenis, quem regno exuit? Qus Philippi
Pulchn, cujus Regnum in Albertum Austriacum transcripsit^?
quod autem et ademptum ei non sit, per Pontificem non
stetit. Nulla autem horum heresis fuit, sed nec Henrici IV,
nec Friderici IT. Imperatorum, quos tamen Aereticos denun-
ciavit. Quodsi, ubi demum refici sunt, exauctorari pos-
sunt, nihilo eis melior exin conditio, nimis lubrico in loco
versantur. Nimis enim ilh in proclivi potestas, Hereticos
faciendi, et ubi volet, et quos: et, qui ipsi non recedunt,
sententia sua saltem przcipitandi Etsi autem tam deforme
sit heresis crimen, ut vix quisquam sit, qui de eo fateatur:
tamen, ne, si fateatur quis, obedientie tamen vinculum solvi-
tur: vel arcendi obedientia subditi ; Cesari tamen, que Cesa-
ris, reddenda sunt!. ^ Cesari Tiberio, Caligule, Claudio,
Neroni, Domitiano, ab Apostolis: Cesari, Commodo, Severo,
Decio, Diocletiano, ἃ Martyribus: Cesari, Constantio, Va-
lenti, Anastasio, a Patribus: Regibus Arianis, Theodorico et
Gothis, à Pontificibus, Gelasio, Anastasio, Symmacho, Hor-
misda, Joanne, Quibus vivis, quam hzc parum abfuisset ab
heresi doctrina? arcendos ab obedientia subditos Regum vel
Hereticorum, ullamve esse, extra ultrave Censuras, coactivam
in Ecclesia potestatem.

Itane? calumnie mere? (sic enim Cardinalem loqui cogit

" familiaris illi modestia) Nihilne in Bellarmini libro reperietur

de Regibus, qui Pontificio de Grege sunt, sed contra potius de
solis Hereticis? | At, reperietur ibi aliquid de Zrietibus* (si
bene memini) recludendis. Et qui tandem Arietes illi? Non
enim Lupi. Imo, ipsum audite; Princeps est aries furiosus,
quando est. Catholicus fide, sed adeo malus, ut multum obsit
Religioni, οἱ Ecclesie!, Et hos quoque recludit, id est, ipso
etiam interprete, detrudit aliquo in Jocum arctum et munitum

f (Vide Blondi Hist. Decad. ii. lib.

6. p. 274. F. Basil. 1559.)

€ (Vide JEl. Ant. Nebriss. de Bello
Navar. lib. i. cap. 3. fol. Ixxvi. 8.]

^ [Vide Raynald. Cont. Annal. Ba-
ron. tom. xiv., ad ann. 1308. Num.
xxxv.)

Matt, xxii. 21.]

X [* Potest pastor arictes furiosos de-

Blruentes ovile, separare οὐ recludere.

Princeps autem est aries furiosus de-
struens ovile, quando est Catholicus
fide, sed adeo malus, ut multum obsit
religioni et Ecclesise, ut si Episco-
pes vendat, Ecclesias diripiat &c.
rgo poterit pastor cum recludere, vel
redigere in ordinem ovium."— Bell.)
de [Kom.) Pontif. [lib.] v. eap. 7. Je * Al-
terum vero.' [Op., tom. i. p. 230. B.]
! ]bidem.

APOLOGIAM EESPONSIO. 175

(puta carcerem,) sed excludit regno. Non ergo solos Here-
licos. 2. At et reperietur etiam apud eum, mulctatos,
Childericum regno Gallie, Irenem et Constantinum Imperio
Occidentis ?, quibus nota tamen nulla h:wresecws inusta est.
Non Hereticos ergo s0los. 8. Etiam tale aliquid reperietur,
Pontifices eliam sine excommunicatione de Temporalibus dispo-
sueruni?; sine hrwresi ergo, quam Censura sequitur. Non
solis igitur Hereticis infestus Pontifex.

Sed da, vel solis; prwstigias tamen sic facit Lectori. [Papa he-
Eodem enim res redit. Compendio Roms fiunt Heretici. poter
Quzero enim: lis incidit Pontifici, cum hoc interdum, inter- sepe in

E Qr τῷ $e s juste affin-
dum cum illo Principe Christiano : semperne justa causa git.]
Pontifieis? Ne vos quidem ipsi dicitis. Peccare potest, et
litem injustam fovere. Factum memoria nostra szpe, majo-
rum, sepissime: Jam, nullusne in Pontificum serie homo
cerebrosus? —/Equine et moderati ad unum omnes? . Nimis
in aperto res. Pontifices sepe expertus est Orbis, csco
animi impetu, vindictz, ambitionis cupiditate abreptos. Cere-
brosus Papa jam, si litem foveat, utrumque gladium dis-
trnget. Sed spiritualis illi semper in promptu: nec ulla
tam frequens, tam expedita ratio, quam ad Censuras suas
confugiendi. Nec sine causa tamen Censuram stringi opor-
tet: nec ulla occurrit causa tam idonea, quam ZHeretice
pravitatis: Solus ibi forum, solus cognitionem occupat : ctor,
et Judez, ubi de hzresi agitur. Quem autem Pontifex semel
Hzreticum scripsit, pro Hzretico habendus. Nosti csetera.
Ubi sic habitus, dignus qui recludatur aliquo in angulum,
excludatur regno. Eodem ergo revolvimur, si ad solos Here-
licos revocetur res. Nimis Pontifici in tenui labor» H:ereti- -
cos faciendi. Factum hoc szepenumero. Restitit Cesar Pape,
et repulatum est Ilii ad Heresin. Nec ergo de Hereticis
ibi solis reperitur: Et si de solis, ne sic quidem in tuto
Principes. Per animositatem Pontificum Reges facile fiunt
hzeretici, δὲ macula tantum coloris candidi adjudicavit lepre,
et contaminavit eos?. — Sanos sspe reclusit pro furiosis, nec 194
minus orthodoxos s:wpe exclusit pro Hereticis.

^ [Bell] de [Rom.] Pont. (lib.] v. Barcl. we iv.] p. 57. (Op., tom. vii.
cap. 8. $$ *Sextum,' et *Septimum.' col. 864. D.

(Up., tom. i. p. 236. E. F.] ο [Cf. Virg. Georg. iv. 6.]

^ (Bell.] contr. Barcl. (aL de Excus. P [Levit. xiii. 39.]

176 AD CARDINALIS BELLARMINI

At ubi, quieso, expositionem illam tam ineivilem, et inverecundam in libro
Bellarmini vidisti? Non igitur ipse affinxit sensum illum Christi verbis,
. . . Bed interpres tuus, o Rex, Bellarmino eum sensum sine ulla specie
verisimilitudinis affinxit.—( Bell. Apol. pro Resp.] p. 56. [Op., tom. vii.
col. 736. A.]
[Quantam Nusquamne autem videat quis apud Bellarminum, verba
om illa, Pasce oves, sensu illo, abdica Reges? — Cui rei ergo ibi
llarmi- sunt? quorsum affert, ubi de potestate ejus ad Reges abdi-
nus . . .
bit.] candos quzeritur, si hoc sensu non afferat ? Sed nusquamne
tamen videat quis? Αἱ videat Principes oves esse*3, Videat
pascere, regio more imperare'. Reges autem proscribere
possunt, (ubi id ita expedit,) et abdicare subditos. Nus-
quamne exstat hoc in libris ejus? At lib. de Pontif. V. tale
quid: Pontifici datam facultatem omnem Pastori necessariam*,
Inter eas vero, quz Pastori necessari: sunt facultates, facul-
tatem esse arcendi lupos, (id est) privandi dominio in subditos:
nec /upos solum arcendi, sed et arietes recludendi, atque id
etiam est, regnis privandi. Deponere, non tolerare, privare
dominio, exstant ibi: tollere, proscribere, abdicare, quid tan-
dem interest ? Reperit ergo sensum hunc in libris (uis,
Interpres Regis o Bellarmine. Certe, sine specie aliqua veri,
similitudinem non affinzit. "Utinam vero te sensus cjus tan-
dem puderet serio.
Neque .. . Bellarminus unquam Patrem Christians plebis . . . in Caliga-
lam, aut Neronem, aut Dionysium Syracusanum commutavit.—(Bell. Apol.
pro Resp.) p. 66. [Op., tom. vii. col. 736. A.]
[Pontifex Αἷ, quam subito mitis! Patrem Christiane plebis, in Cali-
ΜΠΡῸΣ gulam, Neronem, aut Dionysium Syracusanum, nunquam com-
pater] — mutavit. Cur ergo, eo loco, Patres Christiane plebis memorat,

Gregorium VII., Innocentios III., et IV., Clementem VI.,
3 [Bell Apol. pro Resp.] p. 26. testas triplex ; nimirum, Uns cirea

[Op. ., tom. vii. col. 719. D. lupos, αὖ eos arceat omni ratione qua
τ ( Bell.] Recog. p. 21. [p.2. H. ad poterit. Altera circa arietes, ut, si
init. Op., tom. i. quando cornibus lzdant gregem, pos-
"1" Tertia ratio, non licet Chris sit eos recludere, et prohibere, ne
tianis tolerare Regem infidelem, aut gregem ulterius p ánt. $us
hereticum. . . . At judicare, an Rex Si ergo Princeps aliquis ex ove aut
pertrahat ad heeresim, necne, pertinet ariete fiat lupus, id est, ex Christiano
ad Pontificem. . ... Ergo Pontificis fiat hsereticus, poterit pastor Ecclesise
est judicare Regem esse deponendum, eum arcere per excommunicationem,
vel non deponendum. . ... et simul jubere populo, ne eum se-
Quinta ratio, Cum Petro dictum uantur, Ac piene privare eum
tos. Alterum vero sit,

est, Pasce ovea, μεν ult. [ν. 16.} ominio in su
data eat illi facultaa omnis, qus esi EE pastor, &c." ut supra, not. *
pastori necessaria ad gregem tuen- ell. de Rom. Pontif. lib. Ἶ cap. T.
dum. At pastori necessaria est po- [Op., tom. i. pp. 235. F.236. A. B.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 177

qui tam indigna, Henrico IV.*, Friderico I.?, et II.", Ludovico
Bavaro" intulerunt, qui proscripserunt, etiam abdicarunt ?
Certe Caligula, vel Nero, non fecisset, quod factum legimus
Friderico ab Alexandro III.

Pari calumnia Cardinalem Baronium, virum seque pium, ac doctum, ac de
Historiis Ecclesiasticis optime meritum, aspergendum esse Rex duxit,
majorem fidem habens famoso libello, quain viris gravibus.— [ Bell. A pol. n

. . pro Resp.] p. 56. [Op., tom. vii. coll. 736. B.]

Baronius tuus tibi &it: tu ili. At, de Historia Eccle- (Tali seve-
siastica meritus multis in locis, optime meritus spongiam. Biounk]
Verba vero, quz Rex ibi refert, in fronte sunt libri, ut nec
Jamosis libellis quicquam opus sit ad aspergendam, neque
gravibus illis viris, ad detergendam infamiam. | Surge Petre,
occide*, quid sibi velint ; quorsum quis qu:erat interpretem ἢ
Neutrobique, vel in pastione tua, vel in mactatione ejus sensus
verus vel pius, sed quem viri leves testentur forte, graves
detestentur. Et labem ergo hic sibi aspergit Cardinalis.
Falsum enim crimen scienter intendit, dum, (quam fatetur
ipse rem) asperginem dicit calumnie. Nam,ni sensum eum
loco fecisset Baronius, cur illi, (quos dicit viros graves) 135
scriptis libris sensum bene ab eo explicatum contenderent ὃ

Procul vero Rex habet a se famosos et libellos, et libelliones ;
procul et vos habete, quales Sanderi sunt, et Personii. Sed
in hoc, fame locus nullus, nec famigerulo. Recenti enim
adhuc re Veneta, exiit Epistola, przescripta (non Torti alicujus,
secundum regulas Ecclesiasticas?, sed) Baronii ipsius nomine,
passim, per manus hominum pervagata. Ibi, periodo pene
prima, legat, ezpugnandos penitus atque occidendos Venetos, sed
ez summa charitate*. Quo exemplo? . Nempe Gregorii VII.,
et Alexandri III., quorum ille Henricum, hic Fridericum (non
dubium, quin prz amore summo) ezpugnarunt. Duos hos,
populares suos, Senenses, imitandos Paulo proponit, atque
idem illi, cum Venetis, certamen dicit ineundum. Quorsum
ergo fronte hic opus, ut rem indignam vultu audaci fulciat,
ubi innumeris exemplaribus convinci potest, et in ruborem

* [Vide Gotf. Viterb. Chron. par. v [Vide Raynald. Cont. Ann. Baron.
xvii. p. 504; apud Pistor. Rer. Germ. — tom. xv. ad ann. 1323. Num. 30. seq.]
Script. tom. ii. p. 344 ; et alios aucto- x [Act. Apost. x. 13.]
res citatos in Tortura Torti, pp. 287, » [ Vide supra, p. 1. not. *.]

488. Edit. nostr.] z [Vide Sentent. Cardin. Baron., ad

» (Vide supra, p. 105. not. . ᾿ calc. paren. ad Remp. Venet. pp. 82,

* (Vide supra, p. 142. not. *. 83. Aug. Vindel. 1606.]

ANDREWES.— RESP. N

[De Cleri-

corum ex-

emptione, ]

[ Bellar-
mini novi-
tates.]

136

178 AD CARDINALIS BELLARMINI

dari? Voluit, occidi Venetos, Confrater ejus (eque in eo pius,
ac doctus, neuter enim,) voluit occidi : sed, Ecce duo gladii*
non erant: uno autem res confici non potuit. Censores
enim egerunt Vencti Censure Ponfíificie : atque ita, ruina
ἦτο sub manu ejus.

Digreditur deinde Rex sine ulla causa . . . ad exemptionem Clericorum.—
[Bell. Apol. pró Resp.) p. 57. [Op., tom. vii. col. 736. B.)

Nec est illa digressio^: nec, si esset, sine causa esset de
Clericis exemptis, nc Regum subditi sint, quorum in ditione
nati. Digressio non est. Pertinet enim ad hanc Pontificis in
Reges potestatem augendam, Regum vero in suos minuen-
dam : si subditorum, in quoque regno, tertia pars vere Pon-
tifieis subditi sint, Regum suorum non sint, sine causa
non est. Qus enim Reges causa magis attingit, quam ut
sciant, quot habent in Regno Clericos, tot habere Pontificis
subditos, non suos? suos autem, de non subditis, hostes quo-
que, si digito Pontifex concrepuerit ? Congressio ergo hzc
est, atque infra cause ipsius viscera, potius quam sine causa
digressio.

Quasi vero [leg. ultro] novum aliquid ipse scripserit de Clericorum exemp-
lione, et non potius id, quod Doctores omnes Juris divini atque humani
docent, ipsa etiam Concilia, sacrique Canones jubent.— (Bell. Apol. pro
Resp.] p. 57. Op., tom. vii. col. 736. B.]

At nihil tamen hic novum scripsit. Metitur enim novitatem
suam ad nostra hec, non Apostolorum szxcula, quorum (uti
novit) temporibus, subdita eis erat omnis anima, etiam po-
stoli, etiam Evangelise, nisi erravit Chrysostomust. Cum
usurpata Pape in Principes potestate adolevit, si ad zetatem
nostram conferatur, vefus error: si ad veritatem primszevam,
mera novitas: Nec in eo tamen omnes Juris divini Doctores
consentiunt, ne humani quidem: (de quo Tortum monui*:)
nedum, ut id statuerint Concilia prisca, Sacrive Canones.

* [Luc. xxii. 38; et conf. DBonif.
VIII. ** Uterque ergo est in potestate
Ecclesig, spiritualis scilicet gladius,
et materialis."—Extrav. Com. lib. i.
tit. * De majorit. et obed.' cap. i.
* Unam sanctam ;' in lib. Extrav. p.
208., apud Corp. Jur. Can. tom. iii.)

b Esa. iii. 6.

* [Vide Prefat. Monit. p. 28.]

4 [Kal δεικνὺς ὅτι πᾶσι ταῦτα διατάτ-
τεται, καὶ ἱερεῦσι, καὶ μοναχοῖς, οὐχὶ

τοῖς βιωτικοῖς μόνον, ἐκ προοιμίων αὐτὸ
τοῦτο δῆλον ἐποίησεν, οὕτω λέγων"
Πᾶσα ψυχὴ ἐξονσίαις ὑπερεχού-
σαις ὑποτάσσεσθω" κἂν ἀπόστολος
Js, κἀν εὐαγγελιστὴς, ^ προφήτης,
κἀν ὁστισοῦν.---. Chrys. Hom. xxiii.]
in xiii. ad Rom. [Op., tom. iii. p. 189.
lin. 17.]

* [Vide Tortur. Torti, pp. 3889 —
394. Lond. 1609., et Edit. nostr. in
marg. ]

APOLOGIAM RESPONSIO. 179

Sed qualem animum erga Reges . . . Bellarminus gerat, illi omnes sciunt,
qui librum ejus de laicis. . . legerunt. Ibi enim adversus Anabaptistas,
aliosque hereticos Principatum politieum defendit, atque ornavit ex
divinis literis, ex testimoniis Patrum, ex fontibus Philosophis ductis
multis ac varis rationibus.—[Be]l. Apol. pro Resp.] p. 57. [Op., tom. yii.
col. 786. B. C.]

Post, de animo suo in Reges prolixe profitetur, ex libro quem [Qualis in
scripsit de laicis. In eo Litere divine, sunt Patrum testimonia, aen
multe, varie rationes, ducte ex fontibus Philosophie. | Quor- snimus.]
sum autem? Ut defendat politicum principatum, adversus
ZAnabaptistas. Αἴ Anabaptistas solos hostes non habet; at et
defendi opus habet, adversus Popistas. Quid enim Reges
juverit, ut à populari zstu vindicentur, si Pontificio fastui
mancipentur? ut vespas abigat, si cynomyiam immittat ? Ut
in libro de laicis! eximat a tumultu Laicorum, si, in libris de
Clericis, ad pedes Pontificum conculcandos abjiciat&? Adver-
sus autem hos, Litere divinze mute sunt illi: Patres nesciunt
deponere: Philosophize fontes exaruerunt penitus. Defen-
soribus istis Reges non egent. Quanquam Papismus Ana-
baptismum etiam sapit; dum revocando omnia ad unius
Ecclesiastici arbitrium, vim ommem elidit Politici magistra-
tus; dum non aliter animari vult atque regi Regnum ab
Ecclesia, quam carnem a spiritu ^.

Transit . ... Bex, .... nihillaborans, si libri sui partes inter se apto

cohsereant, an non, ad bona temporalia Ecclesiarum et Clericorum, ἃ
quibus occupari dicit tertiam partem soli et fundorum. —[Bell. Apol. pro
Resp.] p. 57. [Op., tom. vii. col. 786. C.]

Apte vero colerent illa, idque ita, ut non possint aptius, de [Rex juste
tertio quoque subdito, de terlia parte soli et fundorum : atque s pares :
ut ita cohererent, labor Regis utilis fuit, labor Cardinalis Clericorum
irritus, ut divellat ; qui, dum convicium modo Regi dicat, apte bus]
id, an inepte, faciat, parum videtur laborare. Regi quidem, in
praecipuis laudum suarum, via ac ratio scribendi dilucida.

Tam connexse autem inter se, et aptze lióri partes, ita. recte
singula, atque ex ordine digessit, et suo quamque loco rem
collocavit, ut nec iniqui (ea quidem de re) lectoris examen
reformidet. Vix reperias, qui magis laboret, ne laboret lector

ex perturbato ullo partium suarum ordinc.

Il. Lib. de Leicis, capp. ix. seq. — 6, 7, et 8. Op., tom. i. pp. 234—237.)
T tom. ii. p. 879. | * [Conf. S. Greg. Naz. supra, p. 117.
£ (Bell. de Rom. Pont. lib. v. capp. not. ».]
N 9

187

[Non ta-

men eas ad

profanos
usus vult
collocan-

das.

180 AD CARDINALIS BELLARMINI

Cardinali vero, omnium minime, sic arrodenda fuit Regis
methodus; cujus, si scripta quis nupera ad severi ordinis
legem exigat, quam vero in iis multa peccat in methodum ?
quoties iterat eandem rem? quoties uni eidemque rei non uno
loco reddenda responsio? quam vero crebre ταὐτολογίαι et
περισσολογίαι, quibus, parum laborat, si lectori nauseam faciat?
Ut duplici hic nomine Cardinalis (tam de peccatis in ordinem
suis, quam de jejuna hac in regem calumnia) in ordinem re-
digendus sit. Vix reperias, qui separet duo hzc, personas, et
bona Clericorum, ita omnes 1114 coherere putant aptissime, ut
qui apte ea coherere neget, vix ipse sibi cohereat. Occupari
autem a Clericis, (non Regum jam, sed Pontificum subditis)
lerliam cujusque Regni partem, nihilne hoc ad Heges?
Habent in sinu populum non suum Reges, Laicorum jam
modo Reges, non Cleri: nec regnum jam in solidum tenent,
duas tantum regni £ertias relictas habent, (periculose plenum
opus ale&) nec pro nihilo habendum. Et male tamen hoc
Cardinalem habet, quod Regibus hzc in mentem revocentur.

Hoc videlicet illum male habet, quod non omnes Principes exemplum Hen-
rici VIII. sequi velint, qui, cum primum a Romano Pontifice defecit, seque
eaput Ecclesiz declaravit, continuo Ecclesias et Monasteria omnia diripuit,
et reditus Ecclesiasticos Baronibus suis attribuit.—[Bell. Apol. pro Resp.]
p. 57. [Op., tom. vii. col. 736. C.]

At alia ejus inverecunda calumnia est, quasi Regem male
Àabeat, quod Principes Ecclesie bona non diripiant, quod non
in eo sequantur exemplum Henrici VIII., qui post sublata
Monasteria, reditus eorum divisit inter Proceres, ac postinde,
gazas suas ex iis nihilo ditiores habuit. Inverecunda (inquam)
calumnia, et insensata. Numquid enim Bex ipse exemplum
hoc sequitur? Numquid Ecclesie per illum reditus immi-
nuti? Annon id illum potius male habet, quod quz sic
devota Deo erant, (etsi ἐπ vota inquiri forte posset) preter
voventium mentes alienata, et non, etsi in alios, sacros tamen
usus collocata fuerint? Non quod nefas sit tamen, ubi im-
mensa opum vis, et ad luxum usque redundans copia (et erat
ea in Monasteriis copia, et excrevit in immensum), demere de
acervo aliquid, tam congesto et cumulato. Dum nme desit
Ecclesie, quod decet Ecclesiam, sed ei ante omnia consulatur
de suis: Dum eorum menti ne fiat fraus, qui Deo hzc

! (Horat. Carm. 11. 1. 6.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 181

solenni ritu dedicarunt : Dum bona fide constet rem geri, et
superfluum bonorum, quod Ecclesie decedit, accedat Rci-
publice. Qui, cum Tabernaculo oblata sufficerent, vetuit ne
amplius offerrent), videri potest passurus, (nec invitus) reduci
aliquid, si nimio plus obtulissent. Et nimio plus obtulerunt
Majores nostri: nec ullum sibi modum statuerunt, vel finem,
Monasteria donis cumulandi. Sat erat superque, in illa
tanta profusione, unde et Ecclesix€ abunde prospici, unde et
(qui Ecclesiam tutatur) Reipublicze seponi posset aliquid, ad
illus onera perferenda. Resecari poterat, nimium quod erat,
quod modum excessit, et ad usus hos, pios quidem, etsi non
pristinos, impendi. 'Tantum, ut absint incepto sacrilegz
manus, nec, quod publicam rem capere oportuit, privata
intercipiat. Nam, populari opes sacras, et ad usus nescio
quos, (certe parum sacros) addicere, bonis omnibus, Regi
ante omnes, displicet, quo nemo a Sacris alienandis alienior.
Testor autem hic Clerum, et populum universum. Testor
leges, recenti memoria, ab eo latas. Sciat vero Cardinalis,
totaque adeo Curia Romana, displicuisse Regi direptionem
ilam; displicere adeo omnem, atque hoc legibus suis testa-
tum fecisse, ad zternam anime sus salutem, nominis sui
gloriam, et posteritatis memoriam ; quibus cautum, non
modo de non alienandis in posterum, sed nec in diuturnum
aliquod tempus elocandis Ecclesie fundis*. Ita vero inter-
clusit huic aditum omnem, ut non Barones (quos dicis) aut
ali Regni Ordines, sed ut nec ipse Rex, gazas inde suas, ex
rebus Deo dicatis, ditare possit. Reges in eo pios imitatus,
quorum socius fiet, et fam: in terra, e£ memoriz in czlo;
eritque illi hoc, et apud Deum acceptum, et apud seros
nepotes gloriosum. Adeo illi exemplum, quod xarras, non
placet, adeo rerum Ecclesi; expilatio omnis odiosa est. Vides
ergo, quam non verecunda, sed neque sensafa calumnia hic
tua. At, nemone Rex (non tamen Caput Ecclesie) vendidit,
distraxit, diripuit fundos, in ditione sua, Ecclesiasticos, idque
vidente et consensum suum prebente eo, qui Se, quem
Cardinalis Caput Ecclesie declaravit, Pontifice ipso, quem
male hoc non habuit, idque ut militibus inde stipendia es-
sent, ad sine misericordia fundendum Christianum sangui-
nem? Quorsum hzc igitur attinet refricare?

J Exod. xxxvi. 7. * [2 (vulg. 1) Jacob. cap. iii.]

138

182 AD CARDINALIS BELLARMINI

Longius exspatiando atque evagando, ad alia magis adhue remota digreditur.
. 5. . Qui multas paginas consumit in describendis Historiis Imperatorum
et Regum, qui cum Pontificibus Romanis inimicitias gesserunt.— [ Dell.
Apol. pro Resp.] p. 58. (Op., tom. vii. coll. 736. D. 727. A.)

(De potes — Lectori tamen nunquam imponet Cardinalis, ut ei per-

iate ImP* suadeat, ubi maxime rem premit Rex, ibi ad remota nescio

Heer qua ezspatiari. Remota non sunt Imperatorum exempla sque
Regum, qui nullum, ad hec, in se Pontificium jus agnoverunt ;
remota (inquam) non sunt. Hi:erent enim in causz visceri-
bus, ut doceant hanc in Reges potestatem, a Pontificibus
inique usurpatam ; pugnare enim cum exemplis Regum,
prisco szeculo ; quasque in illis recitandis paginas consumpsit,
bene omnes locate sunt. Quare, ad abjurandam usurpatam
hanc potestatem subditos; ad excutiendam hanc potestatem,
Principes hortatur.

Qualia, obsecro, heec argumentatio esset; Multi Heges nullum jus in se
habere Pontificem Romanum crediderunt, sed contra potius eum, quando
libuit, deposuerunt; Ergo Rex Anglorum in juramento suo fidelitatis
nihil aliud, nisi civilem, οὐ temporalem obedientiam requirit 1 Nam ne
ipse quidem Aristoteles medium terminum in hac argumentatione re-
periet [leg. reperiret.— Bell. Apol. pro Resp.] p. 58. [Op., tom. vii. coL
737. A. B.]

Nec illudit Lectori Cardinalis, sed sibi, dum miram illam

argumentationis larvam concinnat sibi primum suaviter, post

139 fortiter debellat. Illa enim argumentatio stulta esset, addo
stulta est, et ex stulto cerebro conficta. At hsec nervosa.
Multi olim Reges nullum jus in se habere Pontificem Romanum
crediderunt, sed contra potius eum, quando libuit, deposuerunt.
Ergo, quam nunc in Reges asserit sibi potestatem, ea usurpata
est, nec olim a Regibus agnita. ln hac vero statim (cur
Aristoteli molestus sit?) Tyro quivis in Dialecticis medium
reperiet. *Quod olim in usu non fuil (imo ejus contrarium in
usu,) id recens est, et recenter usurpatum : Potestas in Reges
(quam vindicat jam sibi Pontifex) olim in usu non fuit, adeo
non fuit, ut contrarium ejus in usu tum fuerit; (Pontificem
enim cum libuit deposuerunt) Usurpafa ergo et recens.

At id, Lector, observa. Duo erant principio capita. 1. De
juramento civilis obedientiz licito. 2. De potestate in prin-
cipes illicita, quia usurpata. Posterius hoc dissimulat per-
petuo Cardinalis, abducit te semper ad prius: Regem, ubi de
posteriore dicit, de priore fingit dicere. Non hoc de nihilo
est. Aliquid monstri alit potestas illa in Reges, ita refugit

APOLOGIAM RESPONSIO. 183

semper Cardinalis, ita declinat, et nisi invitus non atfíngit,
vel verius prorsus non audet attingere.

Cum illo . . . et nos digrediamur, Evangelicum illud implentes ; * Quicun-
que te angariaverit mille passus, vade cum illo et alia duo,'—[ Bell. Apol.
pro Resp. ] p. 59. [Op., tom. vii. col. 737. C.)

ZAngariari fatetur se capite hoc; fatenti credimus, anga-
riari, autem, ad duo mille passus. Mille passus, Canonem
* Hadrianus? verum largirise, Duo mille; confictum videri,
non verum. Canonem (si verus) contrarium potius probare,
et nocere Cesari.

Si Pontifex concedit Imperatori jus eligendi et invostiendi Episcopos; non
igitur Imperator ex se Caput est Ecclesie in ditione sug, cum Episcopos
eligere, vel investire non possit sine privilegio . . . Pontificis. — [Bell.
Apol. pro Resp.] p. 59. (Op., tom. vii. col. 737. D.]

Sequi enim, si concessit Carolo Hadrianus jus eligendi [Jus eli-
Papam, et ordinandi sedem, non Carolum, non Reges, ex se fend
habere, ut Gubernatores Ecclesie sint, cum id sine conces- Hadrianus
sione Pontificis non habeant. Extra Canonem hic paululum εὐὐκϑμί ἢ
digreditur Cardinalis. Vis h:ec Canonis est. Quid Imperator
olim habuit, decernimus, habeat Carolus, qui Imperator jam
nobis est. Nam, qui Imperator est, Imperatorum jure
gaudeat: Jus autem Impceratorium, jus antiquum, creare
Pontifices. At hoc Hadrianus " non concessit, (nec id habet
Canon:) Patriciatum concessisse dicitur, at, Jus eligendi, de-
crevisse, jus investiendi definiisse ; nempe, quod Imperatores,
ante eum, jus habuisse certum erat, id Imperator ipse jam
haberet. Habuisse autem jus idem hoc, qui ante cum
summa rei przerant, Testes, Symmachus ?, Pelagius?, Gre-
gorius P, Vitalianus*, tota Pontificum series, Gregorius quo-

140

* Hadrianus autem Papa cum
universa Synodo tradiderunt Carolo
jus et potestatem eligendi Pontifi-
cem, et ordinandi Apostolicam sedem.
Dignitatem quoque Patriciatus ei con-
cesserunt. Insuper Archiepiscopos, et
Episcopos per singulas provincias
ab eo investituram accipere definivit,
et ut, nisi * Rege laudetur et investia-
tur, Episcopus & nemine consecretur ;
et quicunque contra hoc decretum
ageret, Anathematis vinculo eum in-
nodavit, et, nisi resipisceret, bona ejus

! en v. 21.] deut precepit."— Decret. Par.i.

ist. Ixiii. cap. xxii. * Hadrianus.'
Corp. Jur. Can. tom. i. col. 822} —

? [Vide Plat. in Vit. Symmachi,
in Vitia Pontif. p. 69.]

ο [Vide Plat. in Vit. Pelag. IL,
ibid. p. 80.]

P [Vide Plat. in Vit. Greg. I., in
Vitis Pont. p. 81.]

4 [Vide Decret. par. i. Dist. Ixiii.
cap. xxi. 'Agatho, 8 'Item Vitalia-
nus'—Corp. Jur. Can. tom. i. col.
322.)

181 AD CARDINALIS BELLARMINI

que VIL: Decretum vero hoc, juris veteris vel restitutio,
vel continuatio, non concessio novi.

Si Pontifex donat Carolum Regem dignitate Patriciatus, quse est dignitas
temporalis, . . . ergo . . . jus magnum in imperio temporali habebat.—
(Bell. Apol. pro Resp.] p. 59. [Op., tom. vii. col. 737. D.]

Carolus Civitas Romana Carolum donare Roma poterat, et Patri-
Patieiatu Ciafus ordine, qui in Galliis natus, nec Pafricius esset, nec
donatus] civis. Nec hoc quicquam ad imperiwn ipsum [emporale.
Patriciatus enim, Imperio accessio non est: solatium potius
Pape et Romanis suis, quo ita, ne sit Imperator, nisi qui
simu] Civis sit, et Patricius Romanus. . Cardinalis Diaconus
in Papam electus, Presbyter primo fit, nec tamen augetur,

(credo) vel ornatur multum, Papatus presbyteratu.

Si Pontifex jubet eos, qui contra Decretum ipeius agunt [agerent], non
solum anathematis vinculo alligari, sed etiam bona ipsorum temporalia
publicari, jus igitur . . . habet non spirituale solum, sed etiam TTporuie;
—([Bell. Apol. pro Resp.] p. 59. (Op., tom. vii. col. 738. A.]

[In suos, At etiam publicari jubet bona non parentium, non solum

Ram eos anathematis vinculo innodari. Jus igitur habet temporale

oris ut Pontifex. [1.] Quidni in Romanos ? in eos quibus Dominus

Pontifex.] est temporalis, qui intra ditiones sunt suas, et Synodi suze, si
Decretis ipsius obtemperare nolint. Verum, etsi in hos
habeat, in alios non habet, qui extra ditiones ei sunt: Populo
enim Romano, et Urbi Decretum hoc, non Orbi scriptum est.
2. 'Tum (przsente ibi et assensum ad hoc suum prebente
Imperatore Carolo) poterat etiam indici pro pena bonorum
publicatio, nempe in eos, qui, quod jus Imperatoris esset, id
postea violarent: ut ita non Canonis modo, sed Legis etiam
vim haberet.

Historiam (de privilegiis Carolo concessis) confictam videri: nam Sigebertus,
qui primus illam mandavit literis, trecentis circiter annis posterior fuit
Carolo*.—[Bell. Apol. pro Resp.) p. 60. [Op., tom. vii. col. 738. A.]

Hzc de Nihil ex veritate lucri, Roms. Restat, non ut vera ne sit,
Magn. His- sed ut conficta, non vera videatur, atque hic iterum angaria-
toria non. fur Cardinalis videri? suo. Sigeberius id primum literis
confes] ,ndavit. Is autem t annis Carolo posterior, Non

r[Vide Plat. in Vit. Greg. VII., * [Vide Bell. Recogn. pp. 2. E,
in Vitis Pont. p. 176.] 5. F.G., 11. F.G., ad init. Op., tom. i.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 185

primus id Sigebertus*. Walthramus" enim ante eum: sed
neque Walthramus primus ; utroque ducentis annis prior
Eutropius Longobardus ".
Eginhartus, οὐ Annalium Francorum Auctor, nullam hujus privilegii men-
tionem fecerunt.— (Bell. Apol. pro Resp.] p. 60. (Op., tom. vii. col. 788. A.]
Sed Eginhartus, et Auctor Annalium Francorum mentio-
nem non faciunt. Esto, sed non negant. Pluris autem in
Historia, quid asseraí unus, quam quid /aceant centum.
Quam multa vero vocentur in quszstionem, si ab Historici
unius alteriusve silentio argumentari liceat ?
Quo pacto verum ease potest, . . . cum tempore Hadriani Carolus Imperator
non easet | —[Bell. Apol. pro Resp.] p. 60. [Op., tom. vii. col. 738. A.]
Verum vivente Hadriano, nondum Imperator Carolus.
Non tam plenus forte primo die, quam post. Per incre-
menta enim, et gradus, ad novum in Occidente tandem
Imperium emicuit. Addita forte post a Leone tertio solen-
nia. Sed etiam tum salutatus Imperator, et qui Decreti
illius capax esset.

Si Carolus... Pontifices . . . creandi jus habebat, cur nullum omnino crea-

vit neque ipse, neque multi ex Successoribus!—[Bell. Apol. pro Resp.]
p.60. [Op., tom. vii. col. 738. B.]

Sed enim, Cur nullum tum omnino creavit Pontificem Caro- (Mui
lus? Qui potuit, cum, vivente illo, nullus diem obierit, ut blue
alium ei successorem designare posset? 1260 enim tertius toribus

: : creati. ]
Carolo superstes. Αὖ successores ejus crearunt, Ludovicus,
Paschalem", et Gregorium IV., Lotharius, Leonem IV.*,
Benedictum III."
Anastasius Bibliothecarius . .. nusquam Caroli vel Successorum ejus meminit,

sed a solo Clero et populo electos et creatos fuisse tradit. —[ Bell. Apol.
pro Resp.) p. 60. [Op., tom. vii. col. 738. B.]

Nam JBibliothecarios vestros non audimus. Eruunt e
Bibliotheca sua, non nisi qux pro Sede faciant, qu: in rem
Pontificis sint. 'Tacent, ubi Cesari jus ullum, vel unde οἱ
potestas in Dominos Bibliothece. Cur enim in Bibliothece
Dominos officiosi non sint? in Bibliotheca sua eradant, quze

141

* (Vide Sigeb. Gemb. Chronogr. ad — Monarch. tom. i. p. 9.]

ann. 773., apud Pistor. Her. Germ.
Seript. tom. 1. p. 780.]

* [Walthramus Naumberg. de In-
vest. Episcop, apud Sehardium de
Jurisdictione, pp. 711, 712.

Y (Eutrop. Longob. de Juribus et
Privil. Imp. Rom., apud Goldast.

v (Vide Plat. in Vitas Pasch. L, in
Vitis Pont. p. 125.

* [Vide Vitam n. IV.— Conc.
tom. viii. col. 3. A4

* [Vide Vitam Bened. III.—ibid.
col. 224. C.]

[ Hadria-
nus I[. et
qui post
cum sub-
secuti. ]

(Utrum
Canon
*Nullua
laicorum'
git genui-
nus. ]

186 AD CARDINALIS BELLARMINI

contra eos: inserant, quie pro iis faciant, dum in ordine id
sit ad bonum sedis Apostolic ?

Gulielmus . . . Bibliothecarius . . . &cripsit vitam Hadriani II. a Clero et
populo solum electi. Et cum forte legati Imperatoris . . . Romse ades-
sent, et quererentur se δὰ electionem ... invitatoe non fuisse, responsum
eis . . . . Scribit, . . . . id ea ratione factum, ne legatoa Principum in
electione Romani Pontifieis [Romanorum Pontificum] expectandi mos
inolesceret. Qua ratione accepta, . . . . Legraati omnem sus mentis in-
dignationem medullitus sedavere *.—[Bell. Apol pro Resp.] p. 60. (Op.,
tom. vii. col. 738. B. C.]

De Hadriano secundo secus rem referunt. Platina
Legatos Ludovici indignatos, quod auctoritas Imperatoris,
in creando Pontifice, non interposita. Satisfactum autem eis,
quod dicerent, multitudinis voluntatem se in tanto tumultu mo-
derari non poíluisse*. Nam, quam ex Gulielmo Bibliothecario
responsionem narras datam, ne legatos ezpectandi mos inoles-
ceret ; non sedasset Legatis indignationem, excitasset magis.
Sed vel ipse tuus Gulielmus Senatorum consiliis sedatum
multitudinis tumultum refert; et accepta demum Imperiali
Epistola, nec prius, Hadrianum sacratum fuisse. At qui post
Hadrianum subsecuti sunt Pontifices quinquaginta a Joanne
nono, usque ad Leonem nonum, omnes a Cesare creati, teste
vel Genebrardo, qui proin omnes ei censentur Zpostatici*, ut
et Platina, quod per posticum, non per ostium ingressi sint*.

"Nec hz igitur obstant conjecturz, quin Carolo hoc datum.

Nam, quod datum, nec admissum, ante Cardinalem nemo
unquam somniavit.

Carolus in Capitulari suo, lib. i. c. 84. decernit liberas esse debere electiones

Cleri et populi4. .. . Hadrianus II. in Concilio generali octavo, Can. xxii.

prohibet omnino Principibus, ne se electionibus Episcoporum admisceant*.
—([Bell. Apol. pro Reap.] p. 61. ( Op., tom. vii. col. 738. C. D.]

Quod autem ?n Capitulari suo Carolus, liberas esse electiones

Jusseril, ne id quidem ad rem facit ; libere enim esse poterant,

* [Vide Vitam Hadriani II.—Conec.
tom. viii. col. 884. A.B.; et Decret.
Par. i. Dist. ]xiii. cap. xxix. * Cum
Hadrianus.— Corp. Jur. Can. tom. i.
eol. 327.]

* [Platina in Hadr. IL, in Vitia
Pontif. P 140.)

* [* Hoc vero unoinfelix (seculum),
quod per annos fere CL. Pontifices
circiter L. ἃ Joanne scilicet VIII. ...
11 Leonem IX. usque, ... ἃ virtute
majorum prorsus defecerint, Apotac-

tici, Apostaticive, potius quam Apo-
stolici." — Genebr. Chronogr. lib. iv.)
init. seecul. x. [p. 558. Paria. 1585.]

* (Hoc, non de omnibus hujus setatis
pontificibus, sed de Silvestro III. tan-
tum, dicit Platina] in Silvestro III.
[in Vitis Pontif. p. 169.)

4 (Capit. Carol. Mag. fol. 18. a. Paris.
1603.)

* [Conc. Gen. viii. (C. P. iv.) Act. x.
can. xxii. scc. Edit. Lat.— Conc. tom.
viii. col. 1141. A—C.]

187

ut suum tamen Imperatori suffragium salvum fuerit. Nam
Canonem XXII. Octavi Concilii pro subintroducto habemus,
cum in Exemplaribus ejus Grecis quatuordecim modo exstent:
et est Gregorio quarto ascriptus Canon ille in Gratianos, qui
quadraginta annis obiit, ante Hadrianum secundum. Carolus
electionum /ibertati assensum suum nihil obesse statuit. Ha-
driani secundi Canon ipse nunquam rogatus est: nunquam
ergo per illum Hadriani primi abrogatus.

APOLOGIAM RESPONSIO.

142

Nihil prejudicari summe . . . Pontificis auctoritati, etiamsi verum esset
Pontifices aliquando ab Imperatoribus fuisse creatos, tum quia id, ...
non ex proprio jure, sed ex privilegio Pontificia . . . fecissent ; —[Bell.
ApoL pro Resp.] p. 61. (Op., tom. vii. col. 738. D.]

Desperat tandem Cardinalis tot angarias passus, et qus [Hinc pre-
conficta modo, vera jam videntur denuo. Dat enim creatos og eR
ab Imperatore Pontifices, nec prejudicii tamen quid inde Pon- ficis auc-

237 . em : : toritati.]

lifici generari. Non sane prajudicti quid ex eo, quod jure
suo utantur. Nam si in voce dandi h:wreat,in eoque vim
ponat, ut non proprio jure, sed ex dono Pontificis hoc habeant,
docebit eum Glossa 101}, dare, id est, datam ostendere. Et
alibi, dare, id. est, datam pronuntiare!, ^ Ut concessio illa
nihil aliud fuerit, quam agnitio Imperatori esse jus Pontifi-
cem creaudi; tam Carolo Leonem tertium, quam Mauritio
Gregorium*, quam Constantino Agathonem!, quam Theodorico
Symmachum τ,

Cum vero, quod semel Cesaris est, amplius Caesaris esse
nequeat, reperies tamen et Hadrianum voce hac uti /radidit",
cum Carolo: et eadem Leonem octavum, cum Othoni primos;
et eadem denique Paschalem, cum Henrico quinto». Dant
omnes, omnes íradunt, concedunt : quod tamen omnes non
possunt. Dant ergo, tradunt, concedunt ; (id est) datum, tra-
ditum, concessum, ostendunt modo, et pronuntiant.

! (Vide Conc. tom. viii. col. 1377.]

€ [Decr. Par. i. Dist. Ixiii. cap. i.
*Nullus laicorum, Hadriano II. ae
criptus est. Corp. Jur. Can. tom. i.
col. 313. cap. xxix. ' Cum Hadrianus '
(cf. p. 186. not. *.) Gregorio IV. male.)

» (Decr. Par. i. Diet. lxiii. cap.
xxiii *' In Synodo. in Gloss. ad voc.
“ Confirmamus.' Corp. Jur. Can. tom.
i. col. 323.)

! [Decr. Par. il Caus] xxiii.
[Qusst.] v. ult. (Corp. Jur. Can.
tom. i. col. 1356.]

* (Vide Plat. in Vita Greg. L, in

Vitis Pontif. p. 81.].

! [Deeret. par. i. Dist. lxiii. cap.
xxi. 'Agatho.'— Corp. Jur. Can. tom. i.
col. 321.)

" [Vide Plat. in Vita Symm. L, in
Vitis Pont. p. 69.)

5 [Vide supra, p. 183. not. ".]

o | vide Decr. Par. i. Dist. lxiii.
cap. xxiii. 'In Synodo. Corp. Jur.
Can. tom.i. col. 393. Verbum tamen
* tradidit ' in hoc capite non occurrit]

P [Vide Epist. Paschalia II. ad Hen-
ric. Impcr., citat. iu Cone Lat.—Conc.
tom. x. col.780. D.)

[Qui eli-
gunt Pon-
tificem,
deponere

possunt.]

[Per CC.
fcre annos
Pontifices
non sine
Impera-
torum
consensu
creatos
fatetur
Bellarmi-
nus. ]

143

188 AD CARDINALIS BELLARMINI

c: tum quia electores auctoritatem aliquam exercent in personam designan-
dam, cui Pontificatus dignitas conferenda est, nullam exercere possunt in
Pontificem electum.—[Bell. ApoL pro Hesp.] p. 61. (Op., tom. vii. coll.
738. D. 739. A.]

At potestas hsec, in eligendum aliqua: in electum, nulla est.
Nec enim hic agitur nisi de instituendo, de destituendo non
agitur. Que vero sit in Papam potestas Cardinalium, etiam
in electum (si vires eis adessent,) ex Pisano Concilio satis
constat, in duos, Papam Gregorium XIL., et Benedictum
XIII.s ex Basiliensi, in Eugenium IV.'; sed jam vires for-
tasse non adsuni *, nec judicant expedire ἃ.

Negare non possumus, quin principes Ariani . . . absque consensu suo, ali-
quando etiam absque numerata pecunia, Pontificem creari non permiserint.
—([Bell Apol. pro Resp.] p. 62. ( Op., tom. vii. col. 739. B.]

Vix tandem fatetur, per annos circiter ducentos", Elec-
tioni Pontificis intervenisse assensum Imperatoris: etiam,
(quod dictu foedum) nwmeratas pecunias. Qui annorum nu-
merus prescriptioni satis est, etiam contra Romanam Eccle-
siam", At in Benedicto II. videtur ei desiisse. Aliis autem
videtur secus: videtur autem non sine ratione. Nimis enim
angustum temporis spatium, (vix decem mensium,) quibus
sedit Benedictus, quo sanctitatis de eo fama usque adeo cele-
bris, ut Constantinopolim usque trans mare inclaresceret : cui
tamen delatum hoc dicitur a Cardinale". Tum, si delatum,
brevis mora : modico enim tempore observatum, ut in Conone
(si Platinze credimus, qui intra annum subsecutus est Bene-
dictum,) Exarchi "Theodori consensus intervenerit*. Quo
vivente etiam, successor Theodori, Joannes Platina Exarchus,
pecuniis a Paschale sollicitatus, ut suffragiis ipsius, post mor-
tem Cononis, Pontificatus Paschali decerneretur?. Benedicti
ergo, si ullum fuit, ὠκύμορον fuit privilegium ; et ad pristi-

3 [Vide Conc. Pisan. Sess. xiv.—
Conc. tom. xi. col. 2126. D.-2128. C.]

* [Vide Conc. Basil. Sess. xxxiv. in
qua deponitur Eugenius Papa IV.
— Conc. tom. xii «coll. 619. C. —
621. B.]

* [Bell. de Rom. T'ont. lib. v. cap. 7.
Op. tom. i. p. 235. G.

* [Resp. "l'orti, p. 24., et Bell. Op.,
tom. vii. col. 648. A.]

* Vide infra. (p. 189.]

Y Paidbica Greg. lib. ii. Tit. xxvi.
' De Preescriptionibus.' cap. xiii. *Ad

audientiam.'— Corp. Jur. Can. tom. ii.
col. 861.]

v [* Hic suscepit divalesjussiones...
Constantini. ..per quas concessit, ut
persona, qui electus fuerit ad sedem
Apostolicam, e vestigio absque tardi-
tate 'ontifex crearetur."—Anast. Bibl.
in Vita Bened. II. (Conc. tom. vi. col.
1276. C.D.) Vide quoque Plat. Vit.
Bened. IL, in Vitis Pont. p. 100.

* [Platina in Vita Cononis, in
Pont. p. 102. col. 1.]

[lbid. col. 2.]

itis

APOLOGIAM RESPONSIO.

189

num morem cito res rediit. Nec id Cardinali mirum videtur,
(sane nec cuiquam, credo, alii), in Electiones tum Pontificum
jus fuisse Imperatori, cui in personas quoque tum fuit.
Multos enim ex iis, ex Zmperatoris sententia, exilio, carcere,

morte mulctatos.

Fuisse autem tyrannicam illam legem . . . testatur Gregorius in explicatione
Paal. iv. peenitentialis.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 62. (Op., tom. vii. col.

739. C.]

In quinto autem Psalmo Ponitentiali, mentio fit ἃ Gregorio, [De qua-

non quod Tyrannica fuerit lez ista, sed, quod aliqua tum D$. rin
tyrannis fuerit*. "Verum illa, apud doctos et probos viros, ME s:
ὮΒ Bit.

Agilulphi creditur, Longobardi, qui tum szviebat per Italiam:
non Mauntii, quem toties alii, toties Gregorius tam hono-

rifice appellavit.

Non... judicandum est de potestate Principum in . . . Pontifices ex eo,
quod aliquando fecerant [fecerunt], sed ex eo quod juste facere potuerunt.
—([Bell. Apol. pro Resp.] p. 62. [Op., tom. vii. col. 739. C.]

In aperto igitur est, nec obscura, in Pontificem potestas [De potes.

Cesaris. Quid ergo monet? Non ex eo quod fecerint, sed

tate Prin-
cipum e

ex eo quod facere potuerint, de Principum potestate, judican- factis judi.

dum. Etiam et de Pontificum quoque potestate idem moneat. MC)

Certet itaque utrobique causa cum causa: sed de potestate
interim fateatur, quz (utcunque legitima est) potest, adeoque
solet interdum, ad injusta operari.

Si per annos circiter ducentos ..

. Bustinuit Ecclesia tyrannidem illam, . . .

per annos mille quadringentos libertatem suam obtinuit.—[Bell. Apol.
pro Resp.] p. 62. (Op., tom. vii. col. 739. C.]

'Tum non nisi ducentis annis potestatem hanc viguisse, non [Usque ad

damus.

Illam enim (ne tum quidem in Benedicto interrup- καὶ

um

allist. 1I.
eec po-

tam) mox in Conone ἃ vim habuisse. Quz centum post annis testas per-
P à

decreta est in Synodo ab Adriano primo^: Quse centum cir- zi

citer post annis vim adhuc obtinuit, in Hadriano II. Qus
centum adhuc annis post, decreta est in Synodo? a Leone VIII.

* [* Terminos, quos posuerunt pa-
tres nostri, contemto divino timore
itur, et contra Catholicam
veritatem suse furore tyrannidis effe-
ratur."—8. Greg. M. in Ps. ci. sect. 13.
Op., tom. iii. par. 1i. col. 518. E. Sunt
autem qui cenaeant hoc opus S. Greg.
Mag. esse abjudicandum, et Greg.V1I.
tius tribuendum.— V ide Cens. Edit.
ned. ibid. pp. 463— 465.]

* An. 680. [Vide Platin. in Vita
Cononis, in Vit. Pontif. p. 102.]

b An. 774. ( Vide Decr. Par. i. Dist.
Ixiii. cap. xxii. * Hadrianus,' ut supra,
p. 183. not. ».]

* An. 868. (Platina in Vita Hadr.
II., in Vitis Pont. p. 140.]

4 An. 963. (Vide Decr. Par. i. Dist.
Ixiii. cap. xxiii. 'In Synodo.'— Corp.
Jur. Can. tom. i. col. 328.)

ansit.]

190 AD CARDINALIS BELLARMINI

Qus annis pene centum post, illustrem praxin habuit, sub
Henrico nigro*: mansit denique ad Gregorium VII.f, inter-
missa forte interdum, dum bello occupati Principes, sed, ubi
paz rursum?s, statim revocata; donec Henrico V. tandem
per Callistum II. ingratiis atque per vim extorta est^. Ubi
locum habet, (quod supra paulo posuisti) non 62 60 quod fecit
Pontifex, sed ex eo quod juste facere potuit, ferenda de facto
sententia. Verum ita comparatum est apud Cardinalem, ubi
Pontifer in Cesarem quid, libertas vera; ubi Cesar quid in
Pontificem, Tyrannis mera.

Neque Otho Joannem XIL, neque Henricus Benedictum, Sylvestrem, οἱ
Gregorium ...imperiali potestate deposuerunt, sed per Synodum Episco-
porum Ecclesiastica auctoritate, deponi curarunt.—[ Bell. Apol. pro Resp.
p. 63. [Op., tom. vii. col. 739. D.] |

[Imperiali ^ Ad exutos Pontificatu, ab Othone et Henrico respondet fa-
dec cile. Non factum id. Imperiali potestate. — Quse ipsa per se
144 facie concidit responsio. Nam et imperiali, &it Sigebertus.
Sed a Synodo id factum. — Synodus autem qua auctoritate
convenit? Certe, quod a Synodo fit, quam Imperialis aucto-
rilas non alium in finem indixit, id imperial auctoritate

factum haud quisquam negaverit.

Neque facile concedimus, justam fuisse depositionem eorum Pontificum.—

(Bell. Apol. pro Resp.] p. 63. (Op., tom. vii. coll. 739. D. 740. A.]
[et juste Etiam (quod miretur Lector) non facile concedet justam
Pd fuisse horum Pontificum depositionem. | Non justam Joannis
i dup XIII., (quem Platina sceleratissimum hominem dixit, vel mon-
ontifices.] a potiusi ?) qui duobus Cardinalibus (Christis Domini scili-
cel,) alteri nasum, manum alteri prescidit? qui in adulterio
deprehensus et confossus? quem Sigebertus, nefariis de cau-
sis infamatum *? Palmerius, in omnem luxuriam dissolutum! ὃ

* An. 1037. (In Conc. Sutrino.
Vide Herm. Contr. ad ann. 1046, apud
Pist. Rer. Germ. Script. tom. i. p. 287.]

f An. 1078. (Vide Plat. in Vita
Greg. VII., in Vitis Pont. p. 176.)

& (Terent. Eunuch. I. 1. 16.

^ An. 1122. (Vide Convent. Wormat.
apud Conc. tom. x. coll. 889. B. 890.

! [^ Rex Henricus contra eoe Ro-
mam vadit, et eis canonice et inipe-
riali censura depositis, Suidigerus,
benbergensis ἀρ βου πε, qui et Cle-

mens, Romans Ecclesise preesidet."—
Sigeb. Gemb. Chronog.] ad ann. 1046.
[apud Pistor. Rer. Germ. Script. tom. i.

p. 834.]

ὁ [Plat. in Vita Joan. XIII, in Vitis
Pontif. p. 165.]

k [* Collecto & tota Italia Episcopo-
rum Concilio, Joannes Papa de nefa-
riis causis infamatur."—Sigeb. Gemb.
Chronogr.] δὰ ann. 963. [spud Pistor.
Rer. Germ. Script. tom. i. p. 817.]

! [Palmerius in Chron.] ad ann.
955. [fol. 129. b. Paris. 1512.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 191

Polonus, adeo lubricum, ut feminas publice teneret ^? Non
Jusiam autem reliquorum trium ? quos Platina (ria teterrima
monsira", Marianus "5, et UrspergensisP?, non digne constitutos ?
Frisingensis, £res invasores, et pudendam confusionem Eccle-
sie Dei2? Hermannus, erroneos Ponüifices*. Nec justam
tamen fuisse eorum depositionem ! Ecqua justior causa, quam
invasionis, εἴ Simonie ? Ecqua justior auctoritas, quam /m-
peratoris et Synodi ?

Ilud autem, quod subjicit ibi de auctoritate usurpata, eo
spectat, quod Pontificatum rapserint, clepserint, auctoritate
propria invaserint: (non autem quod ex Canone *'Hadria-
nus? faciendum illis fuerat, Imperatoris designationem expec-
tarint,) atque ita, quod Cesaris erat, per injuriam occuparint.

Non proprie Gregorius depositus fuit ab Imperatore, vel a Synodo; sed

sponte cessit, eo quod de Simonia convictum se cerneret. Non desunt
tamen viri gravissimi, qui Gregorium VI. nullius criminis convictum
fuisse defendant. — [Bell Apol. pro Hesp.] p. 64. [Op., tom. vii. col.
740. C.] |

Nam, quod cum uno Othone sentire malit Cardinalis, qui (Greg. VI.

abdicasse se Papatu Gregorium VI.* autumat, quam cum reli- Rd MEI
quis quinque, qui depositum fuisse ; facit id satis pro Imperio.
Quod vero et Othonem unicum suum post rejicit, (qui Gre-
gorio simonie nolam inussii:) nec ullius criminis convictum
velit, quem Hermannus convictum * asserit, (totidem syllabis)
quid ei facias? qui Historico plane null fidem habet, ipse,
quid ante annos quingentos actum fuerit, solus scit, solus
sapit. |

Porro Platina . . . . nullam causam reddit. [Bell. Apol. pro Resp. Op.,

tom. vii. col. 740. D.]

Plating vero censuram, si expectat, de ribus illis, Benedic- [Pravi
tum, Áominem ignavum el nullius pretii, merito ab omnibus XA
accusa(um, οὐ divino judicio condemnatum, cujusque simula-
crum monsirosum post mortem apparuerit ". — Sylvestrum, [Srlvostri

.

* (Mart. Polon. in Chronol. Rom. 4 [Ott. Frising. Chron. lib.] vi. cap.

Pont sub Joan. XII.] ad ann. 959.
(leg. 956. Col. Agr. 1616.]

" [Plat.] in Greg. VL, [in Vitis
Pont. p. 169.]

* (Marian. Scot. Chron.] ad ann.
1046. [apud Pistor. Rer. Germ. Script.
tom. i. p. 650.

» [Conr. Ursperg. Chron. lib. iii.
JEt. vi.] ad ann. 1046. (p. 216. Basil.
1509.)

32. [p. 125. Basil. 1569.]

τ [Herm. Contr.] δὰ ann. 1046.
[apud P'istor. Rer. Germ. Script. tom.
l p. 287.)

* [Ott. Frising. Chron. lib. vi. cap.
86. p. 127.]

* [Herm. Contr.] ad ann. 1045.
[1046. ut supra, not. τῇ

" [Vide Plat. in Vita Bened. IX., in
Vitis Pont. p. 108.)

102 AD CARDINALIS BELLARMINI

Non a Collegio Patrum, sed largitione Papam creatum, merito

pulsum, quod non per ostium, sed per posticum intrasset, ut fur et

145 latro". Gregorio venditum a Benedicto Pontificatum". | Hzc

τ: Greg. cum Platina de singulis scriberet, cum de omnibus, (fanguam

tria telerrima monstra abdicare se magistratu coactos?) nul-
lamne causam reddidit, cur depositi fuerint ?

Si ex his [duobus] exemplis . . . aliquid efficeretur, ad probandum habere
jus . .. Imperatores ad Pontifices deponendos, . . . facilius probaretur
ex plurimis exemplis contrarium.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 65. [Op.,
tom. vii. col. 740. D.]

At importunus est cum duobus modo exemplis asserit. niti
causam hanc. Possent enim addi his plurima, et nos nu-
mero (scio) vinceremus. Nec alio exempla hsc animo
adduxit Rex, quam ut doccret, quam jam astruit Pontifici
potestatem Cardinalis, «surpatam esse, adeo non in more,
prisco seculo, ut contrarium tum ejus non semel usu
venerit.

Gregorius junior . . . Leonem Isauricum . . . excommunicatum privavit
vectigalibus Italim. . . . Testantur hoc . . . Cedrenus*, οὐ Zonaras". —

Bell Apol. pro Resp.] p. 65. [Op., tom. vii. col. 741. C.]
[Greg IL. De Gregorio juniore, Grz;cis hominibus peregrinis non
Taur nop Credimus, qui, cum longius abessent, sepe in rebus nostris
privavit.] hallucinati. Plating potius, qui (quod Cardinalis fecisse
Gregorium 810) id quo minus fieret, auctoritate sua, ut
obstaret, scribit annizum esse". Vectigalibus enim vel censu
privare, esset id quidem, que Cesaris sunt, Cesari ne reddant,

prohibere.

Leo III. transtulit Imperium totum Occidentale & Grsecis ad Francos.—

(Bell. Apol. pro Resp. ] p. 65. (Op., tom. vii. col. 741. C.]
[Leo III. — Carolo autem Leo III. nihil contulit, preter ritum un-
Mar nibil guenti et coronz. Ipse sibi rem virtute sua acquisierat.
contuli] Ipse Grecos Imperii parie privaverai. Scito autem populi,
ait Blondus*, Platina3, Egnatius*, etiam Pius II.! Pontifex,

SUE Plat. in Vita Sylvest. III, — Pont. p. x

itis Pont. p. 169.: ς (Flav. Blond.] Decad. II. lib. i.
* [Vide Plat. in Vita Bened. IX. [p. 163. B. Basil. Hs

iue. 1 168.) 4 [Plat.] in Leon. IIl. (p. 123.]

ide diac. in Vita Greg. VI. * [Jo. Baptist. Egnat. de Exempl.
ibid. E 169.) Illustr. Viror. lib. ii. cap. 2.] In Carolo
εἰ dud, Hist. Compend. p. 373. Magno. [p. 50. Venet. 1554.]

Basil. 1566.) p) ius I1.] Epit. Blond. [lib.] ii.
* (Zonar. Annal tom. iii. p. 85. ὧν 1. [i. e. Abbreviat. cap. xi. Sign.

Basil. 1557.] i iii. rect., ad cale. Flav. Dlond.

» [Plat. in Vita Greg. 11., in Vitis Forolivens. Hiat., Venet. 1484.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 193

vestri omnes, denique et Onuphriust, Zmperator designatus est.
Ac sub Leone quidem ceremonia h:ec, at res diu ante collata
sub Hadriano: Sic enim Niem, Populus . . . Romanus con-
cessit Ei, et in Eum omne jus suum et potestatem transtulit.
"Ad eorum (autem) exemplum, . . . Hadrianus Papa, cum omni
clero ac populo, ac universa sancta Synodo, concessit Carolo
"Augusto omne suum jus et polesiatem eligendi summum Ponti-
ficem ^.

Gregorius VII. . .. Henricum IV. . . . privavit Imperio .—(Bell. Apol.

pro Resp.] p. 65. [Op., tom. vii. col. 741. A.]

Nec vel Henricum IV. privavit Imperio Gregorius VII. (Henr. IV.
nisi ore tenus, bruto (quod aiunt) fulmine, ut qui plusquam Bona
triginta post annis Imperator sederit; etiam plusquam viginti vit im-
annis Gregorio superstes fuerit: etiam Victorem, etiam Ur- n
banum, fato functos viderit; nec, nisi sub Paschali demum,

a filio suo, per vim et fraudem et impietatem summam,

coactus sit abdicare.

Innocentius 1Π1. Othonem IV. . . . deposuit*.—(Bell. Apol. pro Resp. p. 65.
Op., tom. vii. col. 741. B.]

Neque Othonem itidem Innocentius III., sed, ubi infe-
liciter pugnasset cum Philippo Gallo!, ultro se recepit in
patriam, ibique mortem obiit", Atqui Otho jure privari non
potuit, qui jus nunquam habuerit; duobus modo suffragiis
de septem lectus, atque ascitus ad imperium, in Philippi in-
juriam".

146

Innocentius IV. .... publice deposuit Fridericum II.— (Bell. Apol. pro
Resp. Op., tom. vii. col. 741. B.]
Sed neque Friderico II. sententia (qus exstat?) nocuit; [neque

non quod ab Innocentio IV. depositus, non quod Hassiz n ὶ

Lantgravius ei suffectus. Nemo eo vivo imperium attigit, 1V.;]

ε [Onuph. Panvin.] in Leon. III.
(p. 40. Venet. 1557.]

Ἀ ue & Niem.] De jurib. et
rivil. Imperii. (apud Schard. de
urisdict. P 1 29

! [Vide Conc. Kom. vii. sub Greg.

VII. cap. vii.—Conc. tom. x. col. 383,

4

384.

E lviae Fl. Blondi Hist. Decad. II.
lib. vi. P 274. F.

! [Vide Raynald. Cont. Ann. Bar. ad
ann.1214. Num. xxi. tom. xiii. p. 238.]

ANDREWES.— REST.

» (Id. ad ann. 1218. Num. xxxvii.
ibid. p. 283. ]

n Ae Decretal. Greg. lib. i. Tit.
vi. *De Elect. cap. xxxiv. ' Venera-
bilem.'— Corp. Jur. Can. tom. ii. coll.
165—169.)

ο [Conc. Lugd. I.—Conc. tom. xi.
coll. 640. C.— 645. C.; et VI. Decretal.
lib. ii. * De Sent. et Re Judic.' cap. ii.
* Ad Apostolicsme.' — Corp. Jur. Can.
tom. iii. coll. 376—380.]

Oo

[neque
udov. IV.
Clemens
V].

194 AD CARDINALIS BELLARMINI

quinquennium post tenuit; tenuisset diutius, nisi Manfredi
Spurii veneno, vel vi, sublatus de medio fuisset Ρ,

Clemens VI. Ludovicum IV. Imperatorem . . . . imperio privavit.— [Dell.
Apol. pro Resp.] p. 65. [Op., tom. vii. col. 741. B.]

Denique Bavarus (si sine Pontificis consensu non fit Im-
perator?) qui potuit privari Imperio? | Spreto enim Pontifice
factus Imperator; etiam, qui succederent, fieri posse, Decreto
Imperiali sanxit'. Cujus ea de re Decretum etiamnum viget.
Ille vero, toties, a tot Pontificibus petitus, totos f(riginta duos
annos sedit, nec ullis Pontificum diris, nec, nisi morte demum,
imperio privatus est.

Omnino autem insignis hzc Cardinalis stultitia, si mundo
jam putet persuaderi posse, ut Bullam jam suam ebullivit
Pontifex, et plumbum appendit, eo ipso privari imperio Czsa-
res, Reges, regnis suis. Res accedat opus est, alioqui vane
Pontificum, e£ sine viribus ire. Non fiet autem id, nisi com-
mittere inter se principes possit, nisi facem prfcrre subditis,
ad seditionem aliquam. Alioqui, vidit Orbis Christianus,
Patrum memoria, privatum regno Henricum nostrum 8
Clemente VIT.*; vidimus ipsi, ELIZABETIIAM nostram a Pio V .*,
Regem (qui nuper fuit) Galli: a Sixto V., a Gregorio XIV.",
privatos (inquam) hos vidimus, nec tamen privatos. 'Tum
disploso in Eos Pontificio hoc fulmine, pro Regibus tamen
legitimis habitos, habitos autem non minus ab iis, qui Ponti-
fici faverent : cumque Henrico nostro, et Carolum Csesarem,
et vero Franciscum Gallie Regem, cum ELIZABETHA nostra
Carolum IX., aliosque principes, feedus iniisse, tanquam cum
veri nominis Principibus, non obstante quod Eos Papa et
sacris et Iiegnis per sententiam suam spoliasset. |INon enim
semper ferit, quodcunque minatur", fulmen Pontificis. 4d
alios pertinet executio, qui ssepe tamen non censent eze-
quendum.

Per non breve tempus consuevisse Episcopos a Regibus investiri : sed
Gregorium VII. fortissimum Ecclesie Dci vindicem . . . non timuisse
veteres et sanctas Ecclesiasticas leges revocare atque defendere. Scribit

P [Vide Auctores citatos in Tortura Pauli III. * Ejus, qui immobilia.' —

Torti, pp. 323, 324. Edit. nostr.] Bullar. Rom. tom. i. pp. 707—711.]
1 [Vide Raynald. Cont. Ann. Baron. t [Vide Bullam ci. bi V. * Regnans

ad ann. 1323. Num. xxx. tom. xv. in excelsis. — Bullar. Rom. tom. ii.
r [Vide Deer. Lud. IV. apud Gol- pp. 324, 325.]

dast. Const. Imp. tom. iii. p. 409.] " [Vide supra, p. 172. not. 4.]

* [A Paulo III. Vide Bull. vii. — ""* [Vide Hor. Ep. ad Pison. lin. 350.]

APOLOGIAM XESPONSIO. 195

enim .... ad Hugonem Diensem, ut . . .. Canonem xxii. 8. Synod.
General. renovari curaret*.—[Bell. Apol. pro Resp.) p. 66. [Op., tom. vii.
col. 741. C. D.]

Restitisse Pape Reges, strenue restitisse, et id quoque ad (Per multa
rem facit: ac primo de investitura Episcoporum, per non uu NM
breve tempus (poterat autem, órevius, per longum tempus) con- tificibus,
suetudinem illam invaluisse, fatetur Cardinalis. Quam vero "e SE
longum? A quingentesimo, ipse ait. Per annos ergo quingen- terunt;]
tos et septuaginta, obtinuit hoc, vel Cardinale confitente. Ubi 147
quidem, aucti fundis et feudis per orbem Episcopi, (aucti au-
tem Imperatorum munificentia,) intererat Imperatorum nosse
Episcopos, et de eorum conditionibus et fide certos esse, quos
illa tum incrementa honoris atque opum magnz et potentiz
in Republica et auctoritatis reddidissent. "Tum vero, post
annos mille οἱ septuaginta, visum Vindici fortissimo Gre-
gorio VII., veteres, et sanctas Ecclesie leges revocare. Veteres
autem et sancías? par est. Quas illas? Unam modo
memorat (unum Canonem, nullum Canonem) nempe vicesi-
mum secundum Generalis VIIL, ubi, (si Grecis ut δα
est, credimus de Concilio suo) quatuordecim modo Canones
exstiterunt!. Fuerit tamen, ut talis ibi Canon editus fuerit ;

Vetus ea ler dici non potest, contra quam, per frecentos et
septuaginta annos, consuetudo magis vetus: vetus potius con-
suetudo ila, hzc nova ler. Sed, anne Lez tamen? aut in
quoquam vim Legis obtinuit? Non videtur certe. Nam qui
Hadrianum mox insecuti sunt Pontifices quinquaginta per
annos centum et quinguaginta, omnes per posticum ingressi,
Caesare nempe se in eorum electionibus admiscente. Nec
vetus igitur lex, nec omnino ἴθ, Canon is Hadriani 11. Et
Gregorius ergo septimus, non veferes et sanctas leges reno-
vavit, sed profanas el suas innovavit.
: Quam ... sententiam . . . defenderunt non solum Successores ejus, . . . .
sed etiam . . . sancti duo Anselmi, Cantuariensis, et Lucensis *.—( Bell.
Apol. pro Resp.] p. 66. (Op., tom. vii. col. 741. D.]

Successores Gregorii non mirum defendisse. Erat id e re

illorum, rem alioqui non fecissent. Nec si Anselmus hic et

x (S. Greg. VII. lib. iv. Epist. xxii. 1141. A—C.]
— Conc. tom. x. col. 169. D. E.] : ( Vide supra, p. 186. not. *.]
[Vide Grecam Edit. hujus Con- * [Vide Anselm. Lucens. contra
cilii, Act. X.— Conc. tom. viii. coll. Guibertum pro defensione Greg. VII.
1367. seq. Hic autem Canon xxii. Bihl. Max. Patr. tom. xviii. p. 602.
in Latina Editione exstat, ibid. col. Lugd. 1677.)
o 3

106 AD CARDINALIS BELLARMINI

ille etiam, mirum : Sancti enim non fuissent, nisi tempori
tum, et scenze servissent. Canonici autem Leodienses* cano-
nizati non sunt.
Epistola Philippi Pulchri . . . δὰ Bonifacium VIII. .... ridiculam continet
salutationem, qualem scribere potuit iracundia potius quam consideratio.

.. . Nee [neque]. .. mirum sí iratis animis qusedam exciderint.—[ Bell.
Apol. pro Resp.] p. 66. (Op., tom. vii. coll. 741. D. 742. À.]

[αὐ Philip. — Etiamne vero? deridicula sunt illa Bonifacn, in tempora-

pus Bonif.
VIII.]

[mala fide
ἃ qui-
busdam
excusa. ]

libus subesse sibi Philippum Regem? aut ab iracundo homine
profecta? an potius a mortalum superbissimo ? | Salutatus
sic a Pontifice Rex, non mirum, si graves inimicitias exercuit.
Gravis enim causa. Εἴ justa Regis resalutatio. Nec excidit,
potius expressa est, quam et serio tum scripsit ; et Bonifacium
post ita sine deridiculo persecutus est, ut extra jocum tan-
quam canis sit mortuus*. In re calidissima friget hic Cardi-
nalis. Sane enim Bonifacii ridicula hsec, vel fulmine digna.

Legi Pragmaticam Sanctionem, . . . . quee habetur ad finem Tomi sexti

Bibliothecze S. Patrum, . . . ubi habentur eedem ordinationes, demptis
verbis suprascriptis, quee videntur postea addita in odium Ecclesie Ro-
mans. Legi etiam . . . apud Paulum 7Emilium, et Robertum Gaguinum,

. et verba illa ἃ... Gillio recitata non repcrio.—[Bell. Apol. pro
Resp.] p. 67. [Op., tom. vii. col. 742. B. C.]

Vide autem hic Cardinalis indolem : qux in Zfrrestis Sena-
tus sunt, quie publicis monumentis consignata, a Sancto Ludo-
vico, contra exactiones Romane Curie, in dubium revocat, et
querit in margine, 4n eas S. Ludovicus prohibuerit : Apud
ZEmilium, Gaguinum, in Bibliotheca Margarini, non legit.
Quid tum? 4ddita ergo putat in odium Ecclesie Romane a
Gillio. Itane? 4rrestis Senatus, qu: sancte ubique ct religiose
asservantur? Imo (est enim et locus conjecturz nostre) non
8 Gillio addita in odium, sed ab aliis subducta in favorem Ec-
clesie Romane, quam (si verba hzc addita non sunt, et non
sunt addita) odio dignam hic fateri cogitur Cardinalis, idque

P [Vide Epist. Leodiensium adv. 4 [* * Bonifacius Episcopus ....

Paschal. II. cirea ann. xcvir.—Conc.
tom. x. coll. 630—642.)
* [*Ingreditur vulpes, regnat 160,
canis exit." Aliter,
* Vulpes intravit, tanquam leo
ponti&cavit,
Exiit utque canis de divite
factus inanis."
Matth. Westm. Flor. Hist. lib. ii. p.
448. Lond. 1570.]

Philippo .... Scire te volumus quod
in spiritualibus et temporalibus nobis
subes." Cuirespondetur; “ Philippus
Dei gratia Francorum Rez, Bonifacio
ee gerenti pro Summo Pontifice, salu-
tem. modicam, seu. nullam. | Sciat
maxima tua fatuitas in temporalibus
nos alicui non subesse," — Apud
Bochell. Decr. Eccl. Gall. lib. ii. Tit.
xvi. cap. 2. p. 321. B—D.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 197
non ambitionis modo, a Philippo: sed et avaritie quoque
nomine, a Ludovico. Recitata vero verba illa videas, non
apud Gillium* modo, etiam apud Tillium f, apud Pithzum,
etiam in Decreto Ecclesi: Gallicanze?. Apud Pithzeum!
autem videas, przterquam quod hodie in ZfrcAivis exstent,
etiam in vetustis Exemplaribus excusa exstitisse. Duo autem
nominat, Stylum Parliamenti 1515: et Elie Archiepiscopi
Turonensis librum 1518:. "Videas et inustam in eo notam
perfidiz iis, qui sic integro articulo mutilam ediderunt. Una
etiam videas, qua fide vestri homines versari solent, in cas-
irandis veterum scriptis, et S. Patrum Bibliotheca excudenda.

Legi apud eosdem auctores S. Ludovicum Romane Ecclesie . . . . fuisse

addictum et obedientem.— [Bell. Apol. pro Resp.] p. 67. [Op, tom. vii.
col. 742. C.]

Addictum Pontifici Ludovicum quis dubitat? (ut erat stas
illa) Sanctus alioqui non clueret ; nec mirum quod addictus
ipse, alioqui Friderici supplicio addicendus. Norat enim
tum Pontificis gravem iram, et inezsaturabile pectus*. ΑἹ id
tamen hic illustre, quod, quantumvis addictus in causa Fri-
derici, in causa tamen suorum et sua lentus non fuerit, Exac-
tiones tam immanes non tulerit, Sanctionem illam, quantumvis
Sanctus, ediderit.

Quod . .. Pius II. Ludovici temporibus efficere non potuit, ut Pragmatica
- . . Sanctio omnino . . . tolleretur, effecit post Leo X. Francisco primo
regnante. (Itaque in Concilio Lateranensi Sess. XI. Pragmatica illa
Sanctio publico decreto sublata est. Sed hunc exitum Pragmaticse Sanc-
tionis, quia caugge sus parum favebat, Rex facile preeteriri passus est.—
Bell Apol. pro Resp.] p. 68. [Op., tom. vii. coll. 742. D. 743. A.]

Efficere non potuit, aut Pius apud Ludovicum XI! aut Julius (Hec

apud XII."^, ut Sanctio illa de medio tolleretur. Αἱ effecit Leo palin,

haud
* [Les Croniques et Annales de Gall. lib. iv. tit. xxi. cap. 2. p. 647. D. gublata.]

France, par Nicole Gilles, fol. cx.
Paris. 1549.]

f [Vide Memoire et Advis de M.
Jean du Tillet sur les Libertez de
lEglise Gallicane; ad calc. Recueil
des Roys de France par Jean du Tillet.
Paris, 1602.] p. 156.

5 [* [tem exactiones et onera gra
vissima pecuniarum per Curiam Ho-
manam Ecclesie Regni nostri impo-
sitas vel imposita, quibus Regnum
nostrum miserabiliter depauperatum
exstitit, sive etiam imponendas vel im-
ponenda, levari aut colligi nullatenus
volumus."—8. Lud. IX. Pragm. Sanct.
sect. 5, apud Bochell. Decret. Eccl.

Bochellus quoque in Prefat. sua de
hoc articulo Pragmaticse Sanctionis a
Marg. Dignszo in Bib. Patrum omisso
multum qud e

b ([Pithsei Op., Sacra, Juridica, Hist.
Miacell.] p. 643. (leg. 634. Paris. 1609.]

! [Ibid. p. 633.
k [Vide Virg. /En. v. 781.]
! [Vide Pro Libert. Eccl. Gall. de-

fens. Paris Curie; apud Bochell.
Decr. Eccl. Gall. lib. iv. tit. xxi. cap.
10. p. 662, &q.]

7" (Vide Conc. Turon., apud Boch.
Decr. Eccl. Gall. lib. v. Tit. v. cap. 5.
pp. 757, 758; et Conc. tom. xiii. coll.
1481.]

149

Multos

qui

198 AD CARDINALIS BELLARMINI

cum Francisco. | At non effecil. Nam, non obstante sessione
illa XI. Synodi Lateranensis", necdum sublata est; necdum
sublatam Sacramento tecum contendet Sorbona. Interposi-
tam enim esse Appellationem Academis Parisiensis ?, in Con-
gregatione Generali apud S. Bernardum, anno 1517. Martü
27: Et ad proximum Generale Concilium provocatum : tum,
quod Franciscum Regem Leo Pontifex, in medio [leg. maximo]
armorum sirepitu, consensum ei rei suum prebere coegerat ? :
tum quod Parisienses (quorum maxime intererat) nec vocati
sunt, nec auditi: tum denique, quod Basihensi (quod apud
eos Generale est) per Lateranensem illam non derogetur;
quam nec Cardinalis ipse habet pro Generali*: sed appella-
tionem hanc, quia cause sue parum favebat, Cardinalis facile
preteriri passus est. Quomodo passus etiam preteriri minas
de Patriarcha sibi per Gallias constituendo*: Et de Pape ab
Ecclesia auferibilitate* ; Aculeos enim habebant hzc, punge-
bant credo.

Admiror intra spatium quingentorum annorum tam paucos inobedientes &

Rege numerari potuisse: cum constet & Regibus Anglim per hoc tempus

plurimos .

. Episcopos et Archiepiscopos ob eam causam vexatos, quod

mallent Pontifici potius obedire, quam Regi.—[Bell. Apol pro Resp.]
p. 69. (Op. tom. vii. col. 743. C. D.]

In eo autem hallucinatur egregie, quod Exemplorum inopia,

i Rer non plures ibi Rex attulerit, qui Pap: restiterint.

Satis hoc

busrestite- testium putavit esse, si duodecim citaret: ni putasset, facile
ili accumulare plures, vel duodecies duodecim : facturus, ubi

rint, pro-

fert "Bel.
larm.,]

id volet Cardinalis :

* (Vide Bullam Leonis X. De abro-
ganda Pragmatica Sanctione, Conc.
Lat. v. Sesa. xi.— Conc. tom. xiv. coll.
309. D.—310. A—E.]

9 [Appell inclyte Univ. Paris. ἃ
Leon. X., apud Bochell.] Decret. Ecel.
Gallic. (lib. viii. tit. xxv. cap. 8.) p.
1249. (et vide * Procàs verbal des re-
inonstrances.'— Ibid. tit. xvi. cap. 5.
pp. 1215—1220.]

P['*Dominus Leo Papa serenisesi-
mum Principem nostrum Franeiscum

.. in maximo strepitu armorum,
consensum preebere quorundam suasu
cocgit. Et ne promissionis infractor
idem Princeps illustris videretur, jam
dicti domini Paps monitis obtempe-
rans, hsec qus dicta sunt de novo
statuta (qum Concordata vocantur)
ruinam Eeclesim totiusque regni inde
imminentem, nobis, dietaque Univer-

quique Episcopos ejus plurimos a Regibus

Bitate, et aliis quorum intererat, non
vocatis, nec auditie, publicanda esse
imperavit . ... Ex quibus nos Rector
et Univeraeitas gravatos, lesosque et
oppressos esse sentientes .. . idcirco a
Domino nostro Papa, non bene con-
sulto jam, dictique sacri Basiliensis
Concilii, et ci adheerentes, Pragmaticse
Sanctionia statutorum abrogatione...

ad futurum Concilium . S pIOToce-
mus ef MD — Ibi ] P[p-]
1252. [C. D. 1258.

4 [Conf. autem ἘΠῚ de Conc. lib. i.
cap. 6. Op., tom. ii. p. 244. 2|

* [Conf. Spondan. Cont. Ann n.
ad ann. 1592. Num. xi. tom. ii. col.
877.

. (vide Libellum Joan. Gerson. * De
Auferibilitate Papre ab Ecclesia.'—
Op., tom. i. col. 154.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 199

veratos longe superent. At, qui Regem miratur Reges tam
paucos numerasse, ipse plures Episcopos tamen non numerat,
quinque tantum : Dunstanus enim extra causam hanc, nisi
amor mulierum, libertas quoque Ecclesiastica sit. Nec recte
tamen subducit ibi rationes. Non enim ibi Decanus unus
tenetur; sed Decani duo, Episcopi quatuor; Abbas, et Prior,
praeter Canonicos duos, totidemque Rectores *.

Notum est, quanta passus . . . Anselmus. . . ἃ Rege Wilhelmo, quot annis

exulaverit, quoties ad . . . Pontificem confugerit.—( Bell. Apol. pro Resp.]
p. 70. (Op., tom vii. col. 743. D.]

Anselmus, annis vix duobus" ultro ezwlavit et volens.
Nam Rex hominem exeundi cupidum retinere voluerat in
Regno, ter exeundi veniam negavit. Et hoc tu ezilium
vocas? Αἴ qui causa turbarum? . Nondum concilium Ro-
manum, nec adhuc conclusum 101] de investituris. Non ea
ergo tum Anselmi causa, sed quod Turbanum" in schismate
Papam agnoverit, quem Rex et Regnum nondum habuerant
pro Papa. Ita vero tum non Sancta Anselmi causa hzc, vel
liquidi juris; ut (audito Regis nuntio) inducias daret Urba-
nus, et amplius deliberandum censeret. At, cum Paschalis
novus Pontifex, quique novo exemplo ad arma primus con-
clamavit, loricatus ipse: qui Regi, nec pro sui capitis re-
demplione, Ecclesiarum investituras impune permissurum se,
ecce, coram Deo, dixerat", quid mirum, si paulo commotior
Rex Regni aditum Anselmo interdixit, eadem tum cum
Paschale sentienti? | Quem tamen, Adele sororis sus preci-
bus, non ita multo post, recepit in gratiam, bonisque suis in
plenum restituit. |

Dedit illi tamen Deus post mortem Wilhelmi . . . gloriosam victoriam.—

[Bell. Apol. pro Resp.) p. 70. (Op., tom. vii. col. 743. D.)

Nam victoria ila, (quam memoras) Paschalis erat, Caesare
tum et Principibus, non causa, sed vi superioris. Furor in
cursu fuit, currenti furori cessum est*; fateris ipse, usus Zinte-
cessorum relictus est, quodque ex usu jus accreverat. Non
jus ergo, sed justitia defuit.

t [Vide Pref. Monit. pp. 38, seq.] — Vit. S. Anselm. Op., S. Anselm. ad

* Edmerus (al. Eadmerus] in Vita — init.]
Ansel. [Op., S. Anselm. ad init.] x [Vide Ovid. Remed. Amor. lin.
1

* [Urbanum sc. II. Vide i dur 19.
Hist. Nov. lib. i. p. 40. ad calc. Op., * [Bell. Apol. pro Resp. Op., tom.
S. Anselmi, Par. 1675.] vii. col. 744. A.)

" [dem ibidem. [i.e. Edmerus in

S. Anselm.
ant.,]

150

[5. Ed-
mundum
Cant., ]

200 AD CARDINALIS BELLARMINI

Non minus notum est (et) quanta, et quam gravia passus sit S. Thomas
. &b Henrico II... .. eujus persecutionem fugiens ad Pontificem
Romanum ipse quoque se contulit. Sed is etiam victoriam obtinuit, cum
post ejus obitum clarificante eum Domino signis et virtutibus, idem Rex
publicam poenitentiam egerit.—[ Bell Apol. pro Resp.] p. 70. [Op., tom.
vii. col. 744. A.)

At Thomz alia causa fuit, nec ea multum a Veneta nuper
diversa. Pro Clerico homicida, pro 4110 etiam, qui Judices
ipsos Regni pro Tribunali sedentes petulanti ore lacessiverat,
ex libertate Ecclesiastica intercessit, utrumque & mortis sen-
tentia vindicavit. Post vero, fidem Regi bis datam, de Regni
consuetudinibus observandis, Oxonii primum, post Claren-
doniz, ultro fefellit; utque a Juramento, et fide Regi data
solvi posset, a Papa impetravit. Nec tamen Regno pulsus ;
sponte excessit et ipse. At ubi ad pedes Regis bis projectus,
bis culpam supplex agnovisset, et Regis grati: et Sedi sus
restitutus est. Non ergo in causa hac victoriam obtinuit,
cessit potius. Hanc autem Regi, de hoc ejus tam benigno
facto, gratiam retulit, ut reversus statim, circa Henrici ju-
nioris *, Regis filii, coronationem, turbas daret, ac contra eos,
qui solenniis przfuissent, censuras fulminaret. Cesus est
post furore militum, nec Rege tamen conscio, qui et purgavit
se de facto satis, et vero, Orbi toti super potius, quam satis-
fecit. At nec illa, quz narras signa subsecuta, fraudis insig-
nis, nec virtutes, vitii suspicione caruerunt; Facile tum signa
ederc, cum in edita nefas esset inquirere.

S. Edmundus Archiepiscopus Cantuariensis . . . multa, tum & Rege, tum
&... proceribus passus est. Itaque ipse quoque in exilium voluntarium
concedens . . . obiit.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 70. (Op., tom. vii. col.
744. B.]

Edmundus, quz passus, (si vera sunt, qux in Historiis)
potius ab Othone Pape Legato, quam a Rege passus; et,
(quia eundem esse Legati et Papze animum dubitare nefas,)
a Pontifice potius, quam pro Pontifice: qui hunc ei temulum
primo obtrusit. Emunxit dein octingentis Marcis Senem*,

* Vit. et Proces. (S.] Thom. lib. ii.
eap. 30. (sign. r. 1. col. iii. Paris.
1495.]

* [^ Et eisdem diebus, cum dominus
Archiepiscopus Cantuariensis — JEd-
mundus, qui jam dicte exactioni de-
testande spontaneus vel invitus se
subjecit, octingentas marcas Pape
numerando, videns Ecclesiam Angli-
canam diatim magis ac magis con-

culcari, et bonis suis temporalibus
destitutam libertatibus suis spoliari;
affectus est tisdio, quod viveret, et
videret mala super terram. [Incre-
pansque Regem de permissione, nil
nisi dilationes reportavit. Variis ergo
lacessitus injuriis, exulans, transiit in
Franciam."]— Matth. Paris. ad ann.
1240. p. 514.

APOLOGIAM RESPONSIO. 201

ut, jure devoluto, Episcopatus conferre posset; paulo vero
post concessionem hanc suam revocavit. Ac tum primum,
Edmundus de ezilio voluntario cogitavit, postquam ita eum
ludificatus Pontifex.

S. Dunstanus .. . ab Edvino, mulierum amore corrupto, in exilium pellitur.

—[Bell. Apol. pro Resp.) p. 71. (Op., tom. vii. col. 744. B.]

Dunstanus quid agit inter hos, cujus nihil habet com- (8. Dun-
mune causa cum reliquis? Nam Dunstani seculo Pontifices Henn d
ipsi a Cesare investituras habuerunt. Leo scilicet VIII.5,
deposito Joanne XII. a quo donatus pallio Dunstanus.

At (pro quo passus Dunstanus,) mulierum amorem ferunt in
Regibus Pontifices : nec Dunstanos agunt, ament quam
volunt, quot volunt mulieres, dum cs&tera morigeri sint, et
Ecclesiasticas libertates non violent.
S. Hugo . .. . Lincolniensis non pauca sustinuit a Rege Ricardo.— [Bell. 151
Apol. pro Resp.) p. 71. (Op; tom. vii. col. 744. C.]

Hugo vero, qui Regi bellum gerenti, et (quz belli nervi (8. Hugo-
sunt) pecuniis indigenti, subvenire noluit, an et is in Sancto- coln. m
rum numero inserendus? Qui, quem Christus ipse, pro se et
Petro, solvit censum*; qui, quem Cesari reddi jussit Christus*,
reddi negavit, an inter Sanctos suos Christus haberet? An
Domina ejus Sancta Maria, quz in descriptione Augusti, ut
profiteretur, preegnans tam longum iter emensa est?

Hic nos quoque Ecclesiasticum hominem tenemus, cui nota erat Theologia,

quam Jesuite hodie docent, non esse obediendum Regi in prejudicium
Ecclesiasticse libertatis. — [Bell Apol. pro Resp.] p. 72. [Op., tom. vii.
col. 745. A.]

Qui nec in re quadam parvi momenti gratificari Regi voluit,
hunene Ecclesiasticum hominem tenet Cardinalis? hujus verba
adscribit, quee doceant subditos, Regi bellorum sumptibus
exhausto, ex inopia laboranti, subsidium ab eis necessarium
denegandum; tanquam sui smculi Jesuit»e? Hic quidem
Ecclesiasticum hominem tenetis, cujus vos pudere debent:
Patella Jesuitica dignum operculumt. | Hic nos quoque Car-
dinalem tenemus, cujus hec prima Theologia, Regem contia

hostes dimicantem, pecunia opus habentem, non adjuvandum
a subditis.

b [Vide Decret. Par. i. Dist. lxiii.

4 (Matt. xvii. 27.
cap. xxiii. 'In Synodo.'— Corp. Jur. * | Matt. xxii. 21]
Can. tom. δ 323.] f [Luc. ii. 5.
* [ Plat. In Leon. Vu p. 166] s

Erasm. Adag. p. 645.]

S. Ricar-
um Ci-
ceatr.]

[Multi Re-
Anglise
ontifici
restite-
runt.]

152

202 AD CARDINALIS BELLARMINI

S. Ricardus Episcopus Cicestrensis claudat hunc locum. Is electus fuit
Episcopus contra sententiam Regis: propteres Rex . ... res Ecclesise
Cicestrensis jussit confiscari.—(Bell. Apol. pro Resp.] p.72. [ Op., tom. vii.
col. 745. B.]

Nam Ricardus, qui claudit agmen, si invito Rege ordinatus
Episcopus est, at, eo invito, Baro regni creari non potuit. Ad
Baroniam autem spectant femporalia, in qu: Regi jus; ut
carere illis necesse fuerit οἱ, qui citra assensum Regium or-
dinari voluerit. Inique enim comparatum esset, ut qui inter
Regni Proceres annumerandi sunt, Regi obtruderentur per
vim, cujus interest exploratam corum fidem habere, qui eo
in numero censeantur.

Atqui vero quxrebat hoc Rex, nec preterea quicquam,
quam venisse tum in discrimen potestatem Pontificiam,
caque de re dimicatum esse, Quantumvis tum Hugones
atque Thom:s tumultuati sint, quantumvis ab iis Pontifex,
Reges tamen opposuisse se semper, nec inultam, vel eo
sieculo, tulisse contumaciam suam, siqui mandato Papali
Regium Imperium posthaberent. Utraque igitur qusesivit
exempla, et Regum, de jure suo non cedentium, et Clerico-
rum contumacium. Qui enim in custodiam duci, qui eorum
bona fisco addici poterant, nisi Papa pleni tum suis hic Regi-
bus restitissent ?

Hos ipsos quinque Ánglicanos reges, quicquid tandem egerint, fuisse fide
Catholicos, neque unquam ab obedientia Summi Pontificis, ut supremi ca-
pitis Ecclesie, defecisse.— Bell. Apol. pro Resp.] p. 73. (Op., tom. vii. col.
145. C. D.]

At Reges illi quinque, etsi in istis sic Pontifici ad opposi-
tum fuerint, erant tamen alioqui sine dubio oni Catholici,
nec secus quam Papa in religione senserunt; et insudat
huic, per duas paginas, ut ita doceat sensisse. Miratur
(scio) Lector, inanem hic Cardinalis operam. Nam, ni ita
cum Papa sensissent in religione, nihil mirum Pape sic
opposuisse se. Mirum autem, cum sic in religione senserint,
quod ei tamen sic se opposuerint. Alioquin enim jaceret
argumentum, cujus in eo vis omnis, quod in Pontificem
alioqui satis devoti, tamen suam ilh auctoritatem Regiam
mancipari non tulerint. Quodque omnia, (que ibi narrat
Rex,) etiam florentissimis Pontificis rebus, constet contigisse.
Et, cum incubarent Orbi densissimze errorum tenebre, tamen
vel tum, Reges illos eandem (quam noster nunc) potestatem

APOLOGIAM RESPONSIO. 208

suam strenue semper vindicasse. Rem ergo nostram agit,
bonus causz su: patronus: ut grati& porro nobis (ut video)
agendse sint Cardinal, qui quod in rem nostram futurum
erat, id hoc loco pretereundum non censuit.

Sed esto, quinque illi Reges alieni ἃ sede Apostolica fuissent, an non deberet

Rex Jacobus imitari potius ducentos circiter Reges przedecessores suos,
partim Anglos, partim Scotos, quam quinque—[Bell. Apol. pro Resp.]
p. 74. [Op., tom. vii. col. 746. C.]

At Rex, apud tot Majores suos, qui vel in Anglia vel in [Quod illis
Scotia regnarunt, quicquid Regi: virtutis est, quicquid vere aci MMC
Christiane, libenter in eo omnes imitatur. Eam vero in dit.]
quibusdam (quibus occasio tum non defuit, aut animus) vir-
tutem putat vere fuisse et Christianam, et Regiam, gliscenti
Paparum tyrannidi, et Romane Curie non cessisse, invadenti
jus Regium strenue restitisse: eamque sibi proponit imitan-
dam. Quod illi tum fecerunt, faciendum sibi in re simili
statuit. Quod ipse jam fecit, nec illos dubitat facturos fuisse,
si in szeculum hoc eorum tempora incidissent, et, ut ad simile
exemplum procederent, tam atrociter fuissent lacessit. Nec
tu mihi hic memora, scripsisse eos aliquando stylo Romano";
Censuras ejus in hostem suum expetiisse!; Urbanum Cle-
menti (cui Gallus tum hostis faveret) preetulissek; cum eodem
ipso tempore videas, ne decimz Papales colligantur!, ne con-
ferantur Prebendse ex Pap: mandato ", ne Causz agantur in
Curia Romana?, ne Bulle ejus impetrentur?, interdicere,
non parentes in carcerem amandare, bona fisco adjudicare :
utut czetera unanimes, in hoc tamen diversos abiisse.

» I*iee Edvard. I. Epist. ad Bonif. ! [Edvard. II. in Robertum Regem
VIIl. apud Th. Walsingham. Hist Scotis, in ann. 1317. ibid. p. 109.; et
Angl. in ann. 1302. Ap Camdeni in ann. 1318. p. 111.]

Anglica, Normannica, X [Vide 2. Ric. II. cap. 7.}
Francof. 1603.; et Edrard. TII. DES |! [Prefat. Monit. p. $9.]
ad paupe V. in ann. 1343. ibid. » ( Ibid.]
ida . j ut citat. apud Bell. qm pro 5 [Tbid. pp. 40, 41.]

p. Op.. tom. vii. col. 746. A. B.] ο [1bid. p. 41.]

153

[Regem

A postatam
proprie
non esse
fatetur Bel-
larminus.]

Ab CapuT SEPTIMUM.

Jacobum Regem ab heresi excusari nulla ratione posse.—( Bell Apol. pro
Resp. p. 75. Op., tom. vii. col. 747. A.]

Jacobum Regem nulla ratione haereseos accusari posse.

Apostatam proprie non esse facile concedi potest.—[Bell. Apol. pro Reesp.]
p. 75. (Op., tom. vii. col. 747. A.]

TANDEM recognoscit sua Cardinalis, et concedi posse conce-
dit ejus contrarium, quod prius tamen flagitiose dixerat.
Regem scilicet 4postatam proprie non esse. Nec Logice
ergo, nec 'Theologice. Quam vero veritati cedit invitus !
Nam quid opus proprie? cur ab initio, in tam gravi crimine,
improprietatem loquendi consectatus est? cur voculam hanc
proprie hic jam importune adhibet, nisi quia improprie loqui
mavult, quam non proprie calumniator esse? Quid enim ?
an improprie? | Loquatur vero quam volet improprie, in Re-
gem, (qui, quam initio religionem professus est usque, et
usque profitetur, nec mutavit in ea, nec vel nutavit unquam,)
non poterit stringere. Porro de se potius viderit, an non ipse
magis proprie Ordinis Apostata dicendus, qui renuntiavit ei,
et Votum Purpurz posthabuit *.

Quamvis autem difficile illi Tortum penitus exuere; fatetur
tamen, quod res est, 4postatam non esse Regem, nec ergo cum
Apostata, qualis fuit Julianus, sic ἃ se Torto conferendum.
Ad hoc exemplum utinam et alia, que non minus merentur,
multa recognoscat. Jmproprie enim non uno loco locutum se
facile concedet: etiam in magni momenti re hoc idem illi
accidit. Pofestatem enim jam in Pontifice nullam agnoscit
proprie temporalem *. | Ut, si sic pergat, spes bona sit, Recog-
. Hx supra, p. 6. not. ".} tom. vii. col. 901. A.]; p.120. (ibid.

b RE) contra Barcl [i.e. de Ex- col. 902. D; cap. xxiv.] p. 195. [col.
cug. Barcl. eap. xii] p. 117. [Op., 945. A.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 205

nitionum librum novum, vel earum partem secundam brevi ab
eo expectandam.

Credibile non est eam ceremoniam a Catholica Regina fuisse prohibitam.—
(Bell. Apol. pro Resp.] p. 76. (Op., tom. vii. col. 747. C.)

De Hsresi etiamnum hzret. Certum enim aliqua nocere, ( Neque

. s . vero Xx
qui nobis jam nodus solvendus est. Abest enim a Rege error, e Here-
uti bona spes est: sed sine dubio abest pertinacia. Hzresin fticus.]
&b ovo orditur, neglectu scilicet Sput? in Baptismo. Credibile
Cardinali non est, prohibitam α Regina sputi ceremoniam *
antiquam ?; at, qux introducta demum est, postquam omnia
gresumpltionibus jam plena * : qua etiam antiquiores multo in
desuetudinem abierunt. Sit vero, quam volet, incredulus;
at certum tamen est, Regi non semel relatum ab iis, qui 154
"Testium jus apud Cardinalem omnino habituri sunt.

Neque verum est ea ceremonia salivam presbyteri in os infantuli inspui..—

(Bell. Apol. pro Resp.] p. 76. [Op., tom. vii. col. 747, C.]

Verum inspui non solet infantis ori. Ne soleat; at cum ἴμῳ usu
tantillum absit os a narium extremitate, poterat hoc Regina bonia]
dicere; dixit quoque. Quse enim illius verba fuerint, refertur
ibi, non quid fieri soleat in ceremonia. Christus autem, nec
naribus Epheta dixit, neque vero auribus, in Baptismo: nec
nisi in cura surdastri; ac per hoc, sanandis, non baptizandis,
ceremonia hzc a vobis fuerat applicanda. — Ea (ut Sacerdotes
nunc sunt) ceremonia, nescio quam sancta, certe parum salu-
bris. Ad quam tamen quorsum Cardinalis revocat vocem noz
nuperam? — À nuperis Jesuitarum dogmatibus Matrem abhor-
rere dixit. At Sputum (credo) ceremonia est, dogma non est.

Dico non deesse apud nos, qui Regis Patrem, et Matrem, fortasse etiam Avum

Paternum viderunt, quique pro comperto habere se dicant, Patrem et Avum

Regis fuisse Catholicos.—[Bell. Apol. pro Resp.) p. 76. (Op. tom. vii. col.
747. C.]

De Patre Regis non deesse Rome dicit, qui, pro comperto [Cujus
habere se dicant, Catholicum fuisse. Non forte, qui dicant, eforis fuc-
sed quos Cardinalis pro comperto habeat, vera non dicere. rint Pater
Decessit ille quidem, zetate adhuc immatura, ut nec per eam Regis]
in altum ducere, aut judicium ferre potuerit, de rebus contro-

versis, Αἴ enim, etiamnum in Aula Regis superstites non-

* (Conf. Pref. Monit. p. 45.] * (S. Aug. Ep. lv. Ben. (al. cxix.)
eu Antiquissimam."] In marg. $365. Op., tori. ii. col. 212. B.]
(Bell. Op., tom. vii. col. 747. B.] ! Preefat. Monit. p. 86. (p. 44.

155

206 AD CARDINALIS DELLARMINI

null, qui illum inter Aulicos Reginzg ELIZABETH JE, com-
meminisse possunt: qua in Àula qui educatus fuerat, qua fuerit
fide, que fundamenta Religionis jecerit, quis non conjiciet ?
Presertim, Patre ejus (Regis Àvo Paterno) Levinie Comite,
ad nostram hanc Reformatam (sic, ut erat) affecto. Nam de
eo egregie Cardinalis os sublinunt, ad prodigium usque men-
daces, qui Papistam ei pinxerunt : Qui in Ánglia hic, domes-
ticum semper haberet de presbyteris nostris Sacellanum ; a
quo, tum ipse, tum familia ejus, quotidie rem divinam audie-
bant, ritu nostro; a quo, statis temporibus et Eucharistiam
accipiebant : Qui, cum in Scotiam post venisset, nihil anti-
quius habuit, quam ut fidei suse ultro professionem ederet,
haud aliam quam quz in Scotia obtineret : idque auspicato,
priusquam Proregis munus capessere, aut ad regni guberna-
cula manum admovere vellet : Nunquam post sacris conci-
onibus, Eucharisti:e. defuerit: tandem moriens (astantibus
e ministrorum numero multis) testatus, in qua inter eos fide
vixisset, in eadem et mori. Quodsi autem przterea nihil
esset, vel ex uno hoc discas, quam fuerit Catholicus non
bonus, (in hac presertim, qui diu jam Orbem exercet, Cleri-
corum a foro Regis exemptione.) Tofía enim spectante Scotia,
Archiepiscopum Sanctandreanum Metropolitanum et Prima-
tem totius Scotiz, sedens pro Tribunali, damnavit ad patibu-
lum. (Factum narro: de Juris ordinatione nihil statuo.
An in eam exceptio forte aliqua, definire non est meum) sed
factum hoc: damnatus ad laqueum est, laqueo vitam finivit,
eo quod, atrocissimi illius facinoris conscius fuisset, quo filius
ejus, Pater Regis, per summum scelus interemptus est. Nec
aliter tamen conscius, quam Garnettus in nupero, non minus
immani scelere Pulverario, nempe, sub sigillo Confessionis :
de quo Garnettum Cardinalis tam diligenter excusat, haud
scio, an excusaturus et Zrchiepiscopum ; de Paíre hunc, qui
ilum, de Filo. Vix Catholice tamen hoc ab “(το Regis
factum dicet Cardinalis, sed vel inde egregie mendaces pro
comperto habeat, qui de .1vo Regis paterno audent vel
hiscere.

Quin etiam ostenduntur hic Rome Epistolte non paucm manu propria ejus-
dem Regins exarate, quse satia testantur zelum ejus de conversione filii

κ [Vide Spotswood's History of the Church of Scotland, lib. v. p. 252.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 207

ad Catholicam fidem [leg. religionem].—[Bell. Apol. pro Reap.] p. 76.
(Op., tom. vii. col. 747. D.]

Quodsi autem ita valde anxia Regina Regis Mater, de ταν νὰ
Rege in partes vestras traducendo: ad ipsum in Scotiam, E ád
non Romam ad vos, scriptum oportuit. Literz apud vos non S Tin
pauce sunt. Quorsum? non enim vos ad fidem Romanam zelus.]
invitandi: ad illum, quem ita voluit converti, nulle. — Zelus
quidem ille conversionis tam vehemens, aliquando saltem,
aliquibus literis, se prodidisset. At, frequentes ad Regem
dedit, 4118 de rebus: de ea re, qux tam sollicitam habuit,
nullas, ne unas quidem. Quis hec non videt, quam non
coh:ereant ?

Neque fidem habemus prefecto domus Melvino, qui cum heereticos sit,

mirum non est, si ea sibia Regina moriente dicta esse confingat, quie ad

hseresin suam commendandam pertinent. — ( Bell. Apol. pro Resp.] p. 77.
[Op., tom. vii. col. 747. D.]

At, in Melvinum? iniquior est Cardinalis: fidem ei non habet,
quem tamen Regina Familie 8188 preesse voluit: qui locus
est hominis, qui spectata fide sit, cuique fides haberi debeat,
certe cui fidem ipsa habuit. Verum is homo, cum hereticus,
confingit rem. Confingit hoc Cardinalis in virum spectate
fidei, nec sine testibus illa referentem. — /Equius autem hic
multo vobis non credimus. Nulla enim est heresis nostra,
de fide hzreticis non servanda, de :equivoco responso confin-
gendo. At est vestra, qui ita facere fas docetis, apud (quales
nos vultis) hzreticos, apud quos et doctrina vestra, et experi-
entia nostra, plus magisque lingua vestra, et sepius

Ficti pravique tenax, quam nuntia veri !.

Sed enim, nos, de vestris quoque, (siquid id ad rem) testes 156
citamus, qui alia, et vero illa de Sputo, presentes audierunt ;
ut, et a nostris, et a suis, ut utraque ex parte, cadat Car-
dinalis.

Jam de quadringentis aut quingentis*, ne ita criticus sit, ne [Auctori-
ita valde se cruciet Cardinalis, utrumque in αὐτογράφῳ nume- di umm
rum scripsit Rex, hunc interdum, interdum illum. Ex sequo qviorum

: s το t. Rex eedit;
habet, perinde uterque numerus Regi est. Nolim ita litigare x cedit;]

! [Virg. JEn. iv. 188.] iis ita esse sentiam, aut modesto saltem

X ['* Quicquid enim quadringentis silentio obmutescam, reprehendere
post Christum annis, unanimi con- certe non audeo."—Prefat. Monit.
sensu, Patres ad «sternam salutem p. 48.]

. Iis Preefat. Monit. pp. 45, 46.] — esse necessarium statuerunt, aut cum

208 AD CARDINALIS BELLARMINT

hominem de eo amplius ; utrum volet sumito, (ad statutum de
his aliquod, tanquam de fide, tanquam de rebus ad salutem
necessariis) vel si volet, quingentos.
Sed hsec non satis esse, ut haereticus dici non possit, facili negotio demonstra-
bimus.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 77. [ Op., tom. vii. col. 748. A.]

Quod qui- Non satis autem Cardinali, siquis Scripturis Canonicis
ὉΠ ΡΝ credat, si in tria Symbola libens juret, si prima quatuor Con-
d] cilia veneretur, si Patrum consensum unanimem admittat, de
re ulla ad salutem necessaria; deest adhuc unum, ut Pontificem
agnoscat, pro horum omnium fundamento; at tum hzreticus
ne sit; alioqui plus erit in uno Pontifice virium non agnito,
ut impingat ei hzresin, quam in Scripturis, Symbolis, Con-
ciliis, Patribus, ut inde illius notam effugiat. Hc enim satis
non esse, denique nihil satis esse, nisi accedat ad hsec Pon.

tifex: Is ubi accessit, satis superque.

Primum ... Scripturis Canonicis sine certo fundamento Rex credit, ac per
hoc proprie non credit.—([ Bell. Apol. pro Resp.) p. 77. (Op., tom. vii. col.
748. A.]

Seripturis — Videamus, quam hoc satis non esse, facili negotio effectum
certo fun. dabit: ac de Scripturis primo. Scripturis Canonicis non
redit]. credit Rez, quia sine certo fundamento credit. Novum dogma;
quasi, incertum sint fundamentum Scripture sacre, alio certo

magis opus habeamus. Scripture ipse, fidei fundamentum,

ad earum fidem, alione f/undamento nobis opus? Superedifi-

catur Ecclesia super fundamentum Apostolorum, et Propheta-

rum, Ipso summo angulari lapide Jesu Christo!, Alione Praeter
"Apostolos, Prophetas, Chrislum ipsum, fundamento οἱ lapide
angulari, fides jam nostra indiget? AÀn jam fundamentum

aliud ponere vult Cardinalis, preter id, quod positum est ^? Et

hoc illius facile negotium est? — Sed sine certo fundamento

credit Rez. Quod vero fundamentum ilud tam ceríum post

narrat, Maler Ecclesia per os summi Pontifici loquens". Ubi

ludos nobis facit, et Matri Ecclesie. Non enim Mater Eccle-

sia sine Pontificis ore: at os Pontificis sine Matre Ecclesia
fundamentum est. Mater Ecclesia, nudum nomen est. Partes

illius nulle sunt. Prodit in scenam scilicet tanquam persona

muta, nec quod dicat quicquam habet, nisi os a Pontifice

157 mutuetur. Quid illa taceat, quid loquatur, non valde refert.

! Ephes. ii. 20. [Bell. Apol. pro Resp.] p. 79. [Op.,
"^ [Cf. 1 Cor. iii. 11.] tom. vii. col. 748. D.]

Ὴ APOLOGIAM RESPONSIO. 209

Ad os unum res redit. Certum fundamentum Scripturarum,
in ore Pontificis, sepe impuro, interdum et blasphemo. — Con-
cilia ipsa quantumvis legitima, Pastores vestri medii, summo
proximi (Cardinales ipsi scilicet), errare possunt, errarunt,
absque hoc ore sit Pastoris summi, arenosum omnes hi,
incertum fundamentum. | Certum autem et firmum, unum os
illud, cui qui non credit, sine certo fundamento credit. Dixin'
vobis, czetera illa nihil esse, labascere statim, sine fundamento
hoc certo proprio fidei, qua credunt ori Pontificis? Nam
Augustinus minus hic caute locutus est ?, dixit, Nisi me Eccle-
s8ie commoveret auctoritas? ; addendum, per summ Pastoris
os loquentis; quod miror ab Augustino pretermissum, sed
supplevit hic Cardinalis. Sed neque Ecclesia illa, de qua
Augustinus, Ecclesia vestra jam est; verum, qus fuit olim
Apostolorum tempore. . Et auctoritas commovens, fundamen-
tum non est: Et alia Ethnici ratio, etiam de Scripturis dubii,
alia nostri, qui in Ecclesia nati, anticipatam de Scripturis
notionem habemus. Et qus ibi dicit Augustinus, de seipso
dicit, cum de Manichsis jam transisset ad Ecclesiam: id
autem non dicit, nunquam diceret, Qui Scripturis sine Eccle-
si: auctoritate credit, (nedum autem sine ore summi Ponti-
ficis) sine certo fundamento credit ; ac, per hoc, proprie non
credit.
Unde habetis Seripturas primi ordinis esse . . . Canonicas : . . . secundi ordi-
nis non esse tales?. .. . Scriptura nusquam docet libros Hebraice gcriptos
esse Canonicos, alios non esse. Neque equum est Spiritum Sanctum .. .

alligare velle ad linguam Hebraicam, ut Judei faciunt.—(Bell. Apol. pro
Resp.] p. 78. (Op., tom. vii. col. 748. B. C.]

Componit post Genesin cum Judith, libros Regum cum [Canon Ve-
libris Machabzorum. Satis inepte querit post, unde habea- Wr Test
sus Canonicos illos, hos vero Apocryphos esse. Non enim bis et He-
hoc in sacris literis scriptum, totidem verbis. Non est certe. DEM
Tum, an Hebraice scripti illi sint, hi non sint ? at ne id quidem
docere Scripturam. | Atqui vero id scriptura docet, Judeis
credita esse eloquia Dei*; vestra autem hzc Zpocrypha illis
credita non esse, concedet (scio) Cardinalis. Elici ergo
e Scripturis non alium Ecclesie Canonem, (quoad Testa-

9 [Verba Bellarmini de Nicolao rem, nisi me Ecclesie commoveret
Lyrano.—Vide Bell. de Rom. Pont. auctoritas."—8. Aug. contr. Ep. Fun-
lib. ii. cap. 10. Op , tom. i. p. 163. E dam. cap. v. Op., tom. viii. col. 270. A.]

P? [* Ego vero Evangelio non crcde- 3 Jtom. iii. 2.

ANDREWEKB.— RESP. T

210 AD CARDINALIS BELLARMINI

mentum Vetus) quam qui fuit olim Synagoge. Etsi vero
Hebreos (cum Hieronymo) libenter sequimur in Canone
veteri, non tamen Spiritum Sanctum alligamus ad linguam .
Hebraicam, ut Judei : neque ad linguam Italicam, et os summi
Pastoris, ut vos; hber erat Spiritus, ubi voluit, spiravit τ;
neque, quid hic facere potuerit, sed quid fecerit, disputamus.

158 Potuit Grece dictasse tum: non dictavit. — Credita sunt
Judeis eloquia Dei ; Greca illis credita nec Cardinalis dixerit.
Recte (S.] Augustinus lib. xviii. de Civ. Dei, cap. 36. * Libros" inquit * Ma-
chabseeorum non Judsgi, sed Ecclesia pro Canonicis babet *.'—[Bell. Apol.

pro Resp ] p. 78. (Op., tom. vii. col. 748. C. D.]
[De hacre — Augustinus autem, ibi vel Canonicos dixit Machabaeorum
Ἀνάν libros ad mores, (unde scilicet, exempla virtutum, morum

regule peti possent:) vel, si non dixit, audimus Cardinalem :
mittimus hunc, (qui in angulo Africz IHipponensis Episcopus
fuit) audimus os Summi Pontificis, Gregori Magnis, qui,
ducentis post annis, Canonicos pernegavit. Sed nihil opus:
etiam Augustini ipsius ore", (De Mirab. Script.ii. 32.; contra 2.
Epist. Gaudent. c. 23.) Canonici negantur esse.

Alioqui fides nostra ab hominum dubitatione, vel non dubitatione, penderet.
Sed illi soli sunt habendi. . Canonici,... quos mater Ecclesia .. . per oe

gummi Pastoris, [vel Conciliorum legitimorum,] esse dicit.—[Bell Apol.
pro Resp.] p. 78. [Op., tom. vii. col. 748. D.)

Scit autem Cardinalis scire nos, etiam de quibusdam primi
Ordinis Canonicis dubitatum esse, nec a dubitatione, vel non
dubitatione, pendere nobis illorum auctoritatem. | Gratis ergo

τ (Cf. Joan. iii. 8.]

* |* Quorum supputatio temporum
non in Seripturis sanctis, quee Ca-
nonicz appellantur, sed in aliia inve-
nitur, in quibus sunt et Machabeo-
rum libri, quos non Judsi, sed Eccle-
8ià pro canonicis habet, propter quo-
rundam martyrum passiones vehe-
Tpentes, atque mirabiles. qui, antequam
Christus venisset in carnem, usque ad
mortem pro Dei lege certaverunt, et
mala gravissima atque horribilia per-
tulerunt."—S. Aug. de Civ. Dei, lib.
xviii. eap. 36. Op., tom. vii. coll. 833.
D; 834. A.]

* [* De qua re non inordinate azi-
mus, si ex libris, licet non Canonicis,
Sed tamen ad sdifieationem Eeclesize
editis, testimonium proferamus. Ele-
azar namque in pr»lio elephantem
feriens atravit."—8. Greg. M.] Moral.
Bs Job. lib.] xix. [cap.] xiii. [xxi.

en. Op., tom. i. col. 622, A.]

ἃ [* In Machabworum libris, etsi ali-
quid mirabilium numero inserendum
conveniens fuisse ordini inveniatur, de
hoc tamen nulla cura fatigabimur;
quia tantum agere proposuimus, ut de
Divini Canonis mirabilibus exiguam,
quamvis ingenioli nostri modulum
excedentem, historicam expositionem
ex aliqua partetangeremus. — A ujrust.
Monachus Cantuar. (vide Cavei Hist.
Lit. tom. i. p. 294) de Mirab. Script.
lib. ii. cap. 34.; apud S. Aug. Op.,
iom. iii. Append. col. 2778. C, D.

* Et hanc quidem Scripturam,
qus&e& appellatur Machabseorum, non
habent Jud:ei sicut. Legem, et Pro-
phetas, et Psalmos, quibus Dominus
testimoniuimn perhibet, tanquam testi-
bus suis .. . Sed recepta est ab- Ecclesia
non inutiliter, 8i sobrie legatur vel
audiatur."— S. Aug. contr. Gaudent.
lib. 1. cap. xxxi. Op., tom.ix. col.
1006. C, D.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 211

hsec ab eo dicta sunt. Nos vero, de Canone nostro, nec

Ecclesi: judicium abnuimus, dum per os suum ci loqui
permittat Cardinalis, non per alienum, nempe Pontificis.

Quemadmodum igitur Ecclesise credimus nos Catholice docenti, libros primi

Ordinis esse divinos, ita eidem credimus docenti, libros secundi Ordinis

esse divinos. Omnes enim istos libros enumerat inter . . Canonicos et

divinos, Innocentius 1.5... Gelasius I.* — (Bell. Apol. pro Resp.] p. 79.
[Op., tom. vii. col. 749. A.) '

Quemadmodum igitur Ecclesie credimus, nos Catholice do-
centi, libros primi Ordinis esse Canonicos : ita eidem credimus
docenti, libros secundi Ordinis non esse Canonicos. | Istos enim
libros non enumerat inter Canonicos vel divinos. Diu autem
ante Innocentium Primum, (qui post annum quadringentesi-
mum sedit) nedum ante Gelasium, (qui pene post quin-
gentesimum) Melito Sardensis *, Origenes ^, Athanasius *,
Hilarius^?, Epiphanius?, Cyrillus*, Nazianzenus, Amphilo-

* [Innoc. I. in Epistola iii. ad Exu-
perium '"lolosanum, sect. vii.—Conc.
tom. ii. col. 1256. D. E.]

* [Gelasius I. in Conc. Romano.—
Conc. tom. iv. coll. 1260, 1261.]

* ΓΑνελθὼν οὖν εἰς τὴν ἀνατολὴν,
καὶ ἕως τοῦ τόπυν γενόμενος ἔνθα ἐκη-
ρύχθη καὶ ἐπράχθη, καὶ ἀκριβῶς μαθὼν
τὰ τῆς παλαιᾶς διαθήκης βιβλία, ὑπο-
τάξας ἔπεμψά oov ὧν ἐστὶ τὰ ὀνόματα"
Μωύσέως πέντε. Γένεσις, "Ἐξοδος, Λευι-
τικὸν, ᾿Αριθμοὶ, Δευτερονόμιον, ᾿[ησοῦς
Νανῆ, Κριταὶ, 'Po09, Βασιλειῶν τέσσαρα,
Παραλειπομένων δύο. Ψαλμῶν Δαβ[δ,
Σολομῶνος Παροιμίαι, ἢ καὶ Σοφία,
᾿Ἐκκλησιαστὴς, Ἄσμα ἀσμάτων, ᾿Ιώβ᾽
Προφητῶν, Ἤσαΐου, "Iepculov, τῶν δώδεκα
ἐν μονοβίβλῳ, Δανιὴλ, Ἰεζεκιὴλ, "Eo-
δρας.--- Melit. Sard. apud) Euseb. [ Hist.
Eccl. lib.) iv. ( cap.) 26. [p. 191.

* (Orig. in Expos, Ps. i. apud Euseb.
Hist. Eccl. lib.) iii. (leg. vi. cap. ] 25.
(p. 289; et Hom.) vii. in Josua [8 1.
Op., tom. ii. p. 412. col. 1. A. B. de
Scriptis Novi 'l'est.]..

b [Ὁμοῦ τὰ κανονιζόμενα τῆς παλαιᾶς
διαθήκης βιβλία εἴκοσι δύο, ἰσάριθμα τοῖς
γράμμασι τῶν Ἑβραίων, τοσαῦτα γὰρ
εἶσι παρ᾽ αὐτοῖς τὰ στοιχεῖα. ᾿Εκτὸς δὲ
τούτων εἰσὶ πάλιν ἕτερα βιβλία, τῆς
αὐτῆς παλαιᾶς διαθήκης, οὐ κανονιζόμενα
μὲν, ἀναγινωσκόμενα δὲ μόνον τοῖς κατη-
χουμένοις, ταῦτα. Σοφία Σολομῶνος. ..
Σοφία ᾿Ιησοῦ υἱοῦ Σιρὰχ.. .. Ἐσθὴρ...
ἸΙουδὴθ. .. Τωβὶτ... Τοσαῦτα kal μὴ
κανονιζόμενα. Τινὲς μέντοι τῶν παλαιῶν
εἰρήκασι κανονίζξεσθαι παρ᾽ 'EBpaíois καὶ
τὴν ᾿Εσθὴρ, καὶ τὴν μὲν Ἱροὺθ, μετὰ τῶν

Κριτῶν ἑνουμένην, εἰς ἐν βιβλίον ἀριθμεῖσ-
θαι, τὴν δὲ ᾿Εσθὴρ εἰς ἕτερον ἕν᾿ καὶ οὕτω
πάλιν εἰς εἴκοσι δύο συμπληροῦσθαι τὸν
ἀριθμὸν τῶν κανονιξομένων παρ᾽ αὐτοῖς
βιβλίων.--- S. Ath. Synop. Script. Sacr.
$ 2. opus dubium, apud S. Ath. Op.,
tom. ii. p. 128. D. E.

* ['* Et ex causa est, ut in viginti
duos libros lex "Testamenti veteris
deputetur; ut cum litterarum numero
eonvenirent . . . Quibusdam autem
visum est, additis Tobia et Judith,
viginti quatuor libros secundum nu-
merum QGrecarum litterarum con-
numerare."— 8. Hil. Pict.] Prolog. in
Psalm. [sect. 15. Op., tom. i. coll. 10.
B. C; 11. A.]

4 (Kal αὗται εἰσὶν al εἰκοσιεπτὰ B(B-
Aoi, aí ἐκ Θεοῦ δυθεῖσαι rois ᾿Ιουδαίοις.
εἰκοσιδύο δὲ ὡς τὰ παρ᾽ αὐτοῖς στοιχεῖα
τῶν 'EBpaixdv γραμμάτων ἀριθμούμεναι,
διὰ τὸ διπλοῦσθαι δέκα βίβλους εἰς πέντε
λεγομένας... εἰσὶ δὲ καὶ ἄλλαι δύο
βίβλοι παρ᾽ αὐτοῖς ἐν ἀμφιλέκτῳ, ἡ
Σοφία τοῦ Σιρὰχ, καὶ ἡ τοῦ Σολομῶντος,
χωρὶς ἄλλων τινῶν βιβλίων ἐναποκρύ-
φων.---, Epiph.] Heres. viii. ἐπ peeur.
cap. 6. Op., tom. i. p. 19. B. C.]

e Medie τὰς εἴκοσι δύο βίβλους
ἀναγίνωσκε" πρὸς δὲ τὰ ἀπόκρυφα μηδὲν
ἔχε κοινόν" ταύτας μόνας μελέτα σπου-
δαίως, x. τ. A. --- S. Cyril. Hieros.]
Catech. [iv. $ 35. Op., p. 68. E.]

í Ἱστορικαὶ μὲν ἔασι βίβλοι δυοκαί-

δεκα πᾶσαι
T3s ἀρχαιοτέρης Ἑ βραϊκῆς σοφίης"
Πρωτίστη Τένεσις, x. τ. ^.
S. Greg. Naz. Carm. xxxiii]. De Veris

P2

212 AD CARDINALIS BELLARMINI.

chius?, Hieronymus", Ruffinus', testes decem omni excep-
tione majores, Canonem consignarant. Non enim cuiquam
fidem feceris, caruisse Canone Ecclesiam, antequam venisset
in mentem Innocentio ad Tholosanum scribere. Vel ad fixum
semel Canonem accessiones fieri potuisse.

Concilium Carthaginense III. Can. xlvii*—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 79.
[Op., tom. vii. col. 749. A.]

Ante autem Carthaginense Tertium, didicit Ecclesia Ca-
nonem a Laodiceno!, in quo secundus Scripturarum ordo
exclusus est. Atque hoc nos docuit Mater Ecclesia, etiam
priusquam Summus Pastor Innocentius Primus os suum
aperuisset : docuit post os Gregorii contra os Innocenti.
At cum in Sexto Generali" utriusque, et Laodiceni Canones,
et Carthaginensis recepti fuerint, atque comprobati: necesse
erit vocem Canonici alio, atque alio sensu, in illis accipi: ut
in Laodiceno Canon /idei intelligatur, in Carthaginensi
Canon morum. Non (enim) Canonici sunt, id est, Regulares

[Vox 'Ce-
nonici' am-
biguo uaur-
patur
sensu. ]

οὐ Genuinis [germanis] Scripture Li-
bris, [Op., tom. ii. p. 98. C.; et
Beveregii Pan. Can. tom. ii. pp. 178,
179.

ε | viae Ampbiloch. Iamb. ad Se-
leuc. apud Beveregii Pan. Can. tom.
ii. pp. 179, 180.]

5 [- Hic Prologus Scripturarum,
quasi galeatum principium, omnibus
libria, quos de Hebreo vertimus in
Latinum, convenire potest: ut scire
valeamus, quicquid extra hos est, inter
ἀπόκρυφα esse ponendum. Igitur Sap.

u& vulgo Solomonis inscribitur, et
ree filii Sirach liber, et Judith, et
Tobias, et Pastor, non sunt in Canone."
S. Hier.] in Prolog. Gal. [Op., tom.
ix. coll. 457, 458.]

! (^ Itaque veteris Instrumenti primo
omnium Moysi quinque libri sunt tra-
diti, Genesis, Exodus, Leviticus, Nume-
ri, Deuteronomium: post hoa Jesu Nave,
et Judicum simul cum Ruth; quatuor
post heec Regnorum libri, quos Hebrsi
duos numerant; Paralipomenon, qui
Dierum dicitur Liber; et Esdree libri
duo, qui apud illos singuli computan-
tur, et Hester; Prophetarum vero
Esaias, Hieremias, Ezekiel, et Daniel ;
preeterea duodecim Prophetarum liber
unus: Job quoque, et Psalmi David
singuli sunt libri; Solomonis vero
tres Ecclesiis traditi, Proverbia, Ec-
clesiastes, ^ Cantica Canticorum." ---

Ruff.] in Expos. Symb. (Apost. p. 26.
col. 2. ad calc. Op. S. Cypriani.)

k (* Item placuit, ut preeter Scriptu-
ras canonicas nihil in Ecclesia legatur,
sub nomine Divinarum Scripturarum.
Sunt autem Canonicge ripturze,
Genesis, Exodus, Leviticus, Numeri,
Deuteronomium, Jesus Nave, Judi.
cum, Ruth, Regnorum libri quatuor,
Paralipomenon libri duo, Job, Psalte-
rium JDavidicum, Salomonis libri
quinque, libri duodecim propheta-
rum, Isaias, Jeremias, Ezekiel, Daniel,
Tobias, Judith, Esther, Esdre libri
duo, Machabeorum libri duo. Novi
autem Testamenti, Evangeliorum libri
quatuor, Áctuum Apostolorum liber
unus, Pauli Apostoli epistole trede-
cim, ejusdem ad Hebrseos una ; Petri
Apostoli due, Joannis Apostoli tres,
Jude Apostoli una, et Jacobi una,
Apocalypsis Joannis liber unus."—
Conc. Carth. III. Can. xlvii.— Conc.
tom. ii. col. 1177. A. B.]

! [Ὅσα δεῖ βιβλία ἀναγινώσκεσθαι τῆς
παλαιᾶς διαθήκης, κ΄ T. 4.— Conc. Laod.
Can. ix. (Conc. tom. i. col. 1507. A. B.)
in quo omnes, sicut. nosmet ipsi habe-
mus, S. Scripture enumerantur libri,
nisi quod Baruch et Epistole Jeremise
sub nomine Jeremiee recenseantur.

» [Vide Concil Trullan. seu Quini-
sext. Can. ii. — Conc. tom. vi. coll.
1139. E. 1142 A.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 213

ad firmanda ea, que sunt fidei, sit Cardinalis Cajetanus", 159
non, ad auctoritatem fidei, non ad Ecclesiasticorum dogmatum
auctoritatem confirmandam : non ad illa, que in contentionem
veniunt, roboranda: sed, quoad Canonem smorum, quia ad
zedificationem morum leguntur.

Ecclesia vero non ex verbo Dei scripto, sed ex verbo Dei a majoribus per
temporum Successiones tradito didicit, qui sint libri Canonici, qui sint
Apocryphi.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 79. (Op., tom. vii. col. 749. A.]

Ut Seripturis Canonicis credamus, quasi ad certum magis [Oracula.
fundamentum abduxit nos Cardinalis, ad o$ summi Pontificis, uu
sine quo Ecclesia elinguis est. Post vero, a verbo Dei scripto,
ad verbum Dei traditum. Cum jam os summi Pastoris ex
verbo Dei tradito responsa dederit: salva res est, fundamento
cerio nitimur; Certum enim fundamentum os Pontificis, prz-
sertim si de non scripto, sed verbo tradito respondeat. Fruan-
tur sane Veteratores: Rex vero hic nec arbitrio suo, nec
opinionibus vel Novatorum, vel Veteratorum, acquiescit. Verbo
Dei credit, de verbo Dei, Eloquia Dei Judeis fuisse credita »:

Quse autem illis credifa fuerint, a nemine, nec Cardinale ipso,
in dubium vocari posse.

Novatores ... ubi Scriptura propriis disertisque verbis loquitur, pro nihilo
ducunt ea verba in tropos et figuras transmutant (leg. tranamutare] ...
Sic verba illa coense rotunda. .. * Hoc est. .. corpus meum,' mille figuris
involvunt. — ( Bell. Apol. pro Resp.] p. 79. (Op., tom. vii. col. 749. B.]

Porro, negotium sibi facit, de Scripturarum sensu, Nova- [Scripture
tores (ubi Scriptura propriis verbis loquitur) pro nihilo ducere. ye s rurate
Imo, pro nihilo non ducere, sed quod propriis verbis loquatur, ligen dm]
negare. Nec íropos qu:zerere, sed, de Sacramento umo loqui,
ad morem reliquorum. De Circumcisione, Hoc est fedus
meum in carne vestra». De Agno, Hoc est enim Pasche, id est,
transitus Dominis, | Verba vero illa rotunda cur dixit Cardi-
nalis, nisi quia adaptare rotunda verba voluit ad Hostie
formam rotundam? De quibus tamen, non est quod molesti
sibi sint Novatores. "Non enim verba hzc, Hoc est enim, in

Bibliis suis reperiunt, ut de involucro eis quzrendo laboran-

" [Libri isti non sunt Canonici, Vio Cajet.] in fin. lib. Hist. [apud
hoc est, non sunt regularesad firman- Comm. in 8.8. tom. ii. p. 400. b.
dum ea quz aunt fidei; possunt tamen — Lugd. 1639.1
dici Canonici (hoc est regulares) ad » (Rom. iii. 2.] j
sedificationem fidelium."—'l'hom. de n. xvii. 8. 1 Exod. xii. 11.

160

[Satis est
81 recipi-
antur tria
Synibola,]

214 AD CARDINALIS BELLARMINI

dum sit; Tum, nec mille figuris rem agunt. Una modo ; nec
alia, quam qua vos ipsi explicatis illud, Hic est caliz, qui effun-
ditur" ; quem nec vos expedire potestis sine /ropo. Denique,
vestri homines, dum figuram unam fugiunt, mille se questio-
nibus involvunt. Nectam rotunde moverunt verba illa rotunda,
ut hic illie non impingant ad absurda, quibus mirifice impli-
cantur: ut í(ropum unum adhibere przstet, quam ad tot
scopulos allidere.

Sic illud, Apoc. xi., de duobus Prophetis cum Antichristo pugnaturis, . . .
omisso literali, plano, proprio, ac perspicuo sensu, omnino laborant, ut
metaphoris obscurent.—( Bell. Apol. pro Resp.] p. 80. (Op., tom. vii. col.
749. C.]

Nam, quod secundo loco allegat locum ex Apocalypsi,
parum id ab eo consulto factum est: nusquam enim minus
loci habet sensus planus et literalis, quam in libro illo. Audi,
qui ibi sunt, de duobus his Testibus, verba rotunda : Hi
sunt due olive, el duo candelabra*, nisi quod deest ibi entm ;
quam vocem nobis (quod vos in Sacramento facitis,) inserere
rcligio est, non minus clara et perspicua ; qux tamen invol-
vet (credo) Cardinalis £ropo aliquo, ne necesse habeant Can-
delabra interfici ab z4ntichristo. Quod nisi omisso ibi inter-
dum sensu literali, meiaphora aliqua voces sinas obscurari,
Antichristus Bestia erit, non homo, et Bestia que, id est, non
mas, sed femina. Sed s locus ibi spiritualiter vocetur
Sodoma*; quidni, ad idem exemplum, spiritualiter vocentur et
alia? et in 118 fas sit a proprio sensu discedere? — Singulos
ibi versus singula mysteria dixit olim Hieronymus"?. Patere
vero in mysterüs Metaphore locum esse. Denique, utri de
Testibus illis magis apposita sentiant, remittit Lectori rem,
qui, non ex vocum (spero), sed ex sensus rotunditate judicium
feret.

Non satis est ad hsereticum nomen fugiendum illa recipere . . . quee Rex

Anglorum recipere atque admittere se dicit.—[Bell. Apol. pro Resp.]
p. 80. [Op., tom. vii. col. 749. D.]

Non salis hoc, si quis fria Symbola suscipiat, et quatuor

Concilia, ut ne Hereticus sit: Ubi candor? | Quatuor pro-

τ [Luc. xxii. 20.] pro merito voluminis. Laus omnis
; US xi. 4.) inferior est: in verbis singulis multi-
* [Apoc. xi. 8.] plices latent intelligentise."—S. Hier.

* ['** Apocalypsis Joannis tot habet ^ Epist. liii. Vall. (al. ciii. ad Paulin.
sacramenta, quot verba. Parum dixi sect. 8. Op., tom. i. col. 278. D.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 215

ponit Rex, de iis duo non satis esse Cardinalis excipit. De
Conciliis post videbo. De Symbolis, id quiero, quodnam
habet Cardinalis quartum, cui tria satis non sunt?

Scimus Pelagianos, et Monothelitas .. . heereticos esse, et tamen .. . reci-
piunt Scripturas Canonicas, tria Symbola, et quatuor prima Concilia, et
Patres primorum quadringentorum annorum (minime spernunt.— Bell.
Apol. pro esp.] p. 80. [Op., tom. vii. col. 749. C. D.]

Sed Pelagiani οἱ Monothelite recipiunt. Concilia quatuor ; [εὖ que-
tum, Patres primorum quingentorum annorum minime spernunt. Conclli.]
De Pelagianis falsum : nec modo iis, qui ante duo de quatuor
Conciliis exstiterunt : sed de reliquis illis, quz Prosperi setate
fuerunt et Fulgenti: ii (mitto de Conciliis) nisi Augustinum,
nisi Hieronymum sprevissent, Pelagiani esse non poterant.

De Monothelitis, vcl, post Scripturas, Patrum nobis scripta sat
esse debent, vel, quid nobis futurum sit, nescio. Os enim hic
Pastoris summi consulere non possumus, qui ipse Monothelita
est; eique tanquam Hsretico Monothelitze in Conciliis 7fna-
thema dictum * ; ut satis nobis esse oporteat, quod Cardinali
satis non est; ut parum hic opportuna fuerit de Monothelitis
mentio.

Utetiam hoc tempore Greci in articulo de processione Spiritus Sancti .. .

heeretici habentur.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 80. [Op., tom. vii. col.
749. D.]

De Grecis itidem ; si Patres antiquos venerentur, (nec [Grseci non
nostros de Occidente, sed suos) non possent non de Spiritus b'eretici.]
Sancli processione sentire, ut Orthodoxos par est.

Qusero ἃ Rege, cur quatuor tantum prima Concilia generalia recipit? Cur
non quintum etiam, sextum, septimum, octavum, etc. 1—[ Bell. Apol. pro
Reap.) p. 81. (Op., tom. vii. col. 7&0. A.]
Verum, Cur quatuor tantum prima Concilia veneratur Rez ? (Posteriora
Quzxre id a Gregorio, qui, tametsi post quintum fuerit, Concilia

2 minoris ha-
tamen quatuor modo prima honore hoc dignatus est?. Mag- benda]

* [Honorius I. &c. in Conc. Gen.
gexto (C. P. iii) Act. xiii. condem-
natus.— Conc. tom. vi. col. 943. B. seq.
Vide quoque Epist. Tarasii et. Septi-
ms Synodi ad Imperatores. Conc.
Nic. ii. Act. vii.—Conc. tom. vii. col.
581. A.]

Y [*" Sicut sancti Evangelii quatuor
libroe, sic quatuor Concilia suscipere
et venerari me fateor ....tota devo-
tione complector, integerrima appro-
batione custodio ; quia in his, velut in

quadrato lapide, sanctee fidei structura
surgit, et cujuslibet vite atque actio-
nis existit, quisquis eorum soliditatem
non tenet, etiam si lapis esse cernitur,
tamen extra sdificium jacet. Quin-
tum quoque Concilium pariter vene-
ror."—8S. Greg. M. lib. i. Ep. xxv. Op.,
tom. ii. col. 515. B. C. “Εὖ sic quatuor
synodos sancte universalis Ecclesie,
sicut quatuor libros sancti Evangelii
recipimus."—Lib. iii. Ind. xi. Ep. x.
Ibid. col. 632. D. E.]

161

[Concilii
vere gene-
ralis mag-
na aucto-
ritas. ]

[Conc. Nic.
a Conc.
Gen. vi.
multum
distat. ]

216 AD CARDINALIS BELLARMINI

nifice de quatuor primis dixit; de quinto siluit. Quse illi
ratio fuit, ut ne quintum in pari honore haberet, eadem et
Regi, ne reliqua post quintum. Nec tam (fortasse) Deo pleni,
qui in Conciliis sequentibus, ut par illis veneratio debeatur :
nec Spiritus tam in iis spiravit, qui non solum wi, sed quan-
tum vult, spirat*. Nec dereliquit tamen Ecclesiam Deus;
etsi plus eam interdum, interdum minus illustret. Post
Malachiam, Canoni non est additum (ait Josephus*) nec
deseruit tamen Ecclesiam suam Deus. Nam inter zpostolos
et Paíres discrimen ingens: interque ipsos Patres: at eos
inter, et nos, concedit (credo) Cardinalis nonnihil interesse :
ut horum alia, alia illorum, etsi omnium (suo cujusque loco),
uti par est, ratio haberi debeat.

Fortasse Ecclesia Christi post annum quingentesimum periit, . . . fortasse
mansit, . .. sed invisibilis, et in antris et [ac] speluncis delitescens 1—
Bell. Apol. pro Resp.] p. 81. [Op., tom. vii. col. 750. A.]

Non ergo ex eo jam seculo periit Ecclesia: ne delituit
quidem. Et oportet esse hereses* : et ubi sunt, oportet coer-
ceri ; et fuit ad eas coercendas Conciliorum sancta et salubris
auctoritas Et diu jam est, cum ad Concilium provocamus,
sed rifle congregatum : sed in quo, eodem modo atque ordine
gerantur res, quo in primis illis quatuor; ubi libertas suf-
fragii, ubi prejudicium non sit pro judicio; ubi non sedeat
judex, qui peragendus est reus; ubi Titulares Episcopi non
sint, vel Factitii ; ubi minuatur Italorum numerus, qui soli
suffragiorum numero vincunt czieteros, qui per Europam sunt,
simul universos.

In primo adfuit Imperator Constantinus, adfuit et in sexto Imperator ejus-
dem nominis.—(Bell. Apol. pro Resp.] p. 82. (Op., tom. vii. col. 750. C.]
Sed abesse tamen multum dicimus Constantinum Pogo-
natum a primo illo et Magno Constantino; tum Episcopos,
qui in Sexto Constantinopolim, ab iis, qui in Primo Niczeam
convenerunt. Sed neque rejicimus tamen Sextum, ubi non
discedit a quatuor primis, ubi eodem modo atque ordine pro-

πεπιστεύκαμεν' τοσούτου γὰρ αἱῶνος

oan. iii. 8.]
D ἤδη παρῳχηκότος οὔτε προσθεῖναί τις

ps δὲ 'Apratéptov μέχρι τοῦ καθ'

ἡμᾶς χρόνου γέγραπται μὲν ἕκαστα᾽
πίστεως δὲ οὐχ ὁμοίας ἠξίωται τοῖς πρὸ
αὐτῶν, διὰ τὸ γένεσθαι τὴν τῶν προφη-
τῶν ἀκριβῆ διαδοχήν. Δῆλον δ᾽ ἔστιν
ἔργῳ πῶς ἡμεῖς τοῖς ἰδίοις γράμμασιν

οὐδὲν, οὔτε ἀφελεῖν αὐτῶν, οὐτε μετα-
θεῖναι τετόλμηκεν. — Flav. Joseph.]
contra Apion. lib. i. (cap. 8. Op.,
tom. ii. pp. 441, 442.]

b [1 Cor. xi. 19.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 217

cedit, eodem ad Eloquia sacra respectu, quo prima quatuor.
Sed neque vos Sextum recipitis: non (credo) Canonem xiii.,
neque lv.; qui duo ex diametro contra morem editi sunt Ro-
mane Ecclesie *.
Frustra recipit quatuor prima, qui non recipit alia subsequentia.— (Bell.
Apol. pro Resp.] p. 82. (Op., tom. vii. coL 750. D.]

Dicendum igitur, quod et a Primis illis fuerint et alia, nec
eadem tamen omnibus auctoritas tribuenda; nec, per hoc,
frustra ab eo recipi quatuor, qui recipiat quidem, sed pari
veneratione non et alia recipiat subsequentia.

Cbristum descendisse ad inferos, et (leg. est] poenas damnatorum pertulisse.

(Pertuliase autem poenas damnatorum] .. Calvinus dicit, primum in horto,
.. . deindein Cruce... . At Symbolum Apostolicum dicit (leg. tradit]...

ad inferos descendisse [post mortem]. . . . Et heec est traditio omnium...
Patrum.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 83. (Op., tom. vii. col. 751. A.]

Venit ad Symbola ; ubi, magno conatu magnas nugas agit *.
Et loca, de Paífum scriptis, nescio quot congerit, ut, quod
non negat Rex, strenue probet. Tam est (scilicet) rerum
nostrarum peritus Cardinalis. Christum enim, nec in Horto,
nec in Cruce, dum viveret, sed post mortem, secundum animam,
vere ad inferos descendisse, secundum corpus vero, jacuisse
in sepulcro, ex veteris Ecclesie sententia credit, confitetur
Rex, nec alia est de Articulo V. Ecclesie nostre doctrina.
O ergo frustra susceptos hic labores Cardinalis! Sed, sic
solet beare lectorem : ubi nihil opus, implet paginas: ubi
demum opus, altum silet. Desinat vero Calvinum expro-
brare nobis. "Tam non Calvinum, quam neque Papam sequi-
mur, ubi a Patrum vestigiis hic vel ille discedit.

Neque...credere potest Ecclesiam esse Catholicam, dum Ecclesiam non
habet, nisi particularem, quee Regnum Anglie non egreditur.— ( Bell. A pol.
pro Resp.] p. 84. (Op., tom.vii. col. 751. D.]

sumC

€ [Ἐπειδὴ ἐν τῇ Ῥωμαίων ἐκκλησίᾳ ἐν
τάξει κανόνος παραδεδόσθαι διέγνωμεν,
τοὺς μέλλοντας διακόνου ἣ πρεσβυτέρου
ἀξιοῦσθαι χειροτονίας καθομολογεῖν, ὡς
οὐκέτι ταῖς αὐτῶν συνάπτοντα γαμε-
rais ἡμεῖς τῷ ἀρχαίῳ ἐξακολουθοῦντες
κανόνι τῆς ἀποστολικῆς ἀκριβείας καὶ
τάξεως, τὰ τῶν ἱερῶν ἀνδρῶν κατὰ νόμους
συνοικέσια καὶ ἀπὸ τοῦ νῦν ἐῤῥῶσθαι
BovAéue0a: μηδαμῶς αὐτῶν τὴν πρὸς
γαμετὰς συνάφεια» διαλύοντες, κι T. À.
— Conc. Quinisext. seu Trullan. Can.
xiij. — Conc. tom. vi. col 1147.
B. C. Ἐπειδὴ μεμαθήκαμεν ἐν τῇ
'Ρωμαίων πόλει ἐν ταῖς ἁγίαις τῆς

τεσσαρακοστῆς νηστείαις, τοῖς ταύτης
σάββασι νηστεύειν, παρὰ τὴν παραδο-
θεῖσαν ἐκκλησιαστικὴν ἀκολουθίαν, ἔδοξε
τῇ ἁγίᾳ συνόδῳ, ὅστε κρατεῖν καὶ ἐπὶ
τῇ Ῥωμαίων ἐκκλησίᾳ ἀπάρασαλεύτως
τὸν κανόνα τὸν λέγοντα ' Ef τις κληρι-
κὸς εὑρεθείη τῇ ἁγίᾳ κυριακῇ νηστεύων,
$ τὸ σαββατον, πλὴν τοῦ ἑνὸς καὶ μόνου,
καθαιρείσθω" εἰ δὲ λαϊκὸς, ἀφοριζέσθω."
Conc. Quinisext. seu Trull. Can. lv.
—[bid. col. 1167. C. D.]

4 [Vide Calv. Instit. lib. ii. cap. 16.
8 10. Op., tom. ix. p.132.]

* (Vide Terent. Heaut. IV. 1.8.]

De Sym-
lis.
162
[ Descen-

hristi
ad inferos,]

[Ecclesiam
Catholi-
cam,]

(remissio-
nem pecca-
torum Rex
minime
negat. ]

108

218 AD CARDINALIS BELLARMINI

At in Articulo de Ecclesia Catholica, Regem convenit,
magis ipse conveniendus. — Ecclesia enim, quam habet, quam-
que moderatur Rex, Britannie fines non egreditur et Hiber-
nie; at credit tamen Catholicam, nec Catholicam dicit Bri-
lannie vel finibus vel fide circeumscriptam tamen; sed tum
verbis, tum sensu Catholicam, nempe toto terrarum orbe
proseminatam. Át Cardinalis Catholicam non credit, nisi
Romanam addat; diffisus scilicet Catholice per se, atque ita
hujus Zrticuli neque sensum tenet, neque verba. Roma enim,
pars Universi: Romana, particularis in universali: venit
ergo contra et fidem, qui Romanam Catholice qualem facit :
et vero rationem, qui totum parte sua majus non fatetur.

Neque veram peccatorum remissionem credere potest, qui cum Novatoribus
credat peccata semper herere in homine, quantumvis justificato, quamvis
non imputentur.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 84. [Op., tom. vii. col. 752. A.]

Sed neque, de remissione peccatorum fiderh nobis relinquit ;
quod, etsi in carne nostra hzrere peccatum sentiamus, creda-
mus tamen, per Christi grutiam non imputari. Non ergo,
cum Apostolo, Cardinalis, et Davide* beatitudinem diceret
hominis, cui Deus accepto fert justitiam sine operibus. | Beati,
quorum remisse sunt iniquitates, οἱ quorum tecta sunt peccata.
Deatus vir, cui non imputavit Deus peccatum. * Apage vero hanc
beatitudinem Davidis et Pauli, et Abrahs, (ait Cardinalis)
Majus opus moveo^. Et proprie, et in totum, plene /olü
volo, non £egi: peccata et amputari penitus, non autem non
imputari. Si tegat Deus, si non imputet, sint oportet, quz
tegat, et non ünpulel. Ego nulla volo, ne esse quidem volo,
qui in me /egat: qui mihi Deus peccata non impulet. Si
remissa sunt, sublata sunt, penitus nulla sunt, tegumento opus
non habent (nam quod non est, fegi non potest): si amputata
penitus, imputari nequeunt. Siccine vero remissionem credit
Cardinalis, ut non credat non imputationem ? — At nos credi-
mus (quantumvis ia se confidat tanquam justo, el aspernetur
ceteros!) hzerere etiam in eo peccatum, et sentire hoc eum in
seipso.

Sed de hi3 multa in Controversiis diximus, quee repetenda non sunt.— [ Bell.
Apol. pro Resp.] p. 84. (Op. tom. vii. col. 752. A.)

! Rom. iv. 6. b [Virg. En. vii. 48.
€ [Is. xxxii. (xxxi. Vulg.) 1.] | [Luc. xviii. 9.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 219

Et quiequid in Controversiis dixerit, multa an pauca, quan-
docunque, ubicunque dixerit, quoniam peccatum non habet,
ipsum se seducere, et veritatem in eo non esse*. Nec vera
ergo quie dizit in Coníroversiis, si hzec dixit: nec, vel hic, vel
usquam, ab eo repetenda ; nec vera, quie Jesuite quidam, se,
ab annis nescio quot, peccatum nullum admisisse.

In symbolo Niceno (si Rex illud admittat cum additione Concilii secundi
generalis] . . . inveniet . . . * Confiteor unum baptisma in remissionem
peccatorum.' Quee verba recitari solent, sed credi non solent a Calvinianis,
quorum doctrinam Rex ipse sequitur. [leg. Angli et Scoti sequuntur.—
Bell. Apol. pro Resp.] p. 85. [Op., tam. vii. col. 752. A. B.]

In Niceno Symbolo nihil reperit: sed nec ab eo (etiam, [S8ymbo-

e, . T . . . t jum Nice-
cum additione Concilii secundi Generalis) alienum quic- mui: dere

quam credimus, dicimus, docemus ; ejusque, ut verba recita- missione

it t T tsi : li Dei peccatorum
mus, ita sensum tenemus. ametsi enim, gratum Det iy Baptis.

Sacramento non alligemus ; tamen, neque falsam in parvulo- mo.)
rum Baptismate remissionem peccatorum ; nec verbo tenus
dici, sed veraciter agi, credimus! ; Nec aliter ad originalium
peccatorum indulgentiam, vel ab infantibus, vel ab adultis
perveniri, quam si omnes omnino abluant peccata sua lavacro
salutari". | Poterat ergo, de Fide hic nostra, Cardinalis fidem
non habere hominibus tam lesz Fidei, atque ita labore hoc
suo tam supervacuo supersedere.

Symboli tertii articulum, de ratione reddenda, de propriis factis Rex cre-
dere non poterit. Confitemur judicium novissimum, in quo . . . judex
pro qualitate factorum reddet aliis coronam ;justitis, aliis . . . suppli-
cium sempiternum. Nam si non pro meritis operum, sed in gratiam
fidei, et (leg. vel] justitiee [Christi] misericorditer imputatse [fidelibus],
vita eterna daretur, non esset opus judicio, neque discussione factorum :
neque oporteret Judicem justum, sed Patrem misericordem advenire;
neque rationem de factis . . . reddere, sed Christi justitiam nobis impu-
tatam . . . ostendere deberemus. — ( Bell. Apol. pro Resp.] p. 87. [Op.,
tom. ii. col. 753. B.]

Symbolum quoque tertium ab Athanasio conscriptum re- [ἰ ων
cipimus integre. De Judicio, nihil inde opus fuit, mentio- iui ἂν
nem fieri, cum et in Zpostolico Symbolo expressum sit, et in DS E
΄ icio

cipit.]

* [1 Joan. i. 8.] ἢ [* Noli credere, nec dicere, nec

! [* Non est enim falsa, etiam in — docere, Infantes, antequam baptizen-
parvulorum baptismate, remissio pec- — tur, morte preventos, posse pervenire
catorum, nec verbo tenus dicitur, sed — ad originalium indulgentiam peccato-
veraciter agitur."—S. Aug. Epist.cxc. rum." — S. Aug. de Anima, lib. iii.

(al. clvii.) ad Optatum. $ 23. Op., tom. cap. ix. (sect. 12.) Op., tom. x. col.
ii. co]. 1060. D.] 147. B.]

290 AD CARDINALIS BELLARMINI

Niceno. Reddendam quoque de factis rationem : non tamen,
qualem Cardinalis hic videtur redditurus; qui non compa-
rebit (opinor) cum sua bac Theologia, in Judicio ultimo: nec
dicturus ibi; * En operum meorum merita, En factorum quali-
tatem, pro quibus reddi mihi postulo vitam zternam. Nec
Patrem hic opto misericordem, Judicem justum advenire mihi
volo. Apage vero gratiam fidei & me, vel justitie Christi
misericorditer imputate. Facta mea discuti volo; Exierunt
enim a me opera, qu& opprobrium non merentur, ut quise nihil
viliosi habeant, nihil misericordia tegendum. | Nam, si ita
esset, non justitia judicis, sed misericordia Patris, vel liberali-
tate Principis opus esset, quibus mihi nihil opus Mirum, ni
addidisset, Non enim sum, sicut ceteri hominum", velut etiam

164 hi homines Novatores, quibus opus est misericordia tua, ne
malefacta eis imputentur; et justitia Christi, ut benefacta
reputentur. £ec si ita sint, Pone scalam, diceret Cardinali
Constantinus, (ut olim Acesio Novatiano) e£ solus in colum
ascende?.

At 8i ila esset, non justitia Judicis, vel (leg. sed.] . . . . misericordia Patris,

vel liberalitate Principis opus esset.—([ Bell. Apol. pro Resp.] p. 87. [Op.,
tom. vii. col. 753. C. D.]
[In extre- — Jure tamen miretur quis, et quzrat, an sic serio affectus
end sit, sentiatque Cardinalis, ut hic sentire videtur, de seipso.
Ee Nihil sibi opus fore misericordia Patris, nihil liberalitate
Principis, justitiam Judicis non extimescere, pro qualitate
factorum, pro meritis operum vitam sibi :eternam vindicare :
gratiz, fidei, Justitie Christi, renuntiare, procul a se habere,
absque his in judicio comparere velle, opera sua ibi ostentare,
plena, pura, perfecta, quibus nihil sordium, vitii nihil ad-
hzerescat.

Vix enim credibile, quod de aliquo sibi conscius, non sit
Cardinalis, tamen Sí nihil sibi conscius sit, non in hoc justifi-
catus est? Mirum, ni cor ejus reprehendat eum de aliquo;
si tamen non reprehendat, major est Deus corde Cardinalis.
Et hoc in Ore fuit Pastori ejus summo; Sepe 1n oculis

? [Luc. xviii. 11.] σὴν ἄφεσιν ὑπολαβὼν ὁ βασιλεὺς εἶπεν'
ὁ [τοῦ γὰρ προφέροντος. . . ὡς μετὰ "n ᾿Ακέσιε, κλίμακα θὲς, καὶ μόνος εἰς
τὸ βάπτισμα κοινωνίας οὐκ ἀξιοῖ μυστη- οὐρανοὺς ἀνάβηθι. — Sozom. [Hist.
ρίων τοὺς ἁμαρτίας évóxovs, 5» πρὸς — Eccl. lib.] i. [ap.] 22. [p. 41.
θάνατον καλοῦσιν αἱ θεῖαι γραφαί: Θεοῦ ? ] Cor. iv.
ydp ἐξουσίας μόνον, οὐχ ἱερέων ἠρτῆσθαι 4 1 Joan. iii. 200

APOLOGIAM RESPONSIO. 22}

sordescere supremi Judicis, quod in intentione fulget ope-
raníis '.

At, non omnium hzc (credo) Cardinalium causa est, non
tam purgati omnium mores, (puto nec Jesuitarum) ut hanc
vocem usurpare audeant, quin nobiscum misellis, magis in-
dulgentia Dei, quam innocentia sua, et gratioso Dei pro-
misso, quam merito suo niti velle. Quid autem dixi nobiscum?
Cum Jobo viro (opinor) non minus Sancto, quam Cardinalis,
qui, etsi justus esset, levare caput noluit*: etiamsi haberet quid-
piam justum, non respondere tamen, sed Judicem deprecari'.

Judicium confitemur fore: locus tamen erit, et in judicio,
misencordie. Apud S. Jacobum legimus, quibusdam sine
misericordia judicium fore"; Fore ergo aliis, non sine. Et
in eo, non nihil solatii reperit Christianus, quod zídvocatus
noster futurus est Judex noster. Alioqui, si remota pietate
homo discutitur, in illo examine, etiam justorum vita succum-
bet*. Reddet vero Deus, vel ante Generale illud, in parti-
culan cujusque judicio, cuique anims secundum opera sua :
nec Generali opus erit, nisi ut in procinctu Orbis terrarum
constet, nemini eorum factam injuriam, quorum ante anims,
vel in celum receptz, vel ad inferos ablegatz sunt.

De operibus nostris, agnoscimus imperfectum nostrum?, et
adharere operibus nostris impuri quid, non diffitemur ; nec
nos scilicet hoc commenti sumus: Discat hoc, vel a Gregorio,
Si districla discussio sit, non remanere salutis locum, quando
et mala nostra pura mala sunt, et bona, que nos habere credi-
mus, pura bona esse nequaquam possint'*. Apud quem,
Sanctus . . . . vir Job omne virtutis nostre meritum esse
vilium conspicit, si ab interno Arbitro districle judicetur*.
Discat et ex Bernardo: Nostram, siqua sit, humilem justitiam,
rectam forsitan, sed non puram; Nisi forte meliores nos esse
credamus [leg. credimus], quam Patres nostros, qui non minus

* Sordet in districtione Judicis,
quod in :sestimatione fulget operan-
tia." —S. Greg. Magn. Mor. in Job. lib.
v. cap. xi. Op,, tom. i. coll. 147. E.
148. A.]

* Job. x. 15.
* Job. ix. 15.
e Jacob. ii. 13.]

"Si remota tunc pietate discu-
ditur in illo examine etiam justorum
vita Buccumbit."—8S.) Greg. [( Magn.)
Moral. [in Job. lib.) ix. (cap.] viii.

Les (xiv. Ben.) Op., tom. i. col. 298.
C.]

Psa. exxxix. eae Vulg ] 16.
* [*Si autem de his divinitus dis-
tricte discutimur, quis inter ista re-
manet salutis locus, quando et mala
nostra," etc.—8S. Greg. Magn.] Moral.
(in Job. lib.] ult. (cap.] ult. [Op.,
tom. i. col. 1168. C.
* (S. Greg. Magn. | Moral. [in Job.
lib.] i m E ii. [Op., tom. i. col.
288. E

165

222 AD CARDINALIS BELLARMINI

veraciter quam humiliter aiebant ; Universe justitie nostre
sicut pannus menstruate?, (foedior autem est illa panni tinc-
tura, quam ut referri possit ad venialia :) Et Cardinalis, qui
sic ab ore pendet Summi Pastoris, audiat vel ex ore ipsius,
Omnis humana justitia injustitia esse convincitur, si districte
judicetur*.
Med de Rationem de factis cuique reddendam, nec id negamus, sed
reddenda.] “16 factis, quorum, quicquid vitiosum fuit, ante deletum, quam
coram Judice comparendum fuit. Quod vitiosum est, poeni-
tenti prius condonari, condonato eo, reliquum a Deo coronari.
Separatur ab opere vitium ; Quidni? Vitium, ex gratia
remittitur; opus, ex promisso coronatur. Omnia enim man-
data facta deputantur, quando, quicquid non fit, iynoscitur ἃ,
Scit vero Cardinalis fieri posse, ut . . . impetrata indulgentia,
ita tum salvetur quis, ac si omnia mandata custodisset *. Reddi
ergo rationem de factis; prius tamen, quicquid vel in nobis,
vel in illis est, peccati, vel imperfecti, remitti vel Zeg?, vel non
imputari: ac, tum demum reddi: illud quidem ante Judi-
cium, hoc in Judicio. ;
[Secundum — Secundum opera reddi ibi cuique, fatemur (ita nobis lin-
speret guam Scriptura formavit, non autem pro meritis operum.
Ignotus hic Spiritui Sancto loquendi mos. Pro meritis enim,
causam ad:zquatam dicit : Secundum, in comparatis, non
causis, locum habet.
[non pro Reddi autem, »on ex pondere humani meriti, sed ex vi pro-
i D missi divini: cujus promissi ex. gratia fons quoque; qua gra-
boe] ti- tia sua benignus Servator mercedem plenam, operi non
pleno, mercedem diariam operi horario repromisitt: quodque
ex gratia promisit, ex justitia reddit: justus nequaquam
futurus, nisi dictis maneret. Redde que promisisti, cum ea,
qua par est, humilitate dicere possumus: Kedde quod merui,
166 quod mihi ex merito debes, puto, non debemus. Seclusa (enim)
promissione (divina) mon suppetit aliquis sufficiens titulus,
propter quem Deus debeat compensare tale opus vita eterna".

(S. Bern.] Serm. v. de verb. Esa. 14 [$* Atque hec.' Op.,tom. iv. p. 265.
(sect. 9. Op., vol. i. (tom. iii) col ἘΚ.
953. C. D.) [S. Matt. xvi. 27.]

* [S.] Gregor. [Magn.] Moral. (in € [5. Matt. xx. 9.]
Job.] lib. ix. cap. xi. [rec. (xviii. Ben.) * [Greg. de] Valent. (Disput.] v.ii.

Op., tom. i. col. 301. D.] Quiest.] vi. [De Effect. Grat. ut est
9 [δ Aug. Retract. [110.7 i. [cap.) rincip. Operandi. Punct.] 4. (Op.,
19. [Op., tom. i. col. 64. A. tom. ii. col. 1399. B. C. Ingolstadii,

* (Bell.] de Justif. (lib.] iv. [cap.] 1608.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 228

Denique aliter in Missa Cardinalis loquitur, aliter hic in
Apologia. In Missa, Ut non estimator meriti, sed venie lar-
gitor!: Hic jam, per ἀντιστροφὴν, ut non venie largitor sit,
sed estimator meriti, audacter postulat.

Nec ergo delemus articulum : nec Judicium ultimum eva-
cuamus; et reddenda ratio de operibus, et cuique reddendum,
secundum opera. Reddenda ratio de operibus, non tamen
impuris, sed per poenitentiam nostram, per Dei gratiam, prius
depuratis: Reddendum cuique secundum opera, sed ex vi
promissi, non valore meriti.

Conc. Nicenum ... prinum... duabus [potissimum] de causis convocatum
est, ut quiestio de fide Divinitatis Filii Dei, et dissensiones de celebrando
Paschate definirentur.— Dell. Apol. pro Resp.) p. 88. [Op., tom. vii. col.
154. À.]
Dicendum et de primis quatuor Conciliis: sed γλώσσης (De Con-
ip.»*, ne nihil dicat, cum nihil tamen dicendum habeat, 4115}
Xap" ,
Quaestionem ibi fidei, de Christi divinitate, ex traditione non
scripta definitam esse; Etiam alteram quoque, de Paschate
celebrando. Nobis itaque (qui Traditiones scilicet rejicimus)
cum Nicena Synodo non convenire.

De Qusstione fidei testis est Theodoretus. lib. i. (Hist.] cap. 8. eam ex
sermonibus non scriptis fuisse terminatam.—([ Bell. Apol. pro Resp.] p. 88.
(Op., tom. vii. col. 754. A. B.]

Ex Theodoreto docere vult, questionem fidei ex traditione [Qusestio-
non scripta terminatam. "Theodoretus id eo loco non dicit : παν Τὼ
contrarium dicit. Nam et Constantinus ibi, dum viam aperit, n
quam teneri vult, ad quistionem illam definiendam, sic loqui- minats ;]
tur. JEvangelici enim, οἱ Apostolici libri, nec non antiquorum
Prophetarum oracula, plane instruunt nos, de sensu Numinis :
proinde, hostili posita discordia, sumamus ex dictis Divini
Spiritus explicationes questionum!: Ea igitur Constantini
mens, ut de libris explicatio sumatur; at de /raditione non
scripta ne meminit quidem. Quid Patres ibi? quam viam
ingressi sunt? Animadversa fraudulentia (Arii) allegaverunt
Episcopi ex Scriptura, ἀπαύγασμα, fontem, flumen, characterem
substantie. Et hoc, In lumine tuo videbimus lumen, Et, Pater,

! Collect. [in Can. Misse.] TOU Θεοῦ φρονεῖν écxaibevovav τὴν πο-

X [Hesiod. Op. et Dies, 707.) λεμοποιὸν οὖν ἀπελάσαντες ἔριν, ἐκ τῶν

! [Εὐαγγελικαὶ γάρ, φησι, βίβλοι, καὶ θεοπνεύστων λόγων λάβωμεν τῶν ζητου-
ἀποστολικαὶ, καὶ τῶν παλαιῶν προφητῶν μένων τὴν λύσιν.--- Theod. Hist. Eccl.]
τὰ θεσπίσματα, σαφῶς ἡμᾶς ἃ χρὴ περὶ lib. i. cap. 7. [pp. 26, 27.]

167

[et dissen-
tiones de
Paschate
cele-
brando.]

294 AD CARDINALIS BELLARMINI

et Ego unum sumus, &c.^ Hoc vero, non tam ex íraditione
(credo) quam ex Scripturis. Quomodo autem ferminata ἢ
Visum est, uti voce ὁμοουσίου, (nec tamen ex /raditione non
scripla.) Reperiri enim testatur eo ipso loco Eusebius, pris-
cos, doctos, et spectatos Episcopos Scriptores, qui ea ipsa voce
ὁμοουσίου usi fuissent, de Patris et Filii divinitate", lta, nihil
ibi non scriptum. Hes ipsa Scripturis definita, vox e priscis
scriptoribus petita. Date et vos de Scriptis rem: vobiscum
nemo de. voce litigabit.

Decretum autem de Paschate celebrando die Dominica ne poterat quidem ex
Seripturis ullis deduci, sed ex &ola traditione ab Apostolis, atque inprimis
ἃ S. Petro accepta, et in Urbe custodita, formatum est.—([Bell. Apol. pro
Resp.] p. 89. (Op., tom. vii. col. 754. B.)

At, de Paschate, alia ratio, cum ex eo rerum genere sit,
qui fidem non spectent, moresque vivendi; quique, per an-
nos ducentos, praxin indifferentem habuit; aliter hoc, aliter
alio loco celebratum : ex se proinde, inter adiaphora. Nam,
in rebus ejusmodi, locum habere praxin Ecclesise non nega-
mus. In Paschate tamen, eousque, non habuisse. Qui
potuit? cum alia Ephesi praxis fuerit, alia Romz? alia
Joannis Apostoli per Orientem, alia Petri per Occidentem?
nec totum tamen: Diu enim post, Britannia nostra Orientis
hic morem servavit?. Res vero sic se habuit. Cum par esset;
Christianos omnes, qui czxtera jam idem sentirent, in hujus
quoque Festi celebratione uniformes esse: nec deceret, de-
cima quarta Lune hos quidem jejuniis sese macerare, illos

ἐν Νικαίᾳ συνόδῳ. ἔγραψε καὶ τοῖς
ἰδίοις διαβεβαιούμενος, ὅτι καὶ τῶν πα-

Moss καὶ ἐνταῦθα ol ἐπίσκοποι,
λαιῶν τινὰς λογίους καὶ ἐπιφανεῖς ἐπι-

θεωρήσαντες ἐκείνων τὸ δόλιον, συνήγα-

γον ἐκ τῶν γρωρῶν τὸ ᾿Απαύγασμα, τήν
τε Πηγὴν, καὶ Ποταμὸν, καὶ Χαρακτῆρα
πρὸς τὴν Ὑπόστασιν͵ καὶτὸ, Ἐντῷ φωτί
Zov ὀψόμεθα φῶς, καὶ τὸ, Ἐ γὼ καὶ ὃ
Πατὴρ ἕν ἐσμεν. Καὶ λευκότερον λοι-
πὸν καὶ συντόμως ἔγραψαν, Ὁμοούσιον
τῷ Πατρὶ τὸν Υἱόν. Τὰ γὰρ προειρη-
ps πάντα ταύτην ἔχει τὴν Ws λα καὶ
ὁ γογγυσμὸς δὲ αὐτῶν, ὅτι ἄγραφοί εἰσιν
αἱ λέξεις, ἐλέγχεται παρ᾽ αὑτῶν μάταιος"
ἐξ ἀγράφων γὰρ ἀσεβήσαντες, (ἄγραφα
δὲ Τὸ, ἐξ οὐκ ὄντων, καὶ, Τὸ, ἦν ποτὲ ὅτε
οὐκ ἦν,) αἰτιῶνται διότι ἐξ ἀγράφων μετ᾽
εὐσεβείας νοουμένων λέξεων κατεκρίθη-
cay... οἱ δὲ ἐπίσκοποι, οὐχ ἑαντοῖς
εὑρόντες τὰς λέξεις, ἀλλ᾽ ἐκ τῶν πατέ-
ρὼν ἔχοντες τὴν μαρτυρίαν, οὕτως
ἔγραψαν. . . καὶ τοῦτο ἐγίνωσκεν Ἑὐσέ.-
βιος ὁ γενόμενος ἐπίσκοπος τῆς Καισα-
pelas, πρότερον μὲν συντρέχων τῇ ' Apei-
ανῇ αἱρέσει" ὕστερον δὲ ὑπογράψας τῇ

σκόπους καὶ σνγγραφέας εὕρομεν, ἐπὶ
τῆς τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Ὑἱοῦ Θεότητος,
τῷ τοῦ 'Ομοουσίου χρησαμένους ὀνόματι.
—f$8. Athan. apud] Theodo. [Η 180. Eccl.
lib.] i. (cap.) 8. ( p. 30.]

? {Ἐπεὶ καὶ τῶν παλαιῶν τινὰς λογί-
ovs καὶ ἐπιφανεῖς ἐπισκόπους καὶ σνγΎ-
γραφέας ἔγνωμεν, ἐπὶ τῆς τοῦ Πατρὸς καὶ
Ὑἱοῦ θεολογίας, τῷ τοῦ ᾿Ομοουσίου σνγ-
χρησαμένους ὀνόματι. --- Euseb. apud]
Socrat. (Hist. Eccl. lib.] i. [cap.] 8.

[Ρ. “πη

ο [Vide Euseb. Hist. Eccl. lib. v.
capp. 28, 24. pp. 241—249. ; et Socrat.
ἘΠΕ Eccl. lib. v. cap. 22. pp. 298,
294.

P [Vide Bede Hist. Eccl. lib. ii.
cap. 2. pp. 110—114; lib. iii. cap. 25.
pp. 233—236. Cantab. 16438.]

APOLOGIAM RESPONSIO. . 225

vero eodem die festum diem, hilaremque sumere: visum est
Constantino, Sacram suam ad (qus passim erant) Ecclesias,
mittere, quibus id egit, ut unum ubique morem in tenendo
Paschate sequerentur: ut autem illum potius, quo die
Domninico, ne vero illum, quo decima quarta Lun: celebrari
mos erat: quod is proxime ad Judaismum accederet, qui tum
Pascha suum immolant: quibus iniquum esset ut Christiani
se conformes redderent3. Αἱ de S. Petro, ejusve fraditione,
vel de wróe ipsa, nihil ibi reperias. Sed neque Canon ullus
ea de re editus: tantum Constantini Epistola transacta res
est. Nec hic ergo TYaditio obtinuit. Sed nos tamen, in
materia Festorum, Tkaditiónem non rejicimus : Ecclesise
praxin libenter adhibemus. Αἴ, ad qusstiones reddendas
interminabiles, latiorem multo fenestram patefieri, si 7ra-
ditione non scripta, quam si Scripto agatur res, Plus enim
(ubi non Scripto locus) erroris esse, minus certitudinis.

/— Exstat... Canon terjius Niceni Concilii, ut non permittantur in domibus
Episcoporum, &c. mulieres habitarer. . . Quomodo igitur... in domibus
eorum inveniuntur uxores . . . . Dicent . . ex [historia] Sozomeni . . .
interveniente Paphnutio in arbitrio [Episcoporum atque aliorum] Eccle-

siasticorum relictum esse*. . . At historia illa ... convincitur esse falsa.
—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 89. [Op., tom. vii. col. 754. C. D.]

Est tamen Canon fertius Nicenus, ne cohabitent mulieres [De Con-

ulli de numero Clericorum. | Nostri autem uxorati sunt. Ve-
rum respexit hic Cardinalem Paphnutius sublato digito,
quem ille ut declinet, plagam accipit: et Sozomenum falsi
reum peragit, scilicet ! Quid factum in Synodo Nicena
credat quis Cardinali, potius quam Sozomeno. At Sozomeni
tempora, (qui Theodosio juniori historiam suam inscripsit)
non procul aberant a Nicena Synodo, nec ullum mendacio

ἴσως δὲ kal αὐτοῖς, xal ταῖς τούτων

4 [Vide Euseb. de Vita Constantini,

lib. iii. capp. 18, 19. pp. 587 — 589.)

r ΓΑπηγόρευσε καθόλου ἣ μεγάλη
σύνοδος, μήτε ἐπισκόπῳ, μήτε πρεσβυ-
τέρῳ, μήτε διακόνῳ, μήτε ὅλως τινὶ τῶν
ἐν τῷ κλήρῳ, ἐξεῖναι συνείσακτον ἔχειν"
πλὴν εἰ μὴ ἄρα μητέρα, ἣ ἀδελφὴν, ἢ
θείαν, 5 ἃ μόνα πρόσωπα πᾶσαν ὑποψίαν
S&iaxéQpevye.—Conc. Nic. I. Can. iii.
Conc. tom. ii. col. 29. D.]

* ([᾿Αναστὰς δὲ Παφνούτιος ὃ ὁμολ
ynr)s, ἀντεῖπε τίμιόν τε τὸν γάμον

ἀτοκαλῶν, σωφροσύνην τε τὴν πρὸς τὰς

ἰδίας γυναῖκας συνουσίαν, συνεβούλευσε
τῇ συνόδῳ, μὴ τοιοῦτον θέσθαι νόμον,
χαλεπὸν γὰρ εἶναι τὸ πρᾶγμα φέρειν"

ANDREW ES.— RESP.

γαμεταῖς, ToU μὴ σωφρονεῖν αἰτία γεν-
ήσεται. κατὰ δὲ τὴν ἀρχαίαν τῆς ἐκ-
κλησίας παράδοσιν, τοὺς μὲν ἀγάμους
τοῦ ἱερατικοῦ τάγματος κοινωνήσαντας,
μήκετι γαμεῖν" τοὺς δὲ μετὰ γάμον, ὧν
ἔχουσι γαμετῶν μή χωρίζεσθαι. καὶ
ταῦτα Ó Παφνούτιος, καίπερ ἄπειρος ὧν
γάμου, εἰσηγήσατο. ἐπήνεσε δὲ καὶ 7
σύνοδος τὴν βουλὴν, καὶ περὶ τούτου
οὐδὲν ἐνομοθέτησεν᾽ ἀλλὰ τῇ ἑκόστου
γνώμῃ τὸ πρᾶγμα, οὐκ ἐν i dyxs ἔθετο.
. -Soz. Hist. Eccl. lib.i. cap. 23. p. 41.
vide quoque Socr. Hist, Eccl. lib. i.
eap. 11. p. 39.]

Q

jugio Cle-
ricorum
testimonia
Conc. Nic.]

168

[SS. Epiph.
et

Totum

oc juris
tantum
positivi, ]

Hieron.]

226 AD CARDINALIS BELLARMINI

pretium, ut Cesari referret rem falsam, quie Patrum me-
moria contigisset. Non conductus (credo) ad hoc, a Novatore
ullo. Sed convincet tamen /faísi, quod Canon ille tertius
wrores non excipiat. Quid opus, quas excepisset Paphnutius,
priusquam Canon rogari posset? | Quid opus, quas συνείσακ-
τῶν nomine nemo intelligat, et de quibus, suspicio non sit ?
Deinde [S.] Epiphanius . . . et (S.] Hieronymus . . aperte scribunt esse
contra Canones . . . . Et certe . . . . majori fide digni sunt, quam So-

'zomenus, qui posterior tempore et inferior doctrina, et sanctitate fuit.—
[Bell. Apol. pro Resp.] p. 89. (Op., tom. vii. col. 754. D.]

Sed Epiphanius* οἱ Hieronymus", contra Canones asserunt,
ul Episcopus, Presbyter, Diaconus, liberos gignant. Sozo-
menus vero posterior lempore. Minutie: posterior, qui
tamen eadem state vixit. Inferior etiam docírina el sancti-
tate; at id non qu:ritur, an doctior sanctiorve, sed an verus
in historia. Nam, quos illi Canones contravenire dicunt,
Romani erant. Videas hoc in sexta Synodo Generali, Can.
xii. ubi Romanam Ecclesiam, de Canone illo, nominatim
.perstringunt Patres, et ne, vel sacris arceantur, qui conjugati,
neve usu conjugii voto aliquo priventur, severe sanciunt.
Suum vero hunc Canonem antiquis et Apostolicis consenta-
neum: Romanum vero contrarium.

Episcopi Anglicani, contempta lege Concilii, . . . uxores ducunt etiam post

adeptum Episcopatum. Itaque nullam habent excusationem. — ( Dell.
Apol. pro Resp.] p. 90. [Op., tom. vii. col. 755. A.]

Novalis. JDucunt nostri, etiam postquam adepti Episcopa-
lus, quare excusationem nullam habent. Habent vero. Totum
enim hoc positivi modo juris. Argumento, quod in conjugio
Cleri sui Greci alio jure utuntur, Latini alio. Laxatum vero
jus istud, et refixum apud nos, Synodo legitima. Etiam (si
non erravit Pontifex Pius 11.) bono olim jure fixum; sed
meliore jam apud vos quoque refigendum. — Cssari sic qui-

* [Kal ταῦτα ἀσφαλῶς ἡ ἁγία τοῦ
Θεοῦ ἐκκλησία μετὰ ἀκριβείας παρα-
φυλάττεται. ἀλλὰ καὶ τὸν ἔτι βιοῦντα
καὶ τεκνογονοῦντα, μιᾶς γυναικὸς ὄντα
ἄνδρα, ob δέχεται, ἀλλὰ ἀπὸ μιᾶς
ἐγκρατευσάμενον, ἣ χηρεύσαντα, Διάκο-
vóv Te, καὶ Πρεσβύτερον, καὶ Ἐπίσκοπον,
καὶ "rrobidkovov, μάλιστα ὅπου ἀκριβεῖς
κανόνες οἱ ἐκκλησιαστικοί.--- 8. Epiph.
Hier. lix. (Cathari.) cap. 4. Op., tom.i.
p. 496. B.]

* [** Quid facient Orientis ecclesise 1

quid JEgypti, οὐ sedia Apostolice?
qu& aut virgines Clericos accipiunt,
aut continentes; aut, 8i uxores habue-
rint, mariti esse deaistunt."—8S. Hier.
contr. Vigil. sect. 2. Op., tom. ii. col.
389. B.]

* [Vide supra, p. 217. not. “.]

Y [* Sacerdotibus magna ratione
sublatas nuptias, majori restituendas
videri."— Dictum Pape Pii II. ; in
Vita ejus apud Platin. de Vitis Pontif.
p. 392.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 227

dem visum et Principibus in nupero vestro, Tridenti*; quz
res quas ibi turbas dederit, priusquam obtinere posset coli-
batus, non nescit Cardinalis. Vobis vero etiam in Nicena, (ut et alia,
488 positivi juris erant, religio nulla abrogare: Nam, neque Nt9?^ ,.
slantes adoratis in die Dominico, vel inter Pascha et Pentoe- tuta, nune
costen, (quod vicesimo Canone cavetur*.) Et, Diaconi Cardi- pst Lnd
nales sedent cum Presbyteris, (quod decimo octavo*.) Neque
quotannis bis Synodis habetis (quod quinto *.) Denique,
quam habet Pontifex vester potestatem, per ἔθος aut σύνηθες
constare non vultis, sed de jure divino esse, quod tamen, in
sexto ibi, non nisi mori et consue(udini tributum est 4,
Concilii Niceni . . . Can. quarto Episcopi ordinari jubentur a tribus saltem

Episcopis, qui et ipsi ab aliis rite ordinati sunt . . . . Episcopi autem

Protestantes a nullo vero Episcopo ordinati . . . sunt.—(Bell. Apol. pro

Resp.] p. 90. (Op., tom. vii. col. 755. A.]

Nam de nostrorum ordinatione, nihil erat quod Nicenum [Episcopi

. Canonem quartum vel nominares*: 4 tribus semper Episcopis, kis pud
etiam a veris ordinati sunt. ΑὉ Episcopis tribus ordinati: iis iv.
1C. Ot-

non (quod vos interdum facitis contra Canonem) ab “4 δαϊϊ- qinati.]
bus etiam. A veris: vestris enim; (nisi vestri ver? non sint) ;
Nec is Canon apud nos violatus unquam, nec ea series unquam
interrupta. In nostris autem, Episcopi res est, non nomen
solum; et opus, non opes; adeoque, qus Episcopalis muneris
sunt obeunt multo, quam vestri, et frequentius, et diligentius.

De Secundo Concilio nihil est, quod hic addam.—[Bell. Apol. pro Resp. p. 90.

169

[Op., tom. vii. coll. 755. B.]

De Secundo, nihil afferre potuit; reponit tantum veterem (Conc. C.P.
errorem suum de Baptismo in remissionem peccatorum a nobis

negato; de quo illi nobis hic denuo auris vellenda est.

* [Vide supra, p. 145. not. ».]

* [Ἐπειδή τινές eicw ἐν τῇ κυριακῇ
γόνυ κλίνοντες, καὶ ἐν ταῖς τῆς wervT3-
κοστῆς ἡμέραις, ὑπὲρ τοῦ πάντα ἐν πάσῃ
παροικίᾳ φυλάττεσθαι, ἑστώτας ἔδοξε τῇ
ἁγία συνόδῳ τὰς εὐχὰς ἀποδιδόναι τῷ
G«g.— Conc. Nic. I. Can. xx.— Conc.
tom. ii. coll. 87. E. 40. E.]

» [᾿Αλλὰ μηδὲ καθῆσθαι ἐν μέσῳ τῶν
πρεσβυτέρων ἐξέστω τοῖς διακόνοιε.---
Conc. Nic. I. Can. xviii.— Conc. tom.
ii. col. 87. C.]

* [Καλῶς ἔχειν ἔδοξεν, ἑκάστου
ὀνιαντοῦ καθ᾽ ἑκάστην ἐπαρχίαν δὶς τοῦ
ἔτονς συνόδους γίνεσθαι.--- Conc. Nic. I.
Can. v.— Conc. tom. i. col. 32. A.]

4 (Td ἀρχαῖα ἔθη κρατείτω, τὰ ἐν

Nos

Αἰγύπτῳ, καὶ Λιβύῃ, xal Πενταπόλει,
ὥστε τὸν ᾿Αλεξανδρείας ἐπίσκοπον πάν-
τῶν τούτων ἔχειν τὴν ἐξουσίαν, ἐπειδὴ
καὶ τῷ ἐν τῇ Ῥώμῃ ἐπισκόπῳ τοῦτο
σύνηθές éarw.—Conc. Nic. I. Can. vi.
— Conc. tom. ii. col. 82. C. ]

* ['Exíokowov προσήκει μάλιστα μὲν
ὑπὸ πάντων τῶν ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ καθ-
ἰστασθαι" εἰ δὲ δυσχερὲς εἴη τὸ τοιοῦτα
«νον ἐξ ἅπαντος τρεῖς ἐπὶ τὸ αὐτὸ
συναγομένους, συμψήφων γινομένων καὶ
τῶν ἀπόντων, καὶ συντιθεμένων διὰ
γραμμάτων, róre τὴν χειροτονίαν ποι-
«0021. — Conc. Nic. I. Can. iv.—Conc.
tom. ii. col. 29. D. E.]

! [Vide Dell. de Eecl. lib. iv. cap. 8.
Op., tom. i. p. 289. C.]

Q 2

rex acci-
pit]

Conciliis]

(Qui Con-
ciliis in-
teresse
debeant. ]

228 AD CARDINALIS BELLARMINI

vero secundum nulli negamus. "Tertium ibi Canonem a Car-
dinale, cum suis, negatum asserimus ὅ.

Ex tertio... Generali . . . nihil aliud adducam, nisi partem Epistole Theo-
dosii [Junioris] Imp. δὰ... Synodum, ... ut Rex intelligat, quee sint
partes Regum in Conciliis.—(Bell. Apol. pro Resp.] p. 90. [Op., tom. vii.
col. 755. B.]

Etiam Tertium Generale excussit, nec quicquam reperit
nisi, si cui animus sit, partem Epistole ad Concilium misse
pro Concilio boni consulere. Et hzc jam ante obtrita est,
apud Tortum, nec ibi, quze Regum partes sint, liquet; sed
que Comitum. Rex autem (puto), si non prestat Cardinali,
at Comiti prestat, ut partes illi priores sint, et magis amplum
munus, quam Comiti : vel ex hoc, quod coegit Synodum illam
Theodosius, quod Candidiano non licuit: vel ex hoc, quod
auctoritate sua Decreta ejus confirmavit, quod neque Candi-
diano fas. ἘΠ᾿ non ignorat tamen Cardinalis, vel ex jure suo
Canonico caveri, ubi res fidei agitur, ut fas sit, et Laicis inte-
resse'. 'T'um, Candidianus Comes?, (si id in mandatis habuit
ἃ Theodosio, μέ dissentientes cohiberet, et repugnandi studia
compesceret, sepe necesse habuit admiscere se tractatibus
(tractatus enim non sine dissensione fiebant) sepe utramque
partem officii admonere, szpe sententiam suam interponere :
quod a Gloriosissimis Judicibus in quarto Generali sspe
factitatum est *.

Vidit... Rex in Conciliis . . . non convenisse omnes Ecclesiasticos, sed solos

Episcopos.— (Bell. Apol. pro Resp.] p. 91. (Op., tom. vii. col. 755. C.]

Convenisse ad Concilia solos Episcopos. Nimium id qui-
dem erat. Leget enim, ad Nicenum, Presbyteros multos, et
Diaconos convenisse: Athanasium quoque, Diaconum modo

ε [Τὸν μέντοι Κωνσταντινουπόλεως
ἐπίσκυπον ἔχειν τὰ πρεσβεῖα τῆς τιμῆς
μετὰ τὸν τῆς ιῬώμης ἐπίσκοπον, διὰ τὸ
εἶναι αὐτὴν νέαν Ῥώμην.--- Conc. C. P.
Can. iii.— Conc. tom. ii. col. 947. C.]

^ (Vide Tortur. Torti, p. 206. Edit.
uon
! (Decret. Par. i. Dist. xcvi. cap. iv.
“ Ubinam.— Corp. Jur. Can. tom. i.
coll. 465, 466.; et conf. Jacobat. de
Concil. lib. ii. p. 59. D. E. col. 2. apud
Conc. tom. xvii.]

| [ντέταλται τοίνυν KaybiBiaybs, ὁ
μεγαλοπρεπέστατος κόμης τῶν καθωσιω-
μένων δομεστικῶν, ἀχρὶ τῆς ἁγίας ὑμῶν
διαβῆναι συνόδον, καὶ μηδὲν μὲν ταῖς
περὶ τῶν δογμάτων γινομέναις ζητήσεσι

κοινωνῆσαι, τοὺς κοσμικοὺς δὲ καὶ μονά-
ζοντας, τούς τε ἤδη διὰ τοῦτο συνειλεΎ-
μένους, καὶ τοὺς συνάγεσθαι μέλλοντας,
τῆς αὐτῆς παντὶ τρόπῳ χωρίσαι πόλεως.
. . » Καὶ φροντίσαι τοῦ μή τινα διχόνοιαν
ἐξ ἀντικαθείας ἐπὶ πλέον παραταθῆναι"
ὡς ἂν μὴ ἐκ τούτου ἡ τῆς ἁγιωτάτης
ὑμῶν συνόδου παρεμποδίξοιτο διάσκεψις,
καὶ 5j ἀκριβὴς τῆς ἀληθείας ζήτησις ἐκ
τῆς ἐγγινομένης τύχον ἁτάκτον περιη-
χήσεως Biakpod rai. — Theod. Epist. ad
Conc. Eph.— Conc. Eph. par. i. cap.
rud Conc. tom. iii. col. 442. E. 443.
A. B.

* [Vide Conc. Chalc. Act. ii.— Conc.
tom. iv. eol. 887. B. ; et Act. lii. —
ibid. coL 468. C. D.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 299

tum, acriter tamen ibi contra Árii dogma disseruisse!. Con-
venire ergo posse, posse et disserere, at suffragium tamen non
habere. Sed neque promiscue confluere eo multitudinem
onerosam, sed vel missos, vel venia data ab aliis, quos penes
eam dandi facultas est. Nec omnes eo venire, sed nemini
aditum interdici; non omnes (inquam) venire, sed ut cuique
tamen libertas sit eo veniendi.

Vidit... Regem non esse Caput Ecclesie. Quomodo enim ab Ecclesiasticis
negotiis arceretur [Ecclesie ipsius] caput? Proinde Rer, qui caput, vel
. . . Gubernatorem generalem Ecclesise Regni gui se esse dicit, .... novam
Conciliorum formam introducere satagit.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 91.
[Op., tom. vii. col. 555. D.] | .
Nihil vero ibi Regii muneris, nisi ut (lictoris instar) turbas [Regescon-
summoveat, atque vim, non videt Rex: alias videt fuisse ἘΝ ΕΣ
partes Constantini, in primo": alias Marciani in quarto "7, Concilia.
Uterque przivit viam Concilio, et quibus de rebus, et qua 170
ratione tractarent: uterque suffragio suo; atque sanctione,
Decretis vim addidit. Certe, si aderant, ut in prima periodo
ait, non arcebantur igitur, quod ait proxima. Et, quantum-
cunque se fatiget Cardinalis, cujus auctoritate necesse habent
convocari Concilia; cujus etiam confirmari, quz ibi decreta
sunt: (ex vero Regia est) sint tractatores ibi, qui volent, Is
erit, et re, et voce, Ecclesie in Regno quidem suo Gubernator.

Fidem et religionem [quam ipse] reformatam [vocat] . . . longe abesse a fide

' etreligione Synodi Chalecdonensis. . . . Primum . . . Primatus Romani

Pontificis .. . ex hoc Concilio manifeste colligitur. Exstant Epistolrm plu-

rimse ad Leonem (Pontificem, et Concilium Chalcedonense,] et semper

nomen Pontificis nomini Concilii anteponitur, hoc modo, *Sanctissimo . . .

Universali Archiepiscopo, . . . et universali . . . Synodo*.— (Bell. Apol. pro
Resp.] pp. 91, 92. (Op., tom. vii. col.756. A.]

Quod ibi jam sequitur, de quarto Generali, jure quis nume- [Chalcedo-
ret inter Paradoxa Cardinalis: quod Primatus Romani Pon- (nc Rex
lificis manifeste ex eo Concilio colligatur. In quarto primatum recipit]

Pontificis colligi manifeste ? et eam religionem esse Synodi

! (Vide S. Athan. Apol. contr.
Arian. sect. 6. Op., tom. i. p. 128. C. D.
et Socr. Hist. Eccl. lib. i. cap. 8. p. 19.]

" [Vide Euseb. de Vita Constant.
lib. iii. capp. 12-14. pp. 583-585.)

? [Vide Marciani Sacr. de Concilio
convocando ; (Conc. Chalc. l'ar. i. Epp.
xli. xlii.--Conc. tom. iv. coll. 73. 76.;)
Capitula à Marciano Conc. proposita ;
(Conc. Chalc. Par. ii. Act. vi.— Ibid.

col. 609.;) et Edictum de confirmando
Concilio; (Conc. Chalc. Par. iii. cap. iv.
ibid. col. 841.) )

ο [Tg ἁγιωτάτῳ καὶ μακαριωτάτῳ
οἰκουμενικῷ ἀρχιεπισκόπῳ καὶ πατριάρχῃ
τῆς μεγάλης Ῥώμης Λέοντι, καὶ τῇ ἁγίᾳ
καὶ οἰκουμενικἢ συνόδῳ. — Libellus
Ischyrionis ad Conc. Chalc.— Conc.
Chalc. Act. iii. — Conc. tom. iv. col.
899. A.]

250 AD CARDINALIS BELLARMINI
[In eo in- Chalcedonensis? ἘΠῚ hec jam venditat Orbi Cardinalis? At
eru nondum adeo illi auctoritas invaluit, ut credant ei homines,
lrimatu&] stabili ex eo primatum, quo sciunt enervar vel maxime.
Cur enim huc illuc oberret quis, per omnes Áctionum an-
gulos, excutiat scrinia, inspiciat ferga Epistolarum, ut alicunde
colligat, cujus ibi, expressis verbis, legat contrarium? Legat
autem, non in titulo aliquo seu inscriptione Epistole, vel libelli
supplicis, (quorum quis stylum nescit, quam efferre soleant
et magnificos facere, quibus supplicant?) sed legat, Actione
una tota ventilatum, altera renovatum et confirmatum P;
Canone denique inustum, ne majora, sed equalia sint per om-
nia, Constantinopolitani, et Romani privilegia ^; frustra recla-
mantibus ibi Legatis Romanis: frustra post, Romano ipso
Pontifice apud Augustum τ, Augustam *, Anatolium f, per litc-
ras suas intercedente. Non ibi supplex quispiam nomen Leo-
nis Concilii nomini anteposuit, aut Universalem Archiepiscopum
scripsit ; quo zequiore uteretur : Patres omnes, Patrum et ipsi
vestigiis inhzerentes, Gloriosissimi quoque Judices, decernendo
et definiendo statuerunt, ὁρίζομεν, ψηφιζόμεθα, exequandam
Rome Constantinopolim, atque ut, in Regni sede, Senatu, et
aliis, sic, et in negotiis Ecclesiasticis, perinde ut eam hono-
randam, idque ipsum vigesimo octavo Canone consignarunt.
Non hinc quidem colligitur Primatus : dissipatur potius.
Exstat Epistola totius Concilii... ad eundem Leonem, ubi...dicunt,...

* Omnibus Episcopis congregatis, tu. .. sicut membris caput preeeras.' . ..
Item .... * Cui vines custodia à Salvatore commissa est"... . Ubi faten-

P (Vide Conc. Chalc. Act. xvi. —
Conc. tom. iv. col. 791—820.]

4 [Πανταχοῦ rois τῶν ἁγίων πατέρων
ὅροις ἑπόμενοι, καὶ τὸν ἀρτίως ἀναγνωσ-
θέντα κανόνα τῶν p θεοφιλεστάτων
ἐπισκόπων γνωρίζοντες, τὰ αὐτὰ καὶ
ἡμεῖς ὁρίζομεν καὶ ψηφιξζύμεθα περὶ τῶν
iei ed τῆΞ ἁγιωτάτης ἐκκλησίας Κων-
σταντινουπόλεως, νέας Ῥώμης καὶ γὰρ
τῷ θρόνῳ τῆς πρεσβυτέρας 'Poóuns, διὰ τὸ
βασιλεύειν τὴν πόλιν ἐκείνην, οἱ πατέρες
εἰκότως ἀποδεδώκασι τὰ πρεσβεῖα. Καὶ
τῷ αὐτῷ σκοπῷ κινούμενοι οἷ ρν' θεοφι-
λέστατοι ἐπίσκοποι τὰ ἴσα πρεσβεῖα
ἀπένειμαν τῷ τῆς νέας Ῥώμης ἁγιωτάτῳ
θρόνῳ, εὐλόγως κρίναντες, τὴν βασιλείᾳ
καὶ συγκλήτῳ τιμηθεῖσαν πόλιν, καὶ τῶν
ἴσων ἀπολαύουσαν πρεσβείων τῇ πρεσ-
βυτέρᾳ βασιλίδι Ῥώμη, καὶ ἐν τοῖς ἐκκλη-
σιαστικοῖς, ὡς ἐκείνην, μεγαλίύνεσθαι
πράγμασι, δευτέραν μετ᾽ ἐκείνην ἱπάρ-

xovcav.—Conc. Chale. Can. xxviii.—
Conc. tom. iv. col. 770. A. B.)

τ (S. Leon. Mag. Ep. civ. op. tom. i.
coll. 1143-1154.—Ep. cxv. Ibid. coll.
1201-1204.—Ep. cxxviii. ibid. coll.
1249, 1250.]

* (S. Leon. Mag. Ep. ev. Op., tom. i.
coll. 1153-1158.

* (S. Leon. Mag. Ep. cvi. Op., tom.
i. coll. 1157-1170.— Ep. exxxv. ibid.
coll. 1277, 1278.)

* [Ὧν σὺ μὲν, ὡς κεφαλὴ μελῶν, Trye-
μόνενες ἐν τοῖς τὴν σὴν τάξιν ἐπέχουσι,
τὴν εὔνοιαν ἐπιδεικνύμενος. . . . Καὶ πρὸς
τούτοις ἅπασιν, ἔτι καὶ κατ᾽ αὐτοῦ τοῦ
τῆς ἀμπέλου τὴν φυλακὴν παρὰ τοῦ
Σωτῆρος ἐπιτετραμμένον τὴν μανίαν
ἐξέτεινε" λέγομεν δὴ, τῆς σῆς ὁσιότητος.
—8Epist. Conc. Chalc. ad Leon. Papam.
— Conc. Chalc. par. iii. cap. ii.—Conc.
tom. iv. coll. 834. D. 830. A.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 28]

tur totius vinese [id est, Ecclesise] custodiam [ab ipso Christo, non ab
Imperatore vel a Concilio] commissam . . . Pontifici.—(Bell. Apol. pro
Resp.] p. 92. (Op., tom. vii. col. 756. A. B.]

Sed in Concilii ipsius Epistola, praefuisse Leo dicitur ibi [Privilegia
congregatis, sicut membris caput. Qui tamen, utcunque tum Pontifici]
prafuit sicul caput, ne aliud Capiti huic Caput :xquale sta-
tueretur, impedire non potuit. Sed et vinee custodia dicitur 17]
ei a Salvatore commissa. Et quidni commissa ? nec soli tamen,
sed cum aliis in eadem vinea operarüs. Nec /ofius vinee
dicitur, sed commoda vox, £otius, Cardinali visum est adjicere.

Et, vel 81 fotius, nihil juvaret, quando ad omnium curam

ex zquo pertinet, non Leonis solum, quicquid universalis
Ecclesie vel unitatem violat, vel quietem sollicitat. Quod
enim /otius vinee, id est, Ecclesie, custodiam ab ipso Christo
commissam ait Pontifici, id est primatum : vide quam Concilio
contraveniat, omniumque, qui inibi erant, Patrum sententiz.
Quorum una vox est, Siqua essent. Romane sedis privilegia,

ea illi (non ἃ Christo, nesciebant hoc Chalcedonenses, quin) [s Patribus
a Patribus concessa esse*. Quare autem concessa? Quia duod dri
Christus dixerat, Tibi dabo Claves, aut, Pasce oves? Immo, διὰ esset
τὸ βασιλεύειν τὴν πόλιν ἐκείνην Υ, quod ea tum urbs sedes Regia ind
esset, vi sedis Regiz, reliquis imperaret. In sua autem jam
potestate esse, ex eadem ratione, cum et Regia tum sede, et
Senatu potiretur Constantinopolis; pariter et eam quoque

ad parem dignitatem evehere: et cum in cseteris par esset,

in rebus Ecclesiw* parificare, et (ut verbis utar ipsorum) ὡς
ἐκείνην μεγαλύνεσθαι". — Quod habet ergo Roma, de primatu,

a Patribus est, non ab 2pso Christo, et propter Imperatoris
sedem, non Petri. Quam vero potestatem Patres in veteri
Roma sic honoranda exercuerunt, ex eadem et Novam
Romam ad paris magnitudinis instar extulisse; longe ergo
abesse a fide, qui Primatum Pontificis de fide fuisse asserit,

vel religione Synodi Chalcedonensis. | Nec alicunde igitur,
tanquam e vepreculis, extrahat nescio quid, atque arrodat;
Canonem det : (Canones enim Concilii vox sunt,) non ex fronte
Epistole, vel angulo periodi aliquo, aut tituli parte forte, vel
fragmento clausulis.

tom. iv. c01. 770. A

x [Conc. Chalc.] Can. xxviii. (Conc. " (Conc. Chale.] Can. xxviii. (Ibid.
. À.]
Y Ibidem. |

(Can. X VI.
Conc.
Chalc. de
Virgini-
bus Rex
haud
rejicit.]

172

Neque

an.
XXIV. de
Monaste-
riis.]

239 AD CARDINALIS BELLARMINI

Videat Rex an [iste] Canon (xvi. de virgine que ae Deo consecravit) . . .
observetur in Anglia, an contra . . . ad matrimonium cogantur, vel sua-
deantur *.—[Bell. Apol pro Resp.] p. 92. (Op., tom. vii. col. 756. B.C.)

. Verum, neque Canones Cardinali desunt. Videat cnim, in-
quit, Rez, an [decimus] sextus ibi Canon observetur in Anglia.
Certe non violatur. Virgines, non dico, 4188 matura setate et re
deliberata legitime se dicarunt Deo, sed nec Moniales vestrze,
addo vel Monachi, si divertant ad nos, coguntur hic ad matri-
monium : ne suadetur quidem iis, nisi si temere voverint, nisi
8i continere se nequeant. 'Tum enim non nos, suadet eis
Apostolus, melius esse nubere, quam uri*. At vero, etiamsi
nubant, nuptzque adeo extra communionem sint; at potes-
tas tamen eodem Canone fit, loci Episcopo, Censurz laxand:e,
atque virgines sic nuptas communioni demum restituendi :
Non ergo lethale peccatum illud, sed cui posset indulgeri.

' Cogitet Rex quam bene Canonem [istum] (vicesimum quartum) observaverit

Henricus VIII., qui omnia Monasteria profanavit.— [Bell. Apol. pro Resp.]
p. 92. [(Op., tom. vii. col. 756. C.] | |

. Nihil enim ad Nostrum (credo), si forte Henricus VIII. (diu
ante Regem vel natum) Curiata lege, Monasteria hic sustulit,
cum nihil tum minus essent quam Monasteria, quin desidis,
nequitiz:que latibula. Sera jam nimis ea de re cogitatio.
Fortasse autem melius Canonem illum observari potuisse Rex
cogitat ; Et, cum semel Ecclesiz in illa jus, sublata noluisset
penitus, sed mutata : non tamen in Collegia Jesuitarum. | Sed
et illud quoque meminerit Cardinalis ; Divini juris monasteria
non esse, sed positivi; nec statui hoc Canone quicquam de
necessariis ad salutem. | Stetisse diu absque Monachis Chris-
tianam rem, absque iis et stare posse. Occupasse autem
Jesuitas Monasteria eorum multa, detrusis aliquo Monachis ;
etiam reliquis imminere. Et sequenti Ecclesie jus esse in
precedentis Canones positivos, atque ut nova ponendi, ita

* [Παρθένον ἑαντὴν ἀναθεῖσα» τῷ δεσ-
πότῃ Θεῷ, ὡσαύτως δὲ καὶ μονάζοντα,
μὴ ἐξεῖναι γάμῳ προσομιλεῖν. εἰ δέ γε
εὑρεθεῖεν τοῦτο ποιοῦντες, ἔστωσαν ἀκοι-
νώνητοι᾽ ὡρίσαμεν δὲ ἔχειν τὴν αὐθεντίαν
τῆς ἐπ' αὑτοῖς φιλανθρωπίας τὸν κατὰ
τόπον éxwíckowxov.—Conc. Chalc. Can.
xvi.— Conc. tom. iv. col. 763. A.B.)

» ] Cor. vii. 9.

* [Τὰ ἅπαξ καθιερωθέντα μοναστήρια

κατὰ γνώμην ἐπισκόπου μένειν εἰς τὸ
διηνεκὲς μοναστήρια, καὶ τὰ προσήκοντα
αὐτοῖς πράγματα φνλάττεσθαι τῷ μονασ-
τηρίῳ, καὶ μηκέτι δύνασθαι γίνεσθαι
ταῦτα κοσμικὰ καταγώγια τοὺς δὲ σνγΎ-
χωροῦντας τοῦτο γενέσθαι, ὑποκεῖσθαι
τοῖς τῶν κανόνων ἐπιτιμίοις. ---- Conc.
Cbhalc. Can. xxiv.—Conc., tom. iv. col.
167. A.)

APOLOGIAM RESPONSIO. ; 239

refigendi vetera. Tum neque aliam hic poenam apponi, siquis
violet, quam ut subeat τῶν κανόνων ἐπιτίμια.

Exstat denique . . Actione undecima . . . publica invocatio . . Martyris

Flaviani.— [Bell. Apol. pro Resp.] p. 93. (Op., tom. vii. col. 756. D.]

De Clamore illo jam semel conclamatum est. /nvocatio (Sancto
illa non fuit. Nihil hic Cardinali est, nisi votum, ut oratio- qtoni
num compotes fiant, quibus uti tum in celis Flavianum, Conc.
spem non vanam habebant. Idem vero et nostrum, ut haud fa-
Ecclesim, quive in terris est, quzeve in coelis, (et nobis hic 766}
militantibus bene vult) preces audiat, Christi autem super
omnes; Deum autem, et ab illis, et a nobis, et quidem solum,
invocandum : solum certe, quem primi Christiani (quod hodie
constet) invocarunt, ac proinde solum, quem Rex tuto se
existimet posse invocare.

Restat ut de S. Patrum, qui primis quingentis annis floruerunt, veneratione

dicamus. . . Non posse reddi .. rationem, cur non aint etiam admittendi
S. Gregorius, [Venerabilis] Beda, (S.] Anselmus, [S.] Bernardus, (S.]

Thomas, (S.] Bonaventura, et alii. uem Apol. pro Resp. Ms tom. vii.
col. 766. D.] "

Accingit se jam ad annos quingentos, quique, per illos, [Patres

Patres sanctitatis laude floruerunt. Mutire tamen et quiri- pera "m
tari, quasi de angusto nimis sibi circumscripto limite: quasi minus
idonei.]

desperet nonnihil, per hos effectum dare, quod cupit. Nam
cur Bonaventuram, Thomam, Anselmum, non admittat Rex ?
saltem Bedam, et Gregorium? quos, sine certa ratione ex-
clusos dolet. Ne vero doleat. De iis enim hic rebus agitur,
in quibus jus illi Testium non habent. Inciderunt enim in
ea tempora, qui, quanto longius aberant ab Apostolorum
szeculo, (ut quanto Canalis a fonte) tanto vitium magis traxe-
runt. Nec mirum etiam, (ut aquz latices, per quod feruntur 178
solum, ita et) hos szeculum, per quod vixerunt, nonnihil resi-
puisse: Nec ergo prorsus eadem per omnia qualitate utro-
bique spiritus. Nam, et Eurus, quia per deserta spirat,
aridus; Auster, quia per mare, humidus: itidem et illorum,
a Regione, ab ztate, qua vivebant, nonnihil interdum attraxit.
Ferent et illi testimonium loco suo, aliis in rebus: ad has
non tam idonei. Agitur enim de corruptelis, quz ipso eorum
sieculo videntur irrepsisse.

4 [Vide supra, p. 48.]

irgune
Rex acrip-
ait, non
sunt ex
Erasmo
petita.]

174

[ Vera
tamen
Erasmus
gcripsit.]

Ab CaruT OcTAVUM.

Non esse recentia dogmata, sed antiquissima, intercessionem Sanctorum,
Missam privatam, Transubstantiationem, et alia, que Rex Anglise novitia
et nupera vocat.—[Bell. Apol. pro Resp. Op., tom. vii. col. 757. A.]
Non esse dogmata antiquissima, Intercessionem Sanctorum,
Missam privatam, Transubstantiationem, οἱ alia, que Rex
tovilia el nupera vocat.

De B. Virgine...scribit multa, que ex Colloquiis Erasmi petita.— (Bell.
Apol. pro Resp.) p. 93. [Op., tom. vii. col. 757. A.]

M dee: deB. QvoDp de B. Virgine, ἃ vobis, (parum quidem in eo Catholicis)

Dive, Degque titulis indigitata, pie ingenueque Rex subjicit,
id omne, ez colloquiis Erasmi petitum Cardinalis indubitanter
asserit. Putide vero hoc. Unde enim, ez Colloquiis petita
resciscere potuit*? An vellevi id signo indicavit? Inhones-
tus vero mos, nec Cardinale dignus, (quem neque vel in mar-
gine sic annotavit,) eum Regi, pro Auctore suo, velit, nolit,
obtrudere. At Erasmum Tex in tota hac narratione, οὐδὲ
xaT ὄναρ" cogitavit, neque vero Erasmo de vobis quicquam
credit, nisi legat apud vos. E vestris petere solet, nec nisi e
vestris, quie in vobis reprehendit. Quod si liceret, in Cardi-
nalis Controversiis, pares subinde conjecturas facere, nun-
quam majori deridiculo /Esopi cornicula, furtivis nudata colo-
ribus^, quam illa rhapsodia. Sed morem hunc tam barbarum,
absit, ut permittat sibi cordatus quispiam: absit, ut non ex-
plodat in Cardinale candor doctorum hominum.

Quod Erasmus ibi tamen scripsit, non temere fuit, vel de
nihilo; et de quo nemo adhuc convenit Erasmum falsi. Is
illius szeculi mos, atque adeo hujus quoque, de quo conscien-
tiam Cardinalis convenio; annon, per Italiam hodie, s&pius

* (Vid. Colloq. * Peregrinat. Relig. P [Vide Plat. Phileb. ὃ 75. Op,

ergo.—Erasmi Op., tom. i. coll. 774 tom. v. p. 509. Lond. 1826.]
—187. Lugd. Bat. 1703.] * [Horat. Ep. I. 3. 20.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 235

salutetur, devotius invocetur B. Virgo, quam vel Filius ejus
ipse? Aiunt, qui inde huc ad nos redeunt: nec ulla re lzsi
magis eorum animi, quam (ubi legerunt Cardinalem, delicias
ita facientem,) quod tam crassam ibi populi totius superstio-
nem videant: et praxin, ex tota diametro, scriptis ejus
contrariam.

At prudentes et bene instituti Catholici, neque Divam, neque Deam vocant.—

Bell. Apol. pro Resp.] p. 94. (Op., tom vii. col. 757. B.]

Verum prudentes, et bene instituti Catholici, apud vos, nec [Virgo
Divam vocant, nec Deam. Non Divam? — Certe, cui religio ne
sit, (cum de Sanctis agitur) Divi vocem, vel Dive usurpare, tur.]
vix (credo) reperias. Incessit nuper Cardinalem superstitio,
ut sua recognoscens, vocem illam de scriptis suis dispungeret,
quod eam non inveniret apud veleres Latinos Patres? Ubi
ergo, (ut videtur) subinde ei occurrit Transubstantiationis vox,
et Concomitantie, et Hyperdulie. | Ridet rationem Serarius.
ZEdem sacram mon reperias apud Patres Templum vocatam.
Et tamen quis hoc nominis refugiut hodie* ? "Tum, quod Diis
tantum tribui soleat!, quse tamen etiam Cesari tributa, cujus
Divales apices, et Sacram Divalem, Cardinali (credo) nondum
excidisse. ᾿1Ιδιοπάθεια hxc Cardinalis est. — Aliis enim, scru-
pulus nullus, Divam vocandi. Vide Serarium. Vocari potest,
sanctorum, sive hominum, sive Angelorum quilibet, Divus. Cum
Dei veri proprium attributum non sit, recte polest veris hujus
famulis, amicisque tribuit. Vide vel Lipsium (sapientize utique
et literarum Antistitem) atque ejus Divam geminam, Hallen-
sem, et Aspricollem!. Frons ipsa vocem prefert, et vertex
cujusque paginz. Legas ibi plus centies, ne imprudenter
putes excidissel, et voce integra, ne capitali litera scriptam, ne
D. pro B. Typographos quis putet substituisse*, legas, o Diva :
et, o Diva Divarum. | Denique, neque ea voce uti veritus, vel
tum, cum ad Paulum jam Pontificem scriberet!. Atque hec

8 ted Recog. p. 2. [Op., tom. i.
1

à * [^ Án apud veteres Latinos Patres
sacra Christianorum sedes, Ecclesiave,
templum vocata? Et tamen," etc.—
Nic. Serarii Litaneut. lib. ii. Queest.
yi. p. 64. Col. Agripp. 1609.]

f (Bell. Recog. ut supra, not. 4.]

ε E Quod veluti honorificentiasi-
mum falsis sujs Diis tribuerunt Gen-
tiles, id cum veri Dei," etc. — Nic.
Serarii] Litan. [lib. ii] Q[uest.] vi.

pe UNI i

à [J. Lipsii Diva Virgo Halleneis.
Beneficia ejus et Miracula fide atque
ordine descripta. Antv. 1604.]

! [J. Lipsii Diva Virgo Sichemien-
eis seu Aspricollis, nova ejus Beneficia
ct admiranda. Antv. 1606.]

ὁ [Bell] Recog. p. 3. [ut supra,
not. 4.]

κ (Ibid.]
l Él Emisi hoc anno libros duos,
priorem, quo miracula et laudes Dive

175

ut ὃς τω

imperet.]

[Absurda
quedam
et indi

de 68 nar-
rantur.)

236 AD CARDINALIS BELLARMINI

apud Lipsium: quem non impune tulisset, qui vivum, vel
parum prudentem, vel non bene institutum Catholicum scripsisset.
Puto, nec jam Scribanio feret, qui Divam et Lipsium amat;
qui et ipse Dive? vocem usurpat: qui illum, qui se, qui Cen-
sorem Fabricium", tum Approbatores, Cameracensem 5, et
Mechliniensem? Archiepiscopos, ab hac male instituti Catho-
lici calumnia, si vivit, et vir est, vindicabit.
At non Dea. mo, nec ea voce abstinuit, in Hallensi,
Si vota concepisset Hallensi Dese *.

Tum, in illa altera Dea sua sesquipedali :

Àn sudas, Desa, sanguinem τῇ
De qua sacra profantur,
Hanc fore, quee serpentis
Contere[re]t caput [improbi]:
Fecisti O Dea ".

|. Et,

Tunc tibi laudes, Dea, dicct omnis
Sexus et setas t.

Quid videtur ?
Neque ab ea petunt, ut filio imperet.— (Bell. Apol. pro Reep.] p. 94. [Op.,
tom. vii. col. 757. B.]
Non petunt ab Ea, μὲ filio Moperen Petunt vero: Nam,
quid illa sibi volunt?

Monstra te csse Matrem".

Ora patrem, et jube filio,

O felix puerpera, Nostra pians scelera,
Jure matris impera, Redemptori.

Notavit olim Cassander ".
(Neque dicunt) quod absurdis cujuslibet inepti hominis orationibus pateat. —
(Bell. Apol. pro Resp.] p. 94. (Op., tom. vii. col. 757. A.]
Absurdis autem sese negotiis immiscere, stultis petitioni-
bus patere, vel apud classicos Auctores vestros, legas licet.
Hildebrandi ventrem manu versa percutientem, post, leni manu

Virginis Hallensis τον πο δένανν etc. 3 (J.. Lipsii Div. Virg. Hallens.
—]J. Lipsii ἽΝ Paulo Υ.} Miscel. cap. D Js 38. Antv. 1604.]

rg . [Ep.]98. [Op., tom. " p. 181. j "uri Div. Virg. Aspricol. cap.
ntv. 1605.]
Ὁ [Vide Carol. Scribanii Orthod. nó aid p. 29.
Fidei Controv. lib. v. *De Cult. et * [Cap. xlvi.| p. 45.
Invoc. Sanct.' p. 38. Antv. 1612.] n Hymno, '* Ave Maris stella."
n (Vide J. Lipsii Op., tom. ii. pp. [in Offic. B. M. a
826, 840.] * [Geor. Cassan 7 Consultat. p. 142.
ο (Ibid. p. 826. Art. xxi. $ '* De merit. et interc.,

P [Ihid. p. 846. nct. Op.. p. 971. Paris. 1616.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 207

quasi corpus ejus perungentem". "Thom: Becketti nostri
detrita et lacera femoralia consuentem : eoque signo, ne
Presbyterum (durum ingenio supra modum) gradu moveret,
sed eum sua insufficientia literarum dispensaret, severe edi-
centem*. In os :egri Clerici, extractis uberibus, lac immul-
gentem . Lzsam Monialis tibiam unguento de pyxide obli-
nentem; post, mangm sub mento ponentem, et quomodo
disciplinate genu flecteret edocentem *. Adami Sacerdotis
(tum pueri) scabiosum caput sanantem*. Juttz filiolam
sublatam (quam lupus in silvas asportarat) anxie reddentem,
idque, prz timore ac minis; filiolo enim suo Jesu alioqui
carituram, quem Jutta, e sinu ejus avulsum (in vindictam),
nunquam ei redditura fuerat, nisi si curasset restitui sibi
suum, Latronis decollati corpus effodientem, caput cervi-
cibus adaptantem, et unientem; in feretro ponentem, pur-
pura (mire texture, et plusquam humani artificii) feretrum
ejus obtegentem, de exequiis ejus honorifice celebrandis
(tanquam Capellani sui) severe przcipientem *.

Neque dicunt eam ad oscula et amplexus . . descendere.—[Bell. Apol. pro

Resp.) p. 94. (Op., tom. vii. col. 757. B.)

Neque etiam oscula neganda sunt, vel complerus: sed
neque magis absurda. | Accede ad me, el da mihi osculum,
(ait B. Virgo) ef coegit eum?; post etiam strepam tenuit, quo
»Quum ascenderet. Alteri, monacho, collum ejus brachiis
suis stringens, dedit osculum*. Alteri in Pomario cantillavitf.
Et cuimam hzc videntur non absurda? Sed et in Choro
Monachorum singulorum vultus detergentem videas$, et de
pyxide quadam electuarium, per cochlear, haurientem, et
singulis in os immittentem ^. ΕΠ in Cella lectos circum-
euntem, e£ manum super singulorum capita ponentem!. Et
hzc nonne aósurda? Quid illa? Cum prima nocte nuptia-
rum, B. Virgo inter sponsum et sponsam media recubuit; eo
quod sponsus adhuc puer, imaginis sus digito, annulum

* [Paul.] Bernried. Vita Greg. VIT. * (Cesar. Cister. Dial. Mirac. lib.]
pp. 42. [43. Ingolst. 1610.] vii. [cap.] 25. [pp. 48, 49.]

* [Thome] Cantipratens. [Mirac.] Ibid. cap.| 46. (pp. 86—88.]
lib. ii. cap. 29. (sect.] 12. (pp. 285 Ibid.) cap. 59. (pp. 103-105.)

— 288. Duaci, 1605.] Ibid.] cap. 33. [p. 58.

* Vincent. Spec. Hist. [lib.) vii. 3 cap. ἫΝ 96.
[ep] 84. [fol. 85. col. 3. Venet. 1591.]

eesarius [Cisterc. Dialog. Mirac.
lib.] vii. [cap.] 49. (tom. ii. p. 98. Col.
Agr. 1591.)

lbid.| cap. 22. [pp. 43-45.]

Ibid. cap. 18. p. 35.]

Itid.] cap. 48. [pp. 91. 25.
Lroid. enp. 13. [pp. 24. 25.

- Dum "“ Δ, ᾽ δ΄

176

[Etiam e
coelo ve-
nisse dici-
tur.]

,

238 AD CARDINALIS BELLARMINI

(joco) indidisset?. Quid illa dictu feda, de Beatrice, quze
dum publice scortum ageret, B. Virgo, totos quindecim
annos, forma et habitu ejus assumpto, vicem supplevit in
Monasterio*? Quod Abbatissz, gravide facte a Dapifero
suo, obstetricata est, et infantem ex stupro susceptum, Ere-
mit: cuidam educandum, per duos Angelos transmisit ! ?

* Nequesentiunt eam a coeli gaudiis avocari, quanto curam gerit rerum huma-
narum. ... Nam neque Angeli. . avocantur, quando & Deo in ministerium
mittuntur propter nos [leg. eos, qui hereditatem capiunt salutis. — Bell.
Apol. pro Hesp.) p. 94. [Op., tom. vii. col. 757. B.)

Atqui, nonnihil avocaía est a celo, cum per quindecennium
totum, clavium curam gessit, et vicem supplevit meretricule
Beatricis, interim dum illa in prostibulo publice scortum
ageret. Nam, de Angelis alia ratio, quorum id munus est :

“Δἴ non sanctorum, a quibus in summa quiete positis, et ad

alia longe meliora visa vacantibus, quod fit, ex dispensatione
modo fit. Nec avocantur Angeli quidem, scd nec tam 'plene
jam fruuntur celi gaudiis, quam consummato demum szeculo,
et soluti ministerio, quod nunc obeunt, fruituri sunt, cum
toti Deo vacabunt. Ncc enim, in motu, vel actione, verum
in quiete et contemplatione, plenam, omnibusque numeris
absolutam felicitatem — consistere, vel Schola vestra non
diffitetur.

Quod... non audiat preces miserorum, vel aliquando non descendat, . . . re-
pugnat aperte S. Patribus, qui primis quingentis annis floruerunt . . .
8. Athanasius, . . . * Intercede' (inquit) * Hera,' etc. "^—(Bell. Apol. pro
Resp.] p. 94. [Op., tom. vii. col. 757. B. C.]

[De ador Quod audiat B. Virgo miserorum preces, duos testes ad-

tione B.

Virg. testi-

monia
Pseudo-

ducit: quod et aliquando descendat ad homines alios duos.
Miserum Athanasium citat, qui audiri se postulat. Et vere

Athanasii] Quidem miserum. Quodsi sensato cuiquam probare se posse

speret, Homiliam illam S. Patris Athanasii esse, miseret me
Cardinalis. Οὐσίαν ibi deduci vult ab ἐσίαν, (quis autem
audivit usquam vel legit /cíav?) ac ἰσίαν, primo fieri ὁσίαν,.

| Vincent. Specul. (Hist.] lib. vii. ! Vincent. [Spec. Hist. lib.] vii.
cap. 87. [fol. 85. col. 4. [cap.] 86. [fol. 85. col. 3.]
Ceesar. [Cister. Dial. Mirac. lib.] 7 ἱΠρέσβενε κυρία, kal δέσποινα,

vii. [cap.] 35. [tom. ii. p. 60. Ηος βασίλισσά τε καὶ μήτηρ Θεοῦ ὑπὲρ ἡμῶν.
capitulum omittit Tissierius in Bibl. .—Serm.in Annunc. Deip. $ 15. opus
Patr. Cist. p. 204. Bono-Fonte, 1662; — spurium apud S. Athan. Op., tom. ii.
de quo lectorem admonct, ad init. p. 401. ET

cap. xxxiv.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 299

(mutata litera et spiritu), post accedere ei v literam, tum, qui

modo jam advenerat, decedere spiritum denuo, ut οὐσία pro-
ducatur?. Quam hsc misera sunt? quam magno illo et vero
indigna? Et Cardinali tamen, haec sunt Athanasii: sed
miseri et ψευδωνύμου ; non veri illius, et magni Athanasii ?.

177

S. Chrysostomus ...in Liturgia . ..* Intereessione . . . B. Virginis ... dignum
me fac ».' &c.— ( Bell, Apol. pro Resp.] p. 94. (Op., tom. vii. col. 757. C.]

Par est autem ratio de Chrysostomi liturgia. Neque enim (S. Chry-
illa a doctis habetur pro vera, neque vero potest non videri ids
recentior, in qua Alexii Imperatoris mentio, sexcentis mini-
mum annis Chrysostomo posterioris. 'Tum, si esset tamen
vera; at Deus ibi invocatur, non B. Virgo. Dignum me fac,
Confirma me in timore tuo*, Deo dicitur, non Virgini. Sup-
plicat ibi ipsa, non supplicatur ipsi: εὐχαὶ xai πρεσβείαι
αὐτῆς, non πρὸς αὐτήν : utrobique autem, et in coelis, et in
terris, intercedit, qui ipse non est invocandus.

Nyssenus . .. . &cribit ... . Gregorio (Thaumaturgo) apparuisse ... B. Vir-

ginem *.—( Bell. Ápol. pro Resp.] p. 95. (Op., tom. vii. col. 757. D.]

Jam, quod semel apparuit B. Virgo, Nyssenus habet. Nec [De ejus
abest tamen suspicio. Non de fidei formula, de qua satis PP?"
convenit, sed miranda hac apocalypsi per B. Virginem. Euse- 8. Greg.
bius formule meminit, et ascribit integram. Non alio tamen TR
loco habet, quam Metaphrasin Gregorii in Ecclesiasten, inter
monumenta ingenii que reliquit. Sic enim, ibi monumenta
ingenii duo heec modo, memorat ; Metaphrasin, et expositionem
fidei breviter editam*. | Editam autem dicit, non divinitus ei
revelatam. De apparitione ne meminit quidem, (etsi varia

ibi ejus θαύματα commemorat

" [Ὧν γὰρ ἴση τίς ἐστιν οὐσία, δια-
φερόντων ἰδιωμάτων, ἰσία λέγεται, ὥσπερ
καὶ ὁσία καὶ μία καὶ ἐπείπερ ἰσία λέγε-
ται κατ᾽ ἐτυμολογίαν, τροπῇ ToU i εἰς 0,
καὶ πλεονασμῷ τοῦ στοιχείου, οὐσία
διερμηνεύεται.---. 8. ibid. p. 894. C.]

9» (Hunc sermonem esse genuinum
S. Athanasii opus negat ipse Bellar-
minus, De Scriptor. Eccl. (in Athan.)
Op., tom. vii. coll. 50. D., 51. A. B.
Vide quoque Baron. Ann. Eccl. ad ann.
. 48. Num. xix. seq. tom. i. coll. 482.
483.]

P [Πάντα μοι συγχώρησον, ὧς ἀγαθὸς
καὶ φιλάνθρωπος, ταῖς πρεσβείαις τῆς
παναχράντου σου καὶ ἀειπαρθένου μητρὸς,
ἀκατάκριτόν με διατήρησον δέξασθαι τὸ

:) si certz tum f&mzse vel fidei

τίμιον kal ἄχραντον σῶμά cov els ἴασιν
ψυχῆς καὶ σώματος. --- S. Chrysost.
Liturg. Op., tom. vi. p. 1002. lin. 30.]

4 [Ὀρθοτόμησον ἡμῶν τὴν ὁδόν' orf
ριξον ἡμᾶς ἐν τῷ φόβῳ σον τοὺς: πάντας"
φρούρησον ἡμῶν τὴν ζωήν' ἀσφάλισαι
ἡμῶν τὰ διαβήματα, εὐχαῖς καὶ ἱκεσίαις
τῆς é»Bótov θεοτόκου καὶ ἀειπαρθένου
Μαρίας καὶ πάντων τῶν ἁγίων cov.—
Ibid. p. 1008. lin. 27.]

r (Vide S. Greg. Nyse. de Vita 8.
Greg. Thaumatur. Op., tom. iii. pp.
545. 54'1.]

* Euseb. (Hist. Eccl. lib.] vii. (cap.
25. (ex addit. Ruffini, P 173. apu
Auctores Hist. Eccl. Basil. 1528.]

et S. Greg.
ron. tesg-
timonia.)

178

[Utrum
alii Sancti
hominibus

apparue-
rint.]

240 AD CARDINALIS BELLARMINI

fuisset, spectrum tam insigne nunquam prsteriturus. Sed
Eusebium latuit, latuit et Nicenos patres, qui ex ea fidei
formula, si celo cecidisset, os Ário seternum occlusissent.
Nec est apparitionis ulla apud veteres mentio, ante Germani
sz:culum, post annum septingentesimum'. Ego rem remitto
ad Criticos, Vitane illa Nysseni characterem habeat. Esto
tamen, habeat: Apparuit et Saulo Ananias, Saulus vidit in
visione introeuntem ad se Ananiam, et imponentem sibi manus",
cum hoc tamen Ananias ipse nesciret, nec pedem usquam
extulisset domo. Tum, ad rem seriam apparuit, et momenti
magni, fidei formulam dictandam : Et unica vice, hoc. Quid
hoc, ad infinitas illas apud Vincentium, Cantipratensem,Caesa-
rium, Jo. Herolt *, alios nescio quot, apparitiones? Et magna
res hic; et dignus vindice nodus? : Sed, ergone ad caligas
Thom: consuendas, ad Beatricis claves servandas, ad scabiosa
puerorum capita, et ad luxatas puellarum tibias perun-
gendas ? |

Refert [quoque 8.] Gregorius Turonicus ,.. B. Virginem apparuisse Archi-

tecto, ac docuisse rationem columnarum erigendarum ". -- ( Bell. Apol. pro
Resp.] p. 95. (Op., tom. vii. col. 788. A.)

Turonicus autem, et extra oleas est* quingentorum anno-
rum, et eo nomine notatus a vestris, quod fabulosus auctor;
qui sero nimis adest, ut referat, quid Constantino Magno
evenerit in Templi structura, ab Eusebio (qui tum vixit)
czterisque pretermissum. Sed, cur tamen rationem illam
non addidit Cardinalis, immanes illas columnas erigendi ? An
quia puduit? Ego, illius vicem, adjiciam. . Ratio hzc erat ;
ut, quod hominum vires, et machina nulla poterat, id tres
e schola acciti pueri summa velocitate effectum darent.
Dignum patella operculum Ὁ,

Sanctos alioe. .. apparuisse hominibus testantur passim . . Patres . . S. Basilius,

. .. (S. Greg.] Nazianz.. .. Sulpitius, . .. Theodoretus, . . . Augustinus, —
(Bell. Apol. pro Resp.) p. 95. (Op., tom. vii. col. 758. A. B.] j

Instituit de Virgine. Cum deessent autem de ea, supplet
ex aliis Sanctis, ex Basilii Mamante, qui tamen, non nisi in

t (Vide 8. Germani Archiep. C.P. Ἐς Epist. δά Pison. lin. 191.]
fragmentum sub fin. Rer. Eccl. Theor., * (S. Greg. Turon. de Glor. Mart.
ap. Bibl. Patr. Max. tom. xiii. p. 62.) lib.i. cap. 9. Op., coll. 730. D. E. 731.
* Act. (Apost.] ix. 12. A. Lut. Par. 1699.]
* [J. Herolt. Promptuarium Disci- * [Eragm. Adag. p. 35., ex Ariatoph.
puli de Miraculis B. M. Virg. Mogunt. Ran. 993.]
1612.] b (Erasm. Adag. p. 645.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 241

somniis apparuit. Ex Nazianzeno: At is nihil certi de-
signat 4; sed neque Sulpitius, de ullo Sanctorum *. "Theodo-
retus somnium modo narrat, ὁρᾶν ἐδόκει. Et, de Felice,
Augustinus nihil preter auditum habet; et an fieret, per
ipsam presentiam Martyrum, an per Angelos suscipientes
personas Martyrum, quid horum duorum sit, an vero fortasse
utrumque sit, non audet definire&: adeo ille, non certus, de
hac apparitionum questione.
Nunquam... Constantinus . . . Constantinopolim Sanctissimse Deiparse de-
dicasset, (quod eum fecisse scribit Nicephorus,...) nisi credidisset ..
eidem ... patrocinium ... Virginia multum protütdrai — [Bell. Apol

pro Resp.] p. 96. (Op., tom. vii. col. 758. B.]
Quorsum autem ultimum illud e Nicephoro? quod falsum (Utrum
h onstanti-
est tamen. Non enim dedicavit, lib. octavo ^ Matri, qui sep- nas urbem

timo eam dedicarat Christo filio. Sed dedicavit urbem Christo Virgini de-
Tibi dicaverit.]

Constantinus, cujus solennis illa inscriptio testis est.
(Christe Deus) hanc urbem commendo, lib. vii. 49!.

Nisl si

parum tutam putavit Constantinus presidio Christi: ut esset
post Deiparz dedicanda, tutior illius, quam Christi, przesidio

futura: vel certe, utriusque, quam unius.

e [Μνήσθητέ μοι τοῦ μάρτυρος, ὅσοι
δι᾽ ὀνείρων αὐτοῦ ἀπηλαύσατε.--- 8. Basil.
Hom. in S. Mamantem. $ 1. Op., tom.i.
P. 188. C.]

4 [Ὧν al μεγάλαι τιμαὶ καὶ πανηγύ-
pes? παρ᾽ ὧν δαίμονες ἐλαύνονται, καὶ
νόσοι θεραπεύονται" ὧν αἱ ἐπιφάνειαι,
καὶ ὧν αἱ προῤῥήσεις.---5ῬΦ.,. Greg. Naz.
Orat. III. (adv. Julian. 1.) Op., tom. i.
pp. 76. D. 77. Α.]

* [Vide Sulpic. Sever. Epist. IT. de
Obitu et Adparitione B. Martini. Op.,
p. 364. seq.

{{[[Ἐπὶ ὃ τοῦ δαπέδου κείμενος (sc.
ὁ Θεοδόσιοτ) ὁρᾶν ἐδόκει δύο τινὰς λευ-
κειμονοῦντας ἄνδρας ἐφ᾽ ἵππων ὀχουμέ-
vovs λευκῶν, οἵ θαῤῥεῖν τε ἐκέλευον, καὶ
v0 δέος ἐξελάσαι, καὶ ὑπὸ τὴν ἕω καθ-
σπλίσαι καὶ τάξαι τὴν στρατιὰν εἰς παρά-
ταξιν. ᾿Επίκουροι γὰρ ἔλεγον ἀπεστάλ-
θαι καὶ wpóuaxov καὶ ὁ μὲν ᾿Ιωάννην
δαντὸν ἔλεγεν εἶναι τὸν εὐαγγελιστὴν,
ὁ δὲ Φίλιππον τὸν àxócToXor.— Theod.
Hist. Eccl. lib. v. cap. 24. p. 227.)

£ [^ Non enim solis beneficiorum
effectibus, verum etiam ipeis hominum
aspectibus confessorem apparuisse Fe-
licem . . . audivimus, non incertis
rumoribus, sed testibus certis . .
Quanquam ista questio vires intelli-
gentie mes vincit, quemadmodum
opitulentur martyres iis, quos per eos

ANDREWES.— RESP.

Falsum inquam:

certum est adjuvari; utrum ipsi per
ge ipsos adsint uno tempore tam di-
versis locis, et tanta inter se longin-
quitate discretis ... an... Deus
omnipotens, qui est ubique presens

. exaudiens martyrum preces,
per angelica ministeria usquequaque
diffusa prebeat hominibus ista so-
latia, quibus in hujus vite miseria
judicat esse prebend&, et suorum
merita martyrum ubi vult, quando
vult, quomodo vult, Anpumeaue per
eorum memorias .. .. mirabili atque
ineffabili potestate atque bonitate
commendet. Res heec altior est, quam
ut 8 me possit attingi, et abstrusior,
quam ut 8 me valeat perscrutari; οὖ
ideo quid horum duorum sit, an vero
fortassis utrumque sit, ut aliquando
ista fiant per ipsam presentiam mar-
tyrum, aliquando per angelos susci.
pientes ersonam martyrum, definire
non sudéo " —8. Aug. de Cura pro
Mort. Ger. cap..xvi. Op., tom. vi.
coll. 883. C. 884. A. D.)

^ [Zol Χριστὲ ὁ Θεὸς παρατίθημι τὴν

πόλιν ταύτην.---ΝΊΘΘΡΒ. Call. Eccl.
Hist. lib. vii. cap. 49. tom. i. p. 519. C.
Lat. Paris. 1630.]

UU Ner ἀνέθεντο. --- Niceph.
Call cl. Hist. lib. viii. cap. 26.

tom. i. p. 587. D.]

R

212 AD CARDINALIS BELLARMINI

ut recte ergo suspicatus sit Scholiastes Langius, posteriore
loco T7 scriptum pro To librani vitio, qua voce, Christus ipse
designatur, non Mater!: nec erit ita Nicephorus sibi con-
trarius, vel illius octavo libro immemor, quod scripserat paulo
ante in septimo. — Tum, si verum denique, quid ad rem ?
Dedicavit Deiparze urbem Constantinus; non dedicasset, nisi
profuturum ei Virginis patrocinium putasset. Quid ad rem
ista? Nulla enim hic, vel apparitio, vel invocatio, quie prz-
sentis erant instituti, et de quibus dicendum Cardinal.

Sed ...hoc loco Controversias disputandas non suscepimus.—[Bell. Apol.

pro Resp.) p. 96. (Op., tom. vii. col. 758. C.]

Controversias hic disputandas suscipere se negat. | Suscipit
tamen: Nam, ques de Intercessione Sanctorum superius con-
gessit, preeter rem omnia. Non enim, de ipsorum pro nobis
agitur, sed de nostra, apud illos: prior audita forsan: at non
posterior ista.

179 Ad Christum nos venire, sive... per nos sive per alios adeamus. Nam...
Mattheeus [cap. viii.] acripait, Accessit ad eum Centurio,' cum tamen (ipse)
non .. accesserit, sed per alios, dicente eodem Centurione, apud Lucam,
cap. vii. * Meipsum non sum dignum arbitratus.'—[Bell. Apol. pro Resp.
Op., tom. vii. col. 758. D.]

[Ad Chris. Nec illa Regis; e verbis Christi Venite ad Me omnes*,
n objecliuncula est!: Cardinalis ad illam, rejectiuncula potius :
per sanctos et, miror, an seria, Venite ad Me, ait Servator; (id est) Car-
MUT n dinale interprete, Manete vos, mittite internuncium ad Me
aliquem: Id sat ert ad rem, tametsi vos non veneritis. Ita
Venite, jam erit, Ne venite vos, veniant 811. Neque juvat
hic Cardinalem quicquam narratio ejus de Centurione.
Prazemisit ille quidem Seniores Judzorum, (ut habet Lucas " :)
sed et ipse post accessit, (ut habet Matthzus".) Accessit
(inquam) ipse. Nam ni accessisset, quomodo constabunt sibi
verba? Dixit Jesus ad Centurionem, Abi, el secundum fidem
tuam fiat libio. Poteratne abire, qui non venerat? Poteratne
absentem sic affari Christus, 4i, et Tibi, et secundum fidem
luam? . Nimis enim frigide Cajetanus P, et ex Cajetano Car-
dinalis, Dixit ad Centurionem, Vade, non in propria persona,

) [^ Librarius in Grseco exemplari τι [Luc. vii. 3.]
τῇ θεοτόκῳ Bcripsit, cum fortasse τῷ ^" | Matt. viii. 5.]
θεοτόκῳ scribere debuerat."—Schol. ad » Matt. viii. 13.
fin. lib. viii. cap. 26. ibid. p. 589. A ] P ['"'hom. de Vio Card. Cajet. in
.* [Matt. xi. 28. ] Matth. viii.13. apud Comm. in SS.

! (Verba Bellarm. in marg. ad loc.] tom. iv. p. 44. a.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 2943

sed in ejus amicis : Vere ergo tum ipse per se accessit: vere
et nobis, per nos, accedendum est: accedendum (inquam)
fide: fides enim, spiritualis ad Deum accessus: fide vere
acceditur ad JESUM, qua accedere non potuit Centurio aliena,
sed accessit sua. Sicigitur nobis quoque, ad illius exemplum,
propria et nostra accedendum. Nec in Senioribus Judzorum
ponenda spes, vel si mystice intelligas*. 'Tum, de Centurione
alia ratio est: Preceptum non habuit: Et, an si Centurioni
dixisset Christus, Venito ad Me, misisset seniores Judzorum,
ipse non venisset, Cardinalis viderit. Vos autem vere ad
Sanctos acceditis, cum Sanctos oratis, Sancti autem accedunt
ad Christum, Christus ad Deum. . Recte quidem hoc, si dix-
isset Christus, 726 ad Sanctos, Veniant illi pro vobis, ne venite
vos ad me. Perinde erit, ipsi veniatis, an Sancti pro vobis
veniant. Jam, cum venite ad Me, dixerit, venite omnes, et Ego
reficiam vos: (per meipsum utique, non per ministros meos,)
quidni ad illum ipsum recta imus sine interprete, et ab eo
petimus ; sed ad eos divertimus, ab iis petimus, ut ipsi petere
dignentur? An cum ullo Sanctorum spirituum, tutius aut
jucundius loquimur, quam cum Jesu nostro? | An faciliores
aditus habent, aut fandi tempora molliora*? vcl, Christo
ullus Judzeorum senior, Centurione fideli gratior ? An sanctis
nota magis indigentia ? an viscera miserationum latiofa quam
Christo? | Àn major illorum in nos benevolentia, ut major
proinde nostra, apud illos, confidentia? An ulla eorum gra-
tia, promisso Christi, Ego reficiam, an ulla propinquitas,
precepto Christi, Venite ad Me, antiquior esse debet? At vos,
cum sic Sanctos invocatis, locum eis Christi datis, nempe si
veniatis ad eos, Christi loco habetis, qui vice illius, refíiciant
vos. Mediatores habetis apud Deum, qui exorent pro peccatis
vestris, quales se Paulus, et Joannes, non fecerunt, et si fecis-
sent, non tulissent fideles Christiani; Si recte rem tenet
Augustinus contr. Parmen. ii. 8 *.

* [Conf. Bede Comm. in S. Luc.
Evang. cap. vii. apud S. Thom. Aquin.
Aur. Caten. in loc.]

r [Vide Virg. JEn. iv. 293.]

* |'* Si vero ita diceret (Joannes, sc.),
Hsec scripsi vobis, ut non peccetis ; et
si quis peccaverit, mediatorem me
habetis ad Patrem, et ego exoro pro
peccatis vestris; .. . quis eum ferret bo-

norum atque fidelium Christianorum 1
... Si esset mediator Paulus, essent

utique et csteri coapostoli ejus, ae

sic multi mediatores essent; nec ipsi
Paulo constaret ratio, qua dixerat,
Unus enim Deue, unus et Mediator,"
&c.—S. Aug. contr. Epist. Parmen.
lib. ii. cap. viii. (sect. 15, 16.) Op.,
tom. ix. col. 93. A—D.]

R 2

180

(Qus fue-
rit religio
Angelo-
rum a S.
Paulo pro-
hibita.

244 AD CARDINALIS BELLARMINI

Ad illud autem de religione Angelorum, respondeo cum Patribus .. . doc-
trinam fuisse heereticorum, neminem poase per Christum ad Deum acce-
dere, sed per Angelos.—[Bell. Apol. pro Resp.) p. 97. [Op., tom. vii. col.
759. À.]

At, que illa Angelorum religio, secundo ad Coloss., unde
melius quis discat, quam a Synodo Laodiczz habita, (loco Co-
lossis proximo) ubi et invaluit maxime morbus hic, et facta ei
per Patres medicina? — Mansit diu hoc vitium, ait Theodoretus,
in Phrygia et Pisidia, et in. hodiernum usque diem licet videre
apud illos, et eorum finitimos, Oratoria Michaelis. Illi ergo
hoc consulebant (utique humilitate utentes,) oportere per Angelos,
divinam sibi benevolentiam conciliare. Hoc autem dizit, * In
humilitate et cultu Angelorum *. Morbus hic erat. Quod vero
remedium ? Quocirca Synodus, que convenit Laodicece, que
Phrygie Metropolis est, lege prohibuil, ne precentur Angelos".

Humilitas (de qua 101 Apostolus), et ez humilitate religio ad
Zngelos", quzro, ad eosne, tanquam Deos, fuerit, an tanquam
conservos? "lanquam Deos? at ullane humilitas subjicere se
Deo, aut an ibi voluntati locus est? puto, Aumilitati locus
non est, ubi quis erga Deum religiose se gerit, ubi omnis
humilitas, subjectio omnis infra meritum ejus,officium nostrum.
Tanquam conservos igitur. Humilitas ad conservos est. Ibi
demum Jumilitati locus, si cui ex officio non teneris, ei volens
te per Aumilitatem subjicias. Et hec igitur seductio, quam
notat ibi Apostolus, zingelis, (quanquam conservis nostris,)
per humilitatem volentes religionis cultum deferre.

* Sunt nonnulli,' inquit [S. Josnnes] Chrysostomus, Homil. vii. in.. Col. *qui

dicunt, non oportere per Christum reconciliari, et δὰ Patrem accedere, sed

per Angelos: propterea Paulus sursum ac deorsum, qus&e de Christo sunt,
versat ".'— Bell. Apol. pro Resp. ] p. 97. [Op., tom. vii. col. 759. A. B.)

* [Ἔμεινε δὲ τοῦτο τὸ πάθος ἐν τῇ
Φρνγίᾳ καὶ Πισιδίᾳ μέχρι πολλοῦ. Οὗ δὴ
χάριν καὶ συνελθοῦσα σύνοδος ἐν Aaobi-
a τῆς Φρυγίας νόμω κεκώλυκε τὸ τοῖς
ἀγγέλοις προσεύχεσθαι' καὶ μέχρι δὲ
τοῦ νῦν εὐκτήρια τοῦ ἁγίου Μιχαὴλ παρ'
ἐκείνοις καὶ τοῖς ὁμόροις ἐκείνων ἐστὶν
ibeiy: τοῦτο τοίνυν συνεβούλευον ἐκεῖνοι
γίνεσθαι, ταπεινοφροσίνῃ δῆθεν kexpn-
μένοι καὶ λέγοντες, ὧς dóparos ὁ τῶν
ὅλων Θεὸς, ἀνέφικτός τε καὶ ἀκατάληπ-
τοξ, καὶ προσήκει διὰ τῶν ἀγγέλων τὴν
θείαν εὐμένειαν πραγματεύεσθαι. Τοῦτο
λέγει, Ἐν ταπεινοφροσύνῃ καὶ
θρησκείᾳ τῶν ἀγγέλων. ---

Theod. in Col. ii. 18. Ορ., tom. iii.
p. 490.]

u [Ὅτι οὐ δεῖ Χριστιωνοὺς ἐγκαταλεί-
πεῖν τὴν ἐκκλησίαν τοὺ Θεοῦ, καὶ ἀπιέναι,
καὶ ἀγγέλους ὀνομάζειν, καὶ συνάξεις
ποιεῖν ἅπερ ἀπηγόρευται. Ef τις οὖν
εὑρεθῇ ταύτῃ τῇ κεκρυμμένῃ εἰδωλολα-
τρείᾳ σχολάζων,ἔστω ἀνάθεμα, ὅτι ἔγκατ-
ἔλιπε τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν,
τὸν Ὑἱὸν τοῦ Θεοῦ, καὶ εἰδωλολατρείᾳ
προσῆλθεν.--- Conc. Laod. Can. xxxv.
— Conc. tom. i. col. 1504. A.]

* [Col. ii. 18.]

* l'Hedv τίνες oi λέγοντες, Οὐ δεῖ
ἡμᾶς διὰ τοῦ Χριστοῦ προσάγεσθαι, ἀλλὰ

APOLOGIAM RESPONSIO. 945

Chrysostomum, eo loco qui legerit, videbit ideo dixisse [Secun-
Hareticos illos, Non oportere per Christum accedere, sed per Chest]
Angelos, ἐκεῖνο γὰρ μεῖζόν ἐστιν, ἢ καθ᾽ ἡμᾶς, przi& humilitate
id dixisse, fortasse non vera, sed in speciem tamen, apparente.
Majus enim id esse, quam ut nobis conveniat, recta scilicet
adire Christum, et sine Angelorum interventu. Indignum
id esse Majestate Christi, ut per ipsum adducamur: humane
tenuitati commodius esse, ut Angeli nostrse adductioni inser-
viant. Inde autem factum, ut per totum caput illud, Sursum
Apostolus et deorsum, que de Christo, versaret. Sanguinem
crucis, passionem, dilectionem ; quo vitiosam illam humili-
tatem excuteret, et ad Christum, ἀμέσως, vel sine Angelis,
perveniri posse judicaret. Atque hzc Chrysostomus.

S. Hieronymus in Epist. ad Algasiam quiest. 10. addit, reprehendi ab Apos-

tolo eos, qui Angelis, ut Diis sacrificabant*. Christianos autem Angelis,

vel Sanctis gacrificasse nemo demonstrare potest.—([Bell. Apol. pro Resp.]
p. 97. (Op., tom. vii. col. 759. B.]

Nam Hieronymus aperte asserit, loqui ibi Apostolum contra
eos, qui credebant ex Judsis in Dominum Salvatorem;
quique, ut olim eis Stephanus (ex Amos) exprobrabat, cole-
rent militiam cali, militiam autem celi non astra modo esse,
sed et Angelorum exercitus; quod et ex Luca docet, ubi,
facta cum Angelo multitudo militie celestis Y. Qus vero (apud
Amos) servitus dicitur militie celi, eam nunc ab Apostolo dici,

181

Hieron.

διὰ τῶν ἀγγέλων. Ἐκεῖνο γὰρ μεῖζόν
ἐστιν, ἢ καθ᾽ ἡμᾶς. Διὰ τοῦτο ἄνω καὶ
κάτω στρέφειτὰ ὑπὲρ τοῦ Χριστοῦ λεχ-
θέντα αὐτῷ, Διὰ τοῦ αἵματος τοῦ σταυ-
pov αὐτοῦ κατηλλάγημεν, Ὅτι ὑπὲρ
ἡμῶν ἔπαθεν, "Ori ἠγάπησεν ἡμᾶ-ς.---
S. Chrysost. Hom. vii. in Col. Op.,
tom. iv. p. 123. lin. 27.

* [* Quserimus quid dicere voluerit,
in humilitate el religione angelorum,
aut quem sensum habeat. Ex quo
Dominus locutus est ad discipulos;
Surgite, eamus hinc, Et, Helinquetur
vobis domus vestra deserta ; Et, Locus
in quo Dominus crucifixus est, apiri-
tualiter /«Egyptus vocatur et Sodoma,
omnis Judaicarum obaervationum
cultura destructa est, et quascunque
offerunt victimas, non Deo offerunt,
sed angelis refugis et spiritibus im-
mundis Nec mirum, si hoc post pas-
sionem Domini faciant, quum per
Àmos quoque Prophetam dicatur ad
eos ; Nunquid hostias, etc. (Amos v.
25, 26.) Quod plenius in concione

Judaica Stephanus Martyr exponens,
οὐ revolvens historiam veterem, sic
locutus est, Et vitulum fecerunt in
diebus ἐϊ 8, et obtulerunt hostiaa idolo,
εἰ letabantur in operibus manuum
&euarum. Conversus autem Deus tra-
didit eos, ut colerent militiam coli ;
eicut. scriptum est in libro Propheta-
rum. Militia autem cceli non tantum
&ol appellatur, et luna, et astra ruti-
lantia ; sed et omnis angelica multi-
tudo, eorumque exercitus . . . Unde et
in Evangelio juxta Lucam legimus ;
Et eubito facta, est cum angelo multi-
tudo militie calestis, etc. . . . Et

ropterea qui vitulum fecerant in

oreb, et coluerant sidus Dei Rem-
pham... adoraverunt figuras, quas
ipsi fecerunt ; et tradidit eos Deus, ut
Bervirent militie cceli, quee nunc ab
A postolo dicitur religio angelorum."—
S. Hier. Ep. exxi. Vall. (al. cli.) ad AI-
gas. Qusest. 10. Op., tom. i. coll. 875,
D. E. 876. A. B. C.]

7 [Lue. ii. 13.]

[Ecclesise
non licet
novitia ex-
cudere. ]

[Quatuor
prima Con-
cilia reli-
quis prz-
ferenda.]

182

2406 AD CARDINALIS BELLARMINI

religionem Angelorum. H:eretici ergo crant, sed e Judzis
nati, qui sic Angelos precati sunt. Neuter autem 'Theodo-
reto contradicit, sed Cardinalis sibi; primo hereticos fuisse,
post non Christianos; quasi ulli fuerint in Ecclesia Primitiva
haeretici, non Christiani. Non minuit ergo objectionem.
Augeat hic potius responsionem suam.
Etiamsi novitia, et nupera essent, non ideo Rex, qui ea negat, ab hseresi
immunis esset. Habet eonim Ecclcsia Catholica, cum novse Controversise

exoriuntur, jus eas explicandi.—[Bell. Apol. pro Hesp.] p. 98. [Op., tom.
vii. coll. 759. C.]

Ad novitia jam et nupera descensurus, nonnihil sibi diffisus,
prefatur primo, E/iamsi nupera illa sint, et novitia, siquis
tamen ea neget, immunem ab heresi non fore. — Esse enim Ec-
clesie jus, cum exoriuntur controversie nova, eas explicandi.
Quid ad rem? . Sed an movitia cudendi? Απ contra et
preceptum Christi, et Ecclesi: Primitive praxin, Eucharis-
tiam (cui plures interesse voluit Christus, et communicare)
in unius angularem actionem commutandi ? in Eucharistia,
(in qua panem, similiter et Calicem porrexit) panem sine
Calice porrigendi? Quid opus hic explicante ? quid contro-
versia ullaopus erat? —Diserta Christi verba, Ecclesie praxis
non infrequens, 'T'estibus vcl Tridentinis *.

Neque poterit unquam vera ratio reddi, cur, quod licuerat Niceno primo
Concilio, non licuerit postea Concilio secundo, Constantinopolitano.—
—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 98. (Op., tom. vii. col. 759. C. D. genau, non
verbis.]

Tum, qui illi molestus ante, hic quoque heret etiam, et
male habet, scrupulus: quod reddi non possit ratio. Cur
non pari apud nos auctoritate reliqua sint, quam prima qua-
tuor Concilia. Quia, nec Gregorio sunt, Apostolo (ut eum
nominat) nostro*; qui, quatuor prima sicut quatuor Evan-
gelia veneratur et suscipit; cui quatuor prima quadratus
lapis sunt, in quo fidei vitzeque structura consurgit: qui, etsi
veneratur et quintum, non de eo tamen tam sensit honorifice*.
Quia, nec Isidoro: qui quatuor Synodos Principales nominat *.

* [" Non infrequens utriusque spe- — in Defens. ejusd. Epist. pp. 106, 107. ;
ciei usus."— Conc. Trident. Sess. xxi. οὐ ibid. col. 688. B.
cap. ii. ' De Communione sub utraque * [Vide supra, p. 215. not.7.]
specie.'— Conc. tom. xiv. col. 846. E.] ε U Inter csetera autem Concilia
* [Vide Resp. Torti, p. 55; et Epist. uatuor esse scimus venerabiles syno-
Bellarm. ad Blackw.— Bell. Op., tom. os; que totam principaliter fidem
vii. col. 663. C.; et conf. Resp. Torti, complectuntur, quasi quatuor Evan-

APOLOGIAM RESPONSIO. 947

Sed, cur quod licuit primis illis quatuor, (et s1 voles quinque)
non licet et reliquis? Licet vero, si eandem viam pergant,
si eodem spiritu, si iisdem vestigiis.
Neque Constantinopolitano tertio, . . . neque Niceno secundo . . .

Quod in sexto factum non est, (et vos quidem judices) in
quo Canones duo, contra Romanam Ecclesiam 45; in quo, cum
Cyro et Sergio, Honorius quoque vester damnatus est*. Sed
neque septimo pro honore ejusdem Honoriif: tum, quod ei
etiam, tanquam pseudosynodo, per Francofurtensem reclama-
tum est $.

Neque... Lateranensi, ...

Multo autem adhuc minus, Lateranense, in quo non minus
Nicolai Pape, quam Berengari, explosa sententia est.
Nicolai (inquam) qui Christi corpus, fidelium dentibus teri
decreverat, pejore longe hzresi, quam fuit ejus, quam pro-
fligare voluit ?.

Neque .. Tridentino.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 99. [Op., tom. vii. col.
159. D. 760. A.]

Minime vero omnium, Tridentinum, quod necdum vestri
homines, post annos quinquaginta, suscipiunt, pro quo ssepe
supplices fuistis vicino Regno, sed semper repudiati *.

Eadem enim est semper Ecclesia, eadem auctoritate et potestate preedita, et
cum ea semper erit [Ille,] qui dixit, [Ecce] Ego vobiscum sum usque ad
mundi consummationem.—[Bell. Apol. pro Resp.) p. 99. (Op., tom. vii.
eol. 760. A.]

Potestas quidem eadem semper Ecclesiz, eadem auctoritas ;
at non hominum sinceritas, vel in conveniendo, vel in decer-
nendo. Erit autem, ex parte sua, Christus usque ad consum-
malionem mundi nobiscum, sed nobiscum docentibus homines
servare omnia, que mandavit nobis'. Ipse (inquam) mandavit,
gelia, vel totidem Paradisi flumina."— ^ [Vide supra, p. 8. not. *.]

S. Isid. Hisp. Etym., seu Orig. lib. iv. ! [Vide Jusjurandum Berengarii, in
cap. 15. Op., p. 48. F.] quo profitetur ' Eam fidem me tenere,

4 [Vide supra, p. 217. not. *.] quem Dominus et venerabilis Papa

* (Vide Conc. Gen. VI. (C. P. HI.) Nicolaus, .. . tenendam tradidit ...

Act. xiiji.—Conc. tom. vi. col. 943. B. Corpus et sanguinem Domini nostri
Jesu Christi .. . fidelium dentibus at-

geq.]

! [Vide Epist. TTarasii et septimse
Synodi ad Imperatores. Cone. Nic. 1I.
Act. vii.—Conc. tom. vii. col. 581. A.]

€ (Vide Conc. Fraucoford. Can. ii.
Conc. tom. vii. col. 1057. D. E. ubi
tamen hiec synodus non Nice: sed
Constantinopoli habita esse dicitur.]

teri."— Decret. par.iii. * De Consecrat.'
Dist. ii. cap. xlii. * Ego Berengarius."
Corp. Jur. Can. tom. i. col. 1932.]

J [Vide Gloss. ad voc. * Dentibus.'
ibid.

k [Vide supra, p. 140. not.*.]

! [Conf. Matt. xxviii. 20.]

[De missa
privata ex-
aminantur
testimonia
5, Chry-
BoBt.,]

183

248 AD CARDINALIS BELLARMINI

non ipsi ex cerebro nostro commenti sumus, ut εἰκονολατρείας
Nicena secunda, aproXarpeías Lateranensis. Et, en ratio
Cardinalis, cur Tridentino przstet Nicenum primum.

Chrysostomus . . ... * Frustra' inquit, *habetur quotidiana oblatio, cum
nemo sit, qui simul participet ".'—[Bell. Apol. pro Resp.) p. 99. [Op., tom.
vii. col. 760. B.)

Non habet novitatis quicquam Missa privata, antiquissima"
est ; jam usque a Chrysostomi szeculo (nec est szeculum tamen
illud an£iquissimum.) | Sed Chrysostomus, umquamne cele-
bravit missam privatam? — Certe. Questus enim de populo
suo, rarius ad Communionem accedente. Etiam nos inter-
dum querimur, apud quos Missam privatam venalem non
reperias. Sed numquid de Clero etiam? (Clerum autem
habebat numerosum). Quodsi Clerum sibi assistentem habuit,
(et habuit assistentem,) male fide omnino intercisa sunt verba
illa, frustra assistimus Altari : unde scias, solum non astitisse.
Satis in eo momenti fuerit, ne fuerit privata tum Missa illa
Chrysostomi. De populo forte nemo, at non nemo de Clero
illi tum astitit.

Quod ergo dicit * frustra fieri, significat frustra fieri in ordine ad Communi-
cantes, non. . . ad Deum. Optabat enim Chrysostomus, ut etiam optare se
dicit TridentinaSynodus?... ut simul offerretur sacrificium Deo, et populus
communione reficeretur.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 100. (Op., tom. vii.
col. 760. C.]

Et frustra ilud ejus, in ordine ad laicos, non frustra in
ordine ad assistentes sibi Ministros. Nec culpandus in eo
Chrysostomus, qui optavit. Nihil enim ei, nisi vota super-
erant», At culpanda Synodus vestra Tridentina, quz (quod
ita optandum) non optare solum, decreto etiam sancire debuit ;
ut sic simu] utrumque fieret, ex mente Christi: nec, quz
Dominus ipse conjunxit, vel populi negligentia, vel nostra
presumptio separaret. l'riget vero privata missa apud
Chrysostomum, ubi cum illo alii Altari astiterunt.

Ὁ Ὦ τῆς συνηθείας, ὦ τῆς προσλή-
ψεως, εἰκῇ θυσία καθημερινὴ, εἰκῇ πα-
ρεστήκαμεν τῷ θυσιαστηρίῳ, οὐδεὶς ὁ
μετέχων, x. τ. £.—S.Chrysost. Hom. iii.
in Eph. Op., tom. iii. p. 778. lin. 22.]
5 μὸν in marg. ad loc.]

ο [** Optaret quidem sacrosancta sy-
nodus, ut in singulis missis fideles

adstantes, non solum spirituali affectu,
sed sacramentali etiam Eucharistise
perceptione communicarent, quo ad
eos hujus sanctissimi sacrificii fructua
uberior proveniret,"—Conc. Trident.
Sess. xxii. cap. vi.—Conc., tom. xiv.
p. 854. C.)
? [Vide Ovid. Trist. i. 2. 1.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 249

Scribit (S.] Augustinus .. .. oblatum fuisse sacrificium corporis Domini pro
anima matris 3.—([Bell. Apol. pro Resp.) p. 100. [Op., tom. vii. col. 760. D.]

Apud Augustinum autem magis etiam.

Nam, cum dedu- [S. Au-

ceretur ad sepulcrum cadaver Monice, honesta (ut fieri gust.,]

assolet) amicorum pompa, quid obstat, quo minus de pompze
caterva illa, vel plures de oblatis communicarent ? Conve-
nerant enim multi fratres ac religiose feminz; nec aptius
ad eam rem tempus ullum, quam cum tristes homines, et ex
praesenti spectaculo magis fere memores conditionis suse.

Scribit etiam, . . . . unum e Presbyteris suis Sacrificium corporis Domini
obtulisse in domo quadam, . . ad eam [leg. eandem] . . ἃ malignorum
spirituum vexatione purgandam r.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 100. [Op.,
tom. vii. col. 760. D.]

Etiam, cum Presbytero Augustini, annon verisimile, afflic-
tos in domo servos spirituum malignorum vi, oblationis parti-
cipes fuisse; quorum. magis intererat, infesti spiritus vevatione
purgari, quam domus vel postes, vel tabulata. Quis enim
non putet, et oratione, et oblatione, communicasse illos cum
Presbytero, ad quos Presbyter liberandos eo venerat ?

Nazianzenum in exigua cellula exstructo oratorio . . celebrare solitum testa-
tur Sozom. lib. vii. [Hist. cap.) 5.—[Bell. Apol. pro Resp. p. 100. Op.,
tom. vii. col. 760. D.]

In Nazianzeno autem fallit nos Cardinalis. Non enim
ezstructum illi in exigua cellula Oratorium, sed exigua cellula
exstructa in Oratorium, ab iis, qui eandem cum illo religionem
Constantinopoli professi sunt, in quo conventus habebat.
᾿Ἐκκλησίαξε δὲ ἐν οἰκίσκῳ μικρῷ παρ᾽ ὁμοδόξων αὐτῷ τε καὶ
τοῖς ὁμοίως θρησκένουσιν εἰς εὐκτήριον οἶκον karaakevaaÜévru.
Vides, convenisse in Oratorio illo omnes, qui tum Constanti-

3 (^^ Nam neque in eis precibus, quas
tibi fudimus, cum offerretur pro ea
sacrificium pretii nostri, jam juxta se-
pulchrum posito cadavere, priusquam
depoueretur, sicut illic fieri solet, nec in
eis precibus ego flevi."—8S. Aug. Con-
fess. lib. ix. cap. 12. Op., tom. i. col.
287. B.

r [* Vir tribunitius. . . cum afflic-
tione animalium et servorum suorum
domum suam spirituum malignorum
vim noxiam perpeti comperisset, roga-
vit nostros, me absente, preabyteros, ut
aliquis eorum illo pergeret, cujus ora-
tionibus cederent. Perrexit unus, obtu-
lit ibi, sacrificium corporis Christi."—

S. Aug. de Civ. Dei. lib. xxii. cap. viii.
gect. 6. Op., tom. vii. col. 1063. B. C.]
* [Ἐκκλησίαξζε δὲ ἐν οἰκίσκῳ μικρῷ
παρ᾽ ὁμοδόξων αὐτῷ τε καὶ τοῖς ὁμοίως
θρησκένουσιν εἰς εὐκτήριον οἶκον κα-
τασκευασθέντι. Μετὰ δὲ ταῦτα περιφα-
νὴς τῶν ἐν τῇ πόλει νέως γέγονεν obros
5. ᾿Αναστασίαν δὲ ταύτην τὴν ἐκκλη-
σίαν ὀνομάζουσιν, ὡς μὲν φόμην, καθότι
τὸ δόγμα τῆς ἐν Νικαίᾳ συνόδου πεπτωκὸς
ἤδη ἐν Κωνσταντινουπόλει καὶ τεθνηκὸς,
ὡς εἰπεῖν, διὰ τὴν δύναμιν τῶν ἕτεμρο-
δόξων, ἔνθαδε ἀνέστη, καὶ ἀνεβίω διὰ
τῶν Γρηγορίου λόγων .]---ϑοζοτη. [ Hist.
Eccl.) 1{10]. vii. [cap.] 5. (p. 283.

S. Greg.
82.,}

( Eucha-
riatia est
simul
184
Sacrif. et
Sacra-
ment.

250 AD CARDINALIS BELLARMINI

nopolitani erant, orthodoxos. Nec tam fuisse in arcto ibi
Gregorium, ut esset ibi privata Missa (pre loci angustiis)
necessario celebranda. Eo enim loci post exstructam Eccle-
siam S. AÁnastasie, inter omnes urbis Regis Ecclesias im-
primis magnificam. — Quam vero tenui spe pendet privata
Missa, quam infirma basi nititur, cui meliora his statumina
prospicere non potuit, post tot in Coníroversiis suis annos
exactos, veterator tautus Cardinalis ἢ

Natio ..cur Novatores mirentur, quod . . celebretur mysterium Eucharistige
sine participantibus, est, quia non credunt Eucharistiam institutam [fuisae]
a Domino, ut offerretur Deo in sacrificium, sed solum ut Sacramentum
communionis esset, et populo offerretur in alimoniam spiritualem. Si
enim sacrificium admitterent, facile intelligerent, posse sacrificium offerri
Deo pro populo, etiamsi populus de sacrificio non participet manducando,
modo participet impetrando.—([Bell. Apol. pro Resp.) p. 100. [Op., tom. vii.
coll. 760. D. 761. A.]

Atque hoc est quod mirantur nostri homines: non quod
mirari ibi eos fingit Cardinalis. | Credunt. enim, institutam a
Domino Eucharistiam 1n sui commemorationem ; etiam Sacri-
ficia sui, vel (81 ita loqui liceat) in sacrificium commemora-
livum; non autem in Sacramentum modo, vel alimoniam
spiritualem. — Hoc quidem etsi admittant, negant tamen
utrumque usum hunc (sic ἃ Domino simul et conjunctim in-
stitutum) divelli posse ab homine, aut propter vel populi
negligentiam, vel Sacerdotum avaritiam, alterum ab altero
abrumpi. Sacrificium, quod ibi est, Eucharisticum esse:
cujus sacrificii ea lex, ut qui illud offerat, de eo participet :
parlicipet autem accipiendo et comedendo (uti jussit Serva-
tor. Nam participare impetrando, nuperum id quidem et
novilium participandi genus; ac multo etiam magis quam
Missa ipsa privata.

Quia (leg. quoniam] sciebat Rex sacrificium Misse esse antiquissimum,....

. .. ideo non [fuit] ausus inter res novas ponere, ... . sed solum Missam
privatam.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 101. (Op., tom. vii. col. 761. A. B.)

Atque, ex iis quidem, qux jam mihi dicta sunt, (de comme-
moratione ibi Sacrificii, seu Sacréficio commemoralivo) super-
vacuum id omne docetur esse, quod post (necessitate autem
nulla) Cardinalis infercit, de vocis hujus antiquitate. Nihil
enim ea de voce, Rex. Sed habet in taberna merces vix
venales, (nucidas enim jam penc) quas etsi nemo querat,
subinde tamen necesse habet occasionem captare exponendi;

APOLOGIAM RESPONSIO. 251

si forte in Lectorem aliquem incidat tam fatuum, cui possit
obtrudere. At vos tollhte de Missa Transubstantiationem
vestram ; nec diu nobiscum lis erit de sacrificio. Memoriam
ibi fieri sacrificii, damus non inviti. Sacrificari ibi Christum
vestrum de pane factum, nunquam daturi. Sacrificii vocem
scit Patribus usurpatam, nec ponit inter res novas: at vestri
in Missa Sacrificii, et audet, et ponit, ponit (inquam), cum
Transubstantiationem post loco suo jugulat, quo ista perti-
nent, przepropere (dicam, an przepostere) hic ab eo inculcata.
Nec divinare hic ei opus, Missam privatam Patribus ignotam
asserit, asserit et non privatam, qua, scilicet, panem ibi tran-
substantiatum adoratis.

Vide...de Sacrificio Missse,. .. Justinum,. . . Irengeum,. . . Tertullianum
.. . &c.—[Bell. Apol. pro Resp.) p. 101. (Op., tom. vii. col. 761. B.)

Vetustatem erroris ibi dixit in Δώρῳ suo Βασιωλεκῷ": dixit
hic novitiam. Vetus enim et nova, voces comparatze sunt:
Vetus, si ad nos et nostra hec tempora; nova, si ad primos
illos, et à Christo recentes Christianos. Vetus error abeat, si
ad nos, sin ad Christum conferatur, novus, de Christo incrus-
tato. Veritatis testimonium non rejcimus. Nec a voce vel
Sacrificii, vel Oblationis, abhorremus. — Placeret ergo loca
videre, quz citat, nisi vocem, propter quam citat, videret
(Lector) nobis non displicere.

Sed nos nullam scimus... Sacramenti mutilationem, neque partem dimi-
diam esse laicis subtractam. Siquidem dus species . . necessario requi-
runtur ad sacrificium: . . . sed [leg. at] ad essentiam Sacramenti . .
quelibet ex duabus sufficit.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 102. [Op., tom.
vii. col. 761. D.]

At Articulo sequente, de Sacramento, quantus artifex Car-
dinalis? iníegrum fatetur non sumi, mutilum sumi negat:
Subtractam negat partem alteram, ubi pars una modo datur.
Quas hie nobis przestigias facit? | Non est integra Eucharistia,
non tamen mutila: non datur pars altera, nec tamen subtra-
hitur. Atque hic, error errori errorem parit. Christus insti-
tuit Eucharistiam, qua Sacrificium, in utroque elemento: qua
Sacrameníum, in utrovis. Ad essentiam Sacrificii, utrumque

t (^Which, if it be wrong, is no Lond. 1616. '' Non magis propter
more to be allowed for ancientnesse, antiquitatem probanda veniet, quam
than the old Masse is."—Basil. Dor. .Miísse nugamentum."—Op., Latine,
lib. iii. Op., Reg. Jacob. Angl. p.183. p. 83. Francof. ad Mon. 1689.]

185

( Eucha-
ristia in
utroque
elemento
est offe-
renda et
sumenda. ]

[Sacra-
mentum
sub una
tantum
specie non
est integ-
rum.]

186

M

ficium.)

2252 AD CARDINALIS BELLARMINI

requiritur, abesse non potest alterum, si absit, mutilum Sacri-
ficium : 4d essentiam Sacramenti, allerutrum satis, quodlibet ex
duobus sufficit, utrumvis abesse potest, nec mutilum tamen
Sacramentum. Satis hoc magistraliter. | Sed hzc placita
Cardinalis sunt. Quis Patrum hzc ita asserit? ubi nobis
anni quingenti ?

Proinde Sacramentum sub specie panis, est. verum aique integrum Sacra-
mentum, et Sacramentum sub specie vini, verum atque integrum Sacra-
mentum est. Nec tamen sunt duo Sacramenta, quando simul sumuntur
per modum unius refectionis.—[ Dell. Apol. pro Resp.] p. 102. [Op., tom.
vii. eol. 761. D.]

Novam vero hic rem aggreditur, ne res nova sit species
unica. Sub specie enim panis, integrum illi Sacramentum :
8ub specie vini itidem integrum Sacramentum : Duo tamen hzc
integra Sacramenta, duo integra non sunt Sacramenta, sed
unum inlegrum Sacramentum. Quasi novum mysterium
videtur hic meditari, bínitatis in. unitate, et unitatis in bini-
tate. Imo, quod magis mirere, suó specie panis Sacramentum
est, sub specie vini, itidem Sacramentum : nec tamen duo sunt
Sacramenía, et tamen duo sunt Sacramenta. Non est ergo
hzc sacra et individua binilas. Duo non sunt, sed unum, si
festinet quis, si simul unica refectione sumal ; unum non sunt,
sed duo, si moram fecerit, si duabus vicibus ab uno sumatur,
vel una a duobus. Quando simul sumuntur, du: partes sunt,
neutrum integrum: Quando seorsim, duo integra: neutra
vero pars est, sed pars jam toti vqualis. "Tantundem sumit,
qui seorsim alterutram, quantum, qui simul utramque. Quis
hoc capiat, unum, non unum, duo, non duo? Duo integra simul
sumpta, non sunt duo. Duo sunt unum, si simul: Duo, non
sunt duo, nisi scorsim sumpseris. Ratio /oci, (Cardinali post,)
nihil ad Sacramentum ; cur ratio lemporis? Cur non Jesus
Christus idem heri, et hodie"? An tempora mutantur, et
Christus mutatur in illis»? Cur non idem, duobus et uni?
idem unica, idem duplici refectione sumptus?

Imo et illud quero, cur Sacrificium mutilum sit, nisi
utraque species adsit, Sacramentum non sit? cum utrobique,
tam in Sacrificio, quam in Sacramento, cum Corpore Sanguis
sit, εἴ Corpus cum Sanguine? Imo, sive simul sumas, sive

* [Heb. xiii. 8.] ^ Tempora mutantur, nos et mu-
* [Respicit vulgatum illud, tamur in illis."]

APOLOGIAM RESPONSIO. 253

seorsim, duo sunt duo: nec coalescent, si s?mul; dissilient, si
seorsim. ΑἸ excidit hic Cardinali Concomitantia sua"? vel an
simultas forte aliqua nuper intercessit, inter concomitantiam
et Sacrificium ? mansit tamen bona gratia, inter eam et Sacra-
mentum ; ut, comitari velit Corpus Sanguinem, Sanguis Cor-
pus, inter communicandum; secedant autem a se invicem, inter
sacrificandum ; nec velit esse, vel Sanguini Corpus comes;
vel Sanguis corpori? Sacrifico Corpus? simul est et Sanguis
cum Corpore. Corpus enim Christi exsangue non est : Quare
Sacrificium non mutilum: Sacrifico sanguinem ? nec solum
tamen; Christus enim utrobique, nec divisus, sed integer:
Quare nec vel ibi mutilum Sacrificum. Imo mutilum, cla-
mat Cardinalis, plane mutilum ; recte dici potest Sacrificium
mutilatum. Nequicquam hic intervenit concomitantia: re-
jicit prorsus: rejiciat ergo et in Sacramento: Imo secus in
Sacramento. | Ibi jam in Quodlibetis est, Quaelibet ibi sufficit e
duabus. Quasi maneat prz foribus Concomitantia, sacrificante
Cardinale; ubi Sacrificium peractum, tum demum advocet,
(ut ille Sosiam in Comoedia, 4desdum*.) Quo hec glutine
cohzreant? Certe nisi credat quis, sed nec cum credet, hzec
intelliget.

Gratulari tamen hic libet Romane Ecclesie, de aucto jam [Aliter
ei Sacramentorum numero. Nam si concinnavit jam ei Car- RAUS UN
dinalis Sacramentum verum atque integrum sub specie panis, BomerRT
verum autem etiam et integrum sub specie vini : (accedentibus |
duobus his ad reliqua sex) consurget jam Sacramentorum
numerus octonarius, quem Cardinalis beneficio Ecclesia ac-
ceptum ferat. Sacramentum vero, nihil nisi sacrificii partici-
patio. Sacrificium enim pacificum ibi, et Eucharisticum.
Videte Israel secundum carnem, Nonne qui edunt hostias, par-
licipes sunt allaris* ? Atque, ut sacrificium non integrum,
nisi Corpus fractum, nisi et fusus Sanguis, sed mutilum
(fatente Cardinale); ita nec Sacrificii integra participatio, nisi
siquis utriusque, tum fracti Corporis, tum fusi Sanguinis com-
pos fiat. Notat ibi Apostolus Symbolum Corporis, pane, quem
Jrangimus : Sanguinis, calice, cui benedicimus. Panis, partici- 187
cipatio Corporis: calix, communicatio Sanguinis. Repetit

" [Vide Bell. de Sacram. Euch. p. 183. D. seq.]

lib. i. eap. 2. 8 'Tertio Op., tom. x (Terent. Andr. 1.1. 2.]
iil. p. 97. E.; et lib. iv. cap. 21. ibid. ] Cor. x. 18.

251 AD CARDINALIS BELLARMINI

post, Non potestis calicem Domini bibere, et calicem Demonio-
rum?. Perinde de Calice bibendo solicitus, quam de pane
manducando. Quodsi autem, sub specie panis sic, (ut ais)
integrum Sacramentum est ; cum ad Sacramentum descendit
Sacerdos, cur infegro contentus non sit? plus infegro quid
opus est sumat? cur quod populo infegrum est, illi itidem
non sit? aut quo illos contentos esse jubet, ipse non est?
Quod (uti scis) ad conflandam invidiam spectat. Avarum
enim esse Sacerdotem, cui plus opus sit, quam sit satis.
Saltem, spem hic facit Cardinalis, cum perinde znfegrum
sit Sacramentum sub specie vini : posse hoc, ab in£egro aliquo
Pontifice impetrari, ut alternis vicibus, Missam Auwmidam
celebrare liceat. | Et interdum, vice prima, sub specie panis :
proxima dein, sub specie vini: neve arescentibus, quoad sic-
cam Communionem suam Catholicis, necesse sit ad infegrum
illud suó pane semper alligari: sed interdum :in/egro hoc,
sub vino, atque ita, per vices saltem, utroque negro frui
liceat. Nec desperandum, si sic per vices ad tempus, alter-
utro, tandem et ut simul utroque potiri detur; quando
tantundem det tantidem, ac duo hec integra unum modo inte-
grum sint.
Simile est in Baptismo, siquis unica mersione baptizetur, integrum baptis-
mum recipit, et si [baptizetur] tribus [mersionibus], integrum etiam.—
[Bell. A pol. pro Resp.] p. 102. [Op., tom. vii. col. 762. A.]
[Deme . Nam de mersione unica vel trina dissimile totum. Una
enden enim est eademque actio Mersionis, sibique continua in
haud simi- Baptismo. Αἴ in Eucharistia, et in se discreta actio, come-
lia est : 2 ΐ . , : v.
ratio.] dendi et bibendi: et vero in objecto, Hostiz, atque Calicis,
panis et vini. Tum, hic preceptum; ibi nullum. Nihil
quicquam de numero sersionis priecepit Christus, vel uno vel
trino, in Baptismo: praecepit autem, de uíraque specie, in
Eucharistia : expresse precepit, apud omnes expresse ; tam
Bibite dixit, quam Comedite. Et cum Bibile dixit, omnes
addidit; quam si Servator vocem addidisset ad Edite, mire
rem vestra juvisset, ut Cardinalis argumentum procederet ^,
(quo post se recreat) ubi non addidit, omnes, sed solum dixit,
Bibite. Nam nobis idem (credo) non permitteret, ut sic
scilicet instituere liceat argumentum. — 4/que hec ratio est,

: "Bard Vers. 21. [Op., tom. vii. col. 762. C. Vide ipsa
* [Bell. Apol. pro Resp.] p. 1083. verba Bellarmini, infra, p. 256.)

APOLOGIAM RESPONSIO. 2355

cur Christus diceret in Pane, Accipite, comedite, ubi non addi-
dil, * omnes :? in calice autem, Bibite ex hoc omnes ; ut omnes
admoneret, quo ab ea specie nulli se abstinerent.

Quemadmodum Ecclesia . .. jua habuit aliquando jubere, ut trina, . . . ali-
quando ut unica... mersione baptismus fieret: sic etiam... liberum
relinquere, αὖ sub una specie, vel sub duabus Eucharistia reciperetur.—
(Bell. Apol. pro Resp.] p. 102. (Op., tom. vii. col. 762. A.)

At, in Christi precepto, et ubi imperandi voce utitur,
Ecclesie jus nullum est : ibi forte jus est, ubi (ut in mersione) z 88
rem in medio relinquit. Nam si, semel tantum mergite dixis- [orsi
set, vel si fer, credo non mutasset Ecclesia; nec Cardinalis, ut mutare

mutaret, auctor fuisset. Dixit autem Comedite, dixit et Media]
Bibite, et similiter, et tam huic, quam illi, Hoc facite. Quo
dicto, Christus liberum non reliquit : nec jus habet Ecclesia,
quod Christus imperavit, liberum relinquendi ; vel jubendi, ut
una species tantum recipiatur, ubi duplici precepto (ut sub
duabus sumeret) edixit Christus: vel, ubi Christus in utro-
que, Hoc facite, subjunxit, ibi in uno expungere, vel ibi ne
faciant interdicere. Libertati locus est, ubi silet imperium :
ubi imperat, Bibife, Bibite omnes, Hoc facite, nec integrum
jam, nec liberum, non parere. Credo autem, vitio statis,
Cardinali excidisse hzc, vel ad novitia hzec adactum, ne mo-
rem hunc suum necesse haberet novifium confiteri.

Ab initio Ecclesise non defuerunt, qui sub una tantum specie communicarent.

— (Bell. Apol. pro Resp.] p. 102. (Op., tom. vii. col. 762. B.]

Verum paulo ante, non hic Controversias suscepisse se, dixit, (Testimo-
sed, ut veterum Patrum sententias proferret, qui per annos nulo sc
primos quingentos. Ubi nobis jam Patres ilh? Suspenso 7: re dede
hic gradu incedit Cardinalis, et non defuisse dicit, qui per '
illos quingentos suó una tantum specie communicarint. Quos
autem? An Patres? 1. Imo Nazar:xos e Judzis, 2. Ma-
nicheos ex Hsereticis, 3. Quosdam, domum secum particulam
Eucharistiw deferentes; 4. Clinicos. Quatuor hos, Patrem
hiclego nullum. Videamus tamen, vel hos.

Non est . . credibile (Nazargos) contra votum suum bibisse de calice. .....

Neque tamen credibile est eos omnino a communione abstinuisse.— Dell.
Apol. pro Resp.] p. 103. (Op., tom. vii. col. 762. B. C.]

Credibile, (id est) probabile est, et pie credi potest", e Naza- [Nazarei.]
* [*Probabile est, pieque credi po- iv. cap. S *Quarta.,' Op. tom. i.

tesi Summum Pontificem . .emrare p.212. D
non posse."— Bell. de Rom. Pont. lib.

189

256 AD CARDINALIS BELLARMINI

riis aliquos, ad Christum conversos. Esto: ii autem, ex voto,
vinum non bibebant. Non esl autem credibile, eos omnino a
communione abstinuisse. Sed neque credibile, contra volum,
vinum bibisse. Quare pane solo communicasse. Videt (credo)
credibilibus hisce suis, et «on credibilibus, nihil effectum
Cardinalis: Non enim, post peractam consecrationem, credi-
bile est superesse jam vinum in calice; quod bibere possit
Nazareus; quod si bibat, peccet in votum. Non sane vini
substantia (ait) sed accidentia. | At vini accidentia vinum

non sunt. Vinum enim, substantia.
Nazarmi .. . tanta religione abstinebant a vino, . .. ut ne uvas quidem pas-
Bas gustare possent. Itaque propter hunc tantum religionis rigorem om-

nino credibile est, Nazarseos eo tempore non fuisse ausos vini saporem
gustare.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 103. (Op., tom. vii. col. 762. B.)

Sed tantus voli rigor, ait Cardinalis, μὲ nec uvas passas
gustarint. Nazarei. Certe, sed an uve passe accidentia ὃ
Superest vero in passis uvarum liquor, adeoque et substantia
ipsa Poterat ergo Nazarszus, salvo voto poterat, secure
bibere. Potest hoc et Turca, (qui Mahometi lege arcetur) et
vel in media Schola asserere, Vinum non bibo, vofum non
viol: De vino vovi: accidentia vini vinum non sunt, non
sane magis, quam accidens substantia est. Evanescit ergo,
cum vini substantia, argumentum hoc. Sed tamen, neque
Nazareatus votum, nisi ad tempus, atque illud in plerisque
non diuturnum. Nihil ergo incommodi, si Eucharistia tan-
tisper abstinerent, dum completi dies Nazarzatus 81). At si
diuturnum : credibile est, (si vere ad Christum conversi erant)
majorem Eucharistie, quam Nazarzatus rationem habuisse.
Majus enim mandatum hoc Christi, quam votum illud nondum
Christiani: et, satis in eo virium, etiam absque Bulla Ponti-
ficia ulla, cum voto dispensandi. At vero, creditum eo tem-
pore, a Nazarwis saporem vini gustari sine vini substantia
potuisse, omnino id quidem credibile non est. Videt in vappam
abire hzec : admiscet et alia, sed quz non minus diluta.

Atque heec est ratio, cur S. Lucas Act. ii. scripserit, ' Erant , . . perseverantes

.. . in communicatione fractionis panis, etc. Ubi non addidit quicquam

de calice, sed solum meminit fractionis panis, quoniam ab ca specie nulli
se abstinebant.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 103. (Op., tom. vii. col. 762. C.]

Quod nempe de fractione panis meminerit Lucas, nec addi-
dil quicguam de calice. Ubi, subit animum ejus species
phantasmatis, propter calicem non additum, aliquos ibi ab

APOLOGIAM RESPONSIO. 257

altera specie abstinuisse. "Verum si illa ratio, quod aliqui
tum ibi Nazarzi (qui et pauci aliquot, et ad tempus, et ex
dispensatione), at non a paucis illis, sed ἃ longe majore
parte, facienda denominatio: inter quos, ut panis fractus,
itidem et calix distributus. Sed, etiamne Troade * Nazarzos
autumat fuisse, ubi eadem tamen phrasis usurpata? Scit
. vero Cardinalis fractionem panis Hebrza Synecdoche phra-
sin usitatam, pro integro, totoque convivio ; nec, cum intravit
Christus, μέ manducaret panem cum Principe Phariseorum 8,
recte rationem inferri, ubi non addidit quicquam de potu, quare
toto illo prandio Christum non bibisse: vel, (ut Cardinalis
verbis utar) quod invitatus modo ad comedendum panem fuit,
nec potus mentio addita, a potu se abstinuisse.

Neque negant Adversarii, in hoc loco per fractionem panis intelligi distribu-
tionem Eucharistig. . . . Eadem fortasse causa est, cur Apostolus de calice
scripserit, 1. Cor. x. *Calix benedictionis, cui benedicimus" De pane
autem, ' Panis quem frangimus. Calix enim semper benedicebatur, sed
non semper omnibus distribuebatur: panis autem semper frangebatur, id
est, dividendo porrigebatur.—T[ Bell. Apol. pro Resp.] p. 103. (Op,, tom. vii.
col. 762. C. D.]

Esto autem, ut quidam /ocum intelligant de Eucharistia: (Calix post
qui ita intelligunt, ex linguz illius idiomate, de Eucharistia rc E
integra intelligunt, non dimidiata. Foríasse et eadem causa, per com-.

. . : s municanti-
cur scripserit Apostolus de Pane, * Panis quem frangimus:? sed vus distri-
* Caliz, cui benedicimus. Non enim venit tum fortasse Apostolo butus.]
in mentem de Livonia, ubi pre gelu nimio, interdum, vinum 190
quoque frangitur: alioqui forte et de vini fractione nonnihil
dicturo. Verum ubi locum habet fortasse, (quod Augustinus
nos monuit *) locum habet et fortasse non : fortasse ergo hec
causa non est. Nam et calix ille, qui non frangitur, sed cui
benedicitur, communicatio est Sanguinis Christi. Communica-
bant ergo ei omnes: exsortes alioqui futuri Sanguinis. Nec
minus calici; ut communicarent Sanguini, quam pani, ut
participarent de Corpore. Nec obstabant hic (credo) Nazarszi,
qui Corintho longe aberant, cui hsec scripsit Apostolus.

Unde paulo infra, * Unus panis," inquit, “οὐ unum corpus sumus, qui de

uno pane participamus. Neque de calice aliquid addidit, quoniam, ut

* Áct. xx. [7.] verbo, quod est foríasse."—S. Aug.
* Luc. xiv. 1. Enarr. in Ps. cxxiii. sect. 8. Op., tom.
* (^"Apa quia dubitantis verbum iv. col. 2007. A.]

est, expressum eat quidem dubitationis

ANDREWES.-— RESP. S

258 AD CARDINALIS BELLARMINI

unum corpus simus, hoc sufficit, ut de uno pane participemus,—f[Bell. Apol.
pro Resp.) p. 103. [Op., tom. vii. col. 762. D.]

At paulo infra dicitur, Unum corpus sumus, qui de uno pane
parlicipamus ; neque de Calice aliquid addidit. | Sed et paulo
adhuc inferius ubi plus momenti, (cum ex professo agat ibi
de Eucharistia, cap. xi.) septies calicem addidit pani; quasi
non sufficiat, ut de pane solo participemus. Εἰ adhuc, paulo
inferius, Omnes nos dicit baptizatos in uno Spiritu, et omnes in
uno Spiritu potatos*, — Omnes (inquam) potatos, nec de pastu,
vel pane, aliquid addidit. "Nec ea tamen fortasse ratio, quod
aliqui a pane, a vini specie nulli se abstinebant. Denique,
vel eo ipso Cardinalis loco, notarunt Lovanienses in margine,
in Exemplaribus quibusdam apponi, Et de uno calices. /Eque
enim uvae multe ad calicem unum concurrunt, ac grana
multa ad panem. Synecdoche utrobique est, et utraque sub
una species intelligitur. Atque si, ut unum corpus simus,
requiritur, ut pane: ut unus spiritus simus, et id quoque
requiritur, ut uno calice participemus.

Scribit S. Leo Ser. iv. de Quadragesima.... Manicheos, ut Roms a Catholicia
internoeci non possent, aolitos cum Catholicis panem Eucharistie sumere,
ἃ calice vero [leg. autem] abstinere^, Quod si necessarium fuisset eo tempore
Eucharistiam sub utraque specie sumere, et omnes fideles eam sub utraque
specie. .accepissent, neque Manichsei latere potuissent, qui a vino semper
abstinebant; et S. Epiphanius, et S. Augustinus inter errores Manichise-

orum numerassent, Eucharistiam suiflere sub una specie.—[Bell. Apol. pro
Resp.] p. 104. [Op., tom. vii. coll. 762. D. 763. A.]

[Manichei Α Nazarzis abeo, (quos vix tamen credibile est, Troade
Eucha. — fuisse multos, vel Corinthi) ^ Sequor Cardinalem, qui a
des las Judzis jam transit, ad H:ereticos Manichzeos : id autem, ut
S non defuisse sibi doceat Patres in vetere Ecclesia. Hi neque

vinum bibebant, ex hsresi sua, Non tamen abstinebant a
Calice. Nam in Eucharistia sanguis erat merus, non vinum,
et (amissa jam vini natura) sanguis Principis lucis, non autem
(ut cum vinum esset) sanguis Principis tenebrarum. Sic illi
! ] Cor. xii. 13.
ε [In 1 Cor. x. 17. apud Bibl. Sacra,

Antv. 1583.]
^ [* Cumque ad tegendam infideli-

ideo vestrsee notum facimus sanctitati,"
etc. ut in textu pag. seq.—S. Leon.
Serm. xlii. Ball. (al. xli. de Quadr.
iv.) eap. v. Op., tom. i. col. 161. In

tatem suam nostris audeant interesse
conventibus, ita in sacramentorum
communione se temperant, ut inter-
dum, ne penitus latere non possint,
ore indigno Christi Corpus accipiant,

Sanguinem autem redemptionis noR-

tre haurire omninp declinent, Quod

Edit. Ballerin. verba ' Notati et pro-
diti, quse postea in textu occurrunt,
omittuntur.
! (^^ Quee tanta perversio est, vinum
ede fel principis tenebrarum."—
. Aug. de Moribus Manich. sect. 44.
Op., tom. i. col. 1182. A.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 259

Cardinali responderent ; nec de accidentibus sibi curz esse.
Sed et Leo ibi nihil asserit, nisi, eos sanguinem redemptionis
nostre non haurire. Non haurire; simulare tamen, quasi
hauriant: Pitissare scilicet pauxillum, ore continere, nec
haurire, exspuere enim post, sed interim, quasi hausissent,
simulare. Eo enim spectant, quz Leo statim subjicit. Quod
ideo vestram volumus scire sanctitatem, ut vobis hujusmodi
homines οἱ his manifestentur indiciis ; et, quorum deprehensa
ferit sacrilega simulatio, notati et proditi a Sanctorum socie-
tate Sacerdotali auctoritate pellantur. Fuit ergo aliqua Mani-
cheorum sacrilega simulatio, a piis notanda et prodenda. Illa
vero que? Nempe illud in vitio ponit Leo, quod Sanguinem
redemptionis nostre haurire declinent ; jubet autem eo indi-
cio notari et prodi, jubet sacrilegam simulationem deprehendi.
Intervenit ergo sacrilega simulatio, dum, quod ore sumerent,
haurire tamen declinarent ; quam notari vult et deprehendi,
ut deprensi pellantur Ecclesia. Quid opus autem notari a
fidelibus, quod haurire declinarent sanguinem ; aut quomodo
latere eo facto, vel proditi de eo, Ecclesia pelli, nisi simulate id
facerent? latebant quidem, eo quod Aaurire se simulabant,
nec hauriebant tamen; de quo deprehensi, tanquam et sacri-
legii, et simulationis rei Censuris Ecclesi: merito erant
feriendi. Nam Augustinus et Epiphanius inter errores Mani-
cheorum numerare non poterant, qui nullus erat. Non enim
admovere ori renuebant calicem, sed haurire simulabant; ut
error non fuerit notandus, sed prodenda simwuatio.
Mos erat antiquissimis temporibus, ut, qui vellent, Eucharistiam in manibus
sumerent, ac domum deferrent sumendam, cum eis opportunum videretur.

[Id testatur Tertullianus *, &c.—Bell. Apol. pro Resp.] p. 104. (Op., tom.
vii. col. 763. A.]

* ("^ Non sciet maritus, quid secreto τοῦ λαοῦ λαβεῖν τὴν μοῖραν ἐπιτρέπουσι.

ante omnem cibum grustes ! et si sci-
verit panem, non illum credit esse qui
dicitur?" re scil. Eucharisticus)
—Tert. ad Uxor. lib. ii. cap. 5. Op.,
p. 169. B.

* Et alius, qui et ipse maculatus,
sacrificio a sacerdote celebrato, partem
cum esteris ausus est latenter acci-
pere: sanctum Domini edere et con-
irectare non potoit, cinerem e ge
apertis manibus invenit."
rian. de Lapsis. Op., p. 133.

*H xal τὴν Εὐχαριστίαν τινὲς δια-
νείμαντες, ὡς ἔθος, αὐτὸν δὴ ἕκαστον

—8. Clem. Alex. Strom. lib. i. cap. 1.
p. 9318.

Ἐν ᾿Αλεξανδρείᾳ δὲ καὶ dv Αἰγύπτῳ
ἕκαστος καὶ τῶν ἐν λαῷ τελούντων, ὡς
ἐπὶ τὸ πλεῖστον, ἔχει κοινωνίαν ἐν τῷ
οἴκῳ αὐτοῦ, καὶ ὅτε βούλεται, μετα-
λαμβάνει δι᾿ ἑαυτοῦ.---38. Bas. Ep. xciii.
Bened. (al. celxxxix.) δὰ Ceesariam.
Op. tom. iii. p. 187. A.

* Án alius in publico, alius in domo
Christus est! Quod in Ecclesia non
licet, nec domi licet."—8. Hier. Ep.
xlviii. Vall. (al. Ld Liber Apol. ad
Pammach. i libris contra Jovinia-

191

Reliquis

ucha-
ristise
&gepe do-
mum
delatze.]

(Quod
postea p!i0-
hibuit Ec-
clesia.]

192

(Eucha-
ristia sub
utraque
specie ad

delata.]

260 AD CARDINALIS BELLARMINI

Nec abnuo fuisse, primis illis temporibus, qui domum se-
cum, peractis sacris, panis consecrati particulam deportarent,
sed ejus ipsius, quo prius in Ecclesia, communicassent ; cum
et ibi alteram quoque speciem non minus sumpsissent. Ubi
enim, mandato Christi satisfactum, edissent de pane, bibis-
sent de calice; ne totam panis portionem consumere necesse
esset, permissum, ut decerptam de pane particulam defer-
rent secum, asservarent, quam ante omnem cibum sumerent,
qua se, si persecutio ingrueret, solarentur, non ut mutila
tamen Eucharistia, sed ut reliquiis integris.

Nulli (Neque ulli] erant in domibus laicorum calices sacri ad Eucharistiam
sub vini specie conservandam. — [Bell. Apol. pro Resp.] p. 104. [Op.,
tom. vii. col. 763. B.]

Àn vero et vinum asservarint, incertum ; cum tam pos-
sent in vase non sacro vinum, quam ἐπ cista non sacra panem
reponere. At de reliquiis illis, quas asservassent, quoties
demptam particulam jejuni sumerent, non puto dici poterant
toties synaxin domi celebrasse. Et hoc ipsum, quod toleravit
ad tempus Ecclesia, post, decreto suo sustulit! Ut nihil hic
eedificet e Patribus Cardinalis, nisi quod Patres ipsi post de-
struxerint. Adeo caducis fulcimentis hzec causa nititur.

Apud veterea consuevisse deferri ad segrotos Eucharistiam sub aola specie
panis, ut notum est ex Epistola Dionysii [Episcopi] Alexandrini apud
Eusebium lib. vi. [Hist.) c. 36». —[Bell. Apol. pro Resp.] p. 105. [Op.,
tom. vii. col. 763. C.]

Ad egros et absentes delatam & Diaconis Eucharistiam con-
stat, sed integram, et utraque specie, panis et vini, non panis
sola. Sed et priconsecratam, viatici loco, ad animam agen-
tes. Nam panis speciem non solam, delatam ad Serapionem,

num. sect. 15. Op., tom. i. col. 225. D.
Cui loco Editor subjungit, * Hinc ap-
paret obtinuisse ad usque tempora
consuetudinem, ut fideles Eucharistise
Sacramentum domi haberent, quod
sumerent."]

! [* Item legit (Lucius sc. Eu-
charistiee gratiam si quis probatur
acceptam non sumpeisse, (tm marg.
consumpsisse) anathema sit in per-
petuum. Ab universis Episcopis dic-
tum est, Placet."]—Conc. Cesarau-
gust. Can. iii. (Conc. tom. ii. col.
1010. A.

" 8i uie autem acceptam a sa-
cerdote Eucharistiam non sumpeerit,

velut sacrilegus propellatur."]—Conc.
Dues I. C(an.] xiv. (ibid. col. 1225.

" [Bpaxb τῆς εὐχαριστίας ἐπέδωκεν
τῷ παιδαρίῳ, ἀποβρέξαι κελεύσας, καὶ
τῷ πρεσβύτῃ κατὰ τοῦ στόματος ἐπι-
στάξαι. ἐπανῆκεν ὁ παῖς φέρων ἐγγύς
τε γενομένου, πρὶν εἰσελθεῖν; ἀνενέγκας
πάλιν ὁ Σαραπίων, ' ἧκες,᾽ ἔφη, * τέκνον"
καὶ ὃ μὲν πρεσβύτερος ἐλθεῖν οὐκ ἣἢδυ-
νήθη᾽ σὺ δὲ ποίησον ταχέως τὸ προσ-
ταχθὲν, καὶ ἀπάλλαττέ με. ἀπέβρεξεν ὁ
παῖς, καὶ ἅμα τε ἐνέχεε τῷ στόματι.----
Euseb. Hist. Eccl. lib. vi. cap. 44.
pp. 317, 318.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 261

apud Eusebium, verba illa evincunt, ἀποβρέξαι, ἐπιστάξαι,
ἐγχεῦσαι, madefecit, infudit, instillavit, que nisi humido
peragi, quie de solo pane intelligi non possunt. Panis enim
solus vix dicitur instillari, vel infundi, certe, sine humido non
madefieri. Vel ergo commista ibi, vel resoluta in liquidum
Eucharistia. De panis quidem substantia sola, apud Euse-
bium non liquet.

— Ex vita S. Ambrosii a Paulino scripta". —[Bell. Apol. pro Resp.] p. 105.
(Op., tom. vii. col. 763. C.]

Αἴ Ambrosius, qui in Clero, et Episcopus, wfraque specie [Si forte
communicandus erat, (nec vos negatis,) nisi, sumpto corpore, auum
mox spiritum emisisset. Nec hoc ergo ad rem. Nam, siqui hoc non in
in extremis viaticum petant, ab hac autem vel illa specie haidum ]
abhorreant; quzsri potest porro, an eo casu dispensari possit,
ut altera tantum specie communicent: et an (necessitate
id urgente) immutari possit quid in Eucharistia, (ut olim
in Baptismo Clinicorum) gratia divina humanum defectum
supplente, cum Sacramentum propter hominem factum sit;
non homo propter Sacramentum?. Verum, casus ille in legem
trahendus non esset, (ut jam, apud vos, lex est;) sed cessante
ferrea necessitate, de reliquo redeundum mox ad Christi
institutum. Decumbit quidem hoc argumentum, et vere
clinicum est. Denique, ut (cum plura non habet Cardinalis)
plura non afferat, Patres hic null comparent prorsus, qui
vel laudent hoc, vel suadeant, nedum qui statuant, speciem
unam ab altera separandam.

Nomen Transubstantiationis invenitur in Concilio Lateranensi? . . . Quod
&utem ante annos circiter quadringentos in usu fuit, videat Rex, an recte
novitium, et nuperum appelletur.—(Bell. Apol. pro'Resp.] p. 105. (Op.,
tom. vii. col. 763. C.]

Transubstantiatio quam nihil plane intersit Christianz (Transub-
stantiatio

*el rei, vel fidei, jam antea mihi dictum, initio statim ipso. naperum
Sed iterum hic tamen actum agamus, cum Cardinale. dogma]
4 Lateranensi Concilio nomen est, post rem, post fidem
Christianam, annis plus mille ducentis. Quod autem, post

annos ter quadringentos emersit, videat Cardinalis, annon recte

" Pos. (Honoratus sc.) descendens — bros. Op., tom. ii. Append. col. xii. F.]
obtulit sancti Domini corpus, quo ο [Cf. Marc. ii. 27.
accepto ubi glutivit, emisit spiritum, P Conc. Lat. iv. Gen. cap. 1.—Conc.
bonum viaticum secum ferens."—S. tom. xi. col. 148. D. Vide supra, p. 8.
Ambr. vita a Paulino, sect. 47. S. Am- not. *.]

193

[nec re, nec
nomine,
Patribus
notum.]

[ De hac re
examinan-
tur testi-
monia

S. Cyrill.
IHieros.,]

262 AD CARDINALIS BELLARMINI

novitium et nuperum appelletur. 'Yriplo plus erit, in primis
ilis tribus quadringentorum annorum circuli, ut novum:
quam, unico hoc postremo, ut vetus appelletur. Certe, illud
liquido nimis constabit ; TkEansubstantiationem, qux hisce
ultimis quadringentis nata demum est, primis illis quadrin-
gentis nusquam exstitisse.

Sed si de re ipsa agatur, certe "Transubstantiatio, id est substantialis trans-

mutatio, non solum ante annos quadringentos, sed ante mille et ducentos,
ἃ Patribus usurpari ccepit.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 105. ( Op., tom. vii.
col. 763. D.

Sed, rem tamen ipsam, etsi ἀνώνυμον, a Patribus usurpatam,
(ait, contra quam Jesuitz hic nostri, qui rem Tkansubstan-
liationis Patres unquam negant vel affigisses. ''ransubstan-
tiationis res est ili substantialis transmutatio. ἘΠῚ testes ad
hanc rem aliquot evocat. Et hoc tamen, (an substantialis
ibi conversio) non diu ante Lateranense Concilium Magister
ipse Sententiarum definire, inquit, non sufficio*. "Testes vero
omnes, pro mutatione, immulatione, transmutatione, loquuntur.
Substantialis autem ibi, vel substantie, mentio nulla. At et
nos prepositionem ibi /rans non negamus: et íransmutari
elementa damus. — Substantialem vero qusrimus, nec reperi-
mus usquam.

S, Cyril. Hierosol. Cat. iv. Myst. 'Aquam,' inquit, 'aliquando in vinum

commutavit; et non erit dignus, cui credamus, quod vinum in sanguinem

iransmutaverit *?1'—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 105. (Op., tom. vii. col.
763. D.]

Cyrillum vestrum Augusta vestra, et, quz ibi est, Biblio-
theca, et, quod inibi est, exemplar M. S. suspectum red-
didit*: et vel character ejus posterius seculum sapit. Nec
ille tamen, similem, dixit, mutationem vini in sanguinem,
mutalioni aque in vinum (melius enim procedet ei argumen-
tum, a majori, quam a simili:) et, si similem dixisset, simili-
tudo qualitatis est, non substantie. | Verba quidem cjus, quee

premisse auctoritates consentire vi-
dentur."— Petr. Lombard. Sent. lib.]
iv. [Dist.] 11. [pp. 352. col. 2.; 353.
col. 1. Col. Agrip. 1576.)

* [Τὸ ὕδωρ ποτὲ eis οἶνον μεταβέβλη-

q M supra, p. 8. not. *.]

τ [(^Si autem queritur; qualis sit
illa conversio; an forinalis, an sub-
stantialis, vel alterius generis! Defi-
nire non sufficio. Formalem tamen

Don esse cognosco: quia species rerum,
quie ante fuerant, remanent, et. sapor
et pondus. Quibusdam esse videtur
substantialis, dicentibus sic substan-
liam converti in substantiam, ut. hec
exentialiter fiat. illa. — Cui eensui

Kev οἰκεῖον αἵματι, ἐν Κανᾷ τῆς Γαλε-
λαίας" καὶ οὐκ p adr ἐστιν, οἶνον
μεταβαλὼν εἰς αἷμα ;---353. Cyr. Hier.
Catech. xxii. (Myst. iv.) $ 2. Op,
p. 320. B.]

' ( Vide supra, p. 55. not. *. ]

APOLOGIAM RESPONSIO. 263

sequuntur ibi, Sicut enim panis corpori κατάλληλος, sic et
verbum anime ἁρμόδιον, et, Ne attendite ei, tanquam nudo
pani, satis docent, vel Cyrillo panem superesse".

S8. Ambrosius, . . . ' Benedictione etiam natura ipaa mutatur *.' — (Bell. Apol.

pro Resp.) p. 106. [(Op., tom. vii. col. 764. A.]

Jam Ambrosius, naturam mutari, dicit: et quidem muta-
tur. Est enim (quod non nescit Cardinalis) alia elementi
natura, Sacramenti alia; neque nos, elementum benedictione
mulari, contradicimus : ut panis jam consecratus mon sit
panis, quem natura formavil ; sed, quem benedictio consecravit,
et consecrando etiam immutavit.

S. Am-
ros.)

Ergo transmutatio substantie panis in substantiam corporis Dominici con-
Becrationis virtute facta est. —[Bell. Apol. pro Resp.) p. 106. [Op., tom. vii.
col. 764. A.]

At Cardinalis Ergo, ibi, ἄεργον dicimus et πάρεργον. Ergo
transmutatio substantie panis, in. substantiam corporis Do-
minici facta est. Non debet enim substantia conclusionem
ingredi, cujus in premissis, cujus in tota Ambrosii! sententia
haud ulla mentio. Ambrosio enim, non alter ibi, Christi vel
benedictio, vel sermo, operatur, quam, μὲ sint quod erant, et
in aliud commutentur.

Nyssenus, . .. ' Virtus benedictionis .. . pania, et vini naturam mutans *.'—

(Bell. Apol. pro Resp.] p. 106. [Op., tom. vii. col. 764. B.]

Et nos, cum Nysseno credimus, virtufe benedictionis, panis
el vini naturam immutari, nec tamen vel ipse, vel nos fransub-
stantiari.

S. Greg.
788.

* ΓῈν δὲ τῇ καινῇ διαθήκῃ, ἄρτος
οὐράνιος καὶ ur Pieséeni ψυχὴν
καὶ σῶμα ἁγιάξοντα- ὥσπερ γὰρ ὃ ἄρτος
σώματι κατάλληλος, οὕτω καὶ ὃ Λόγος
τῇ ψυχῇ ἁρμόδιος. Μὴ πρόσεχε οὖν ὡς
ψιλοῖς τῷ ἄρτῳ καὶ τῷ οἴνῳ σῶμα γὰρ
καὶ αἷμα Χριστοῦ κατὰ τὴν δεσποτικὴν
τυγχάνει ἀπόφασιν.---5. Cyril. Hier.
Catech. xxii. (Myst. iv.) δὲ 5, 6. Op.,
p. 321. A. B.)

* [* Quantis igitur utimur exem-
plis? Probamus non hoc esse quod
natura formavit, sed quod benedictio
consecravit; majoremque vim esse
benedictionis quam nature; quia
benedictione etiam natura ipsa muta-
tur.'—8. Ambr. de Myst. (al. Dc iis
qui mysteriis initiantur) cap. ix. (sect.
50.) Op., tom. ii. col. 338. D.]

* (^Si ergo tanta vis est in Sermone
Domini Jesu, ut inciperent esse, quce

non erant, quanto magis operatorius
est, ut sint quse erant, et in aliud
commutentur?"—S. Ambr.] de Sacr.
lib. iv. cap. iv. [ (sect. 15.) Op., tom. ii.
col. 3869. Hi vero de Sacramentis libri
* non tantum 8 Theologis reformatee,
sed et Pontificie religionis quam
plurimis Ambrosio abjudicantur."—
Cav. Hist. Lit. tom. i. p. 262.]

* [Καλῶς οὖν xal νῦν τὸν τῷ λόγῳ ToU
Θεοῦ ἁγιαζόμενον ἄρτον εἰς σῶμα τοῦ
Θεοῦ λόγον μεταποιεῖσθαι πιστεύομαι.
καὶ γὰρ ἐκεῖνο τὸ σῶμα ἄρτος τῇ δυνάμει
$v ἡγιάσθη δὲ τῇ ἐπισκηνώσει τοῦ Λόγου
τοῦ σκηνώσαντος ἐν τῇ σαρκί. Οὐκοῦν
ὅθεν ὁ dv ἐκείνῳ τῷ σώματι μεταποιηθεὶς
ἄρτος εἰς θείαν μετέστη δύναμιν, διὰ τοῦ
αὐτοῦ καὶ νῦν τὸ ἶσον γίνεται" ἐκεῖ τε
γὰρ ἡ τοῦ Λόγου χάρις ἅγιον ἐποιεῖτο
σῶμα, ᾧ ἐκ τοῦ ἄρτον ἡ σύστασις ἦν,
καὶ τρόπον τινὰ καὶ αὐτὸ ἄρτος ἦν᾽ ἐν-

S. Gau-
entii,]

194.

[S. Chry-
sostomi,]

264 AD CARDINALIS BELLARMINI

8. Gaudentíus, . . . *Qui producit de terra panem, de pane rursus [quia et
potest et promisit] efficit proprium corpus: et qui de aqua vinum fecit, [et]
de vino sanguinem suum (fecit*.)'— [Bell. Apol. pro Resp.] p. 106. [Op.,
tom. vii. col. 764. B.]

Gaudentius, etsi est et ipse exceptione minor, tamen, si
de pane fieri corpus Christi dicat, non refragamur. Fieri
enim de Elemento Sacramentum, nec consistere Sacramen-
tum, sine re Sacramenti. Nam, produclive fie Christum
de pane, Cardinalis (credo) non dabit, qui etsi fransubstan-
lialionem teneat, at desubstantiationem non tenet. Tyans
enim, illi, quod ante fuit, adducit; non producit, quod ante
non fuit.

(S. Joannes] Chrysostomus, . . . . *Sicut. . . si cera igni adhibita illi assimu-
latur, nihil substantie remanet, nihil superfluit: sic et hic puta, mysteria
consumi corporis substantia *.'—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 106. (Op., tom.
vii. col. 764. B. C.]

Chrysostomus, eodem ipso in loco, jubet verbis proxime
sequentibus, ne putent accipere se Corpus divinum, sed ab ipsis
Seraphim ignem ez forcipe. Ut, 8ὶ elementa vobis externa
pereant, jactura quoque Ministri seu Sacerdotis vestri sit
facienda. Tum, /aferi approrimantes jubet. sanguinem ex eo
effluentem labiis haurire. Ut scias, priora verba quid sibi
velint; nec proprie ibi loqui Chrysostomum: sed, suo more,
figurate: et de parte, qua fidei sit, non sensus. Alioqui
similitudo illa, de cera et igne, et vos quoque ustularet.

Addam et unum Seriptorem, qui nomen (S.] Cypriani gerit, wd quanquam

non [est] ille (Cyprianus) Martyr [notissimus], est tamen gravis, et [valde]
antiquus. ... *Panis... non effigie, aed natura mutatus omnipotentia
verbi factus est caro*.' ... Naturam, id est substantiam, mutari dicit; [et]

ταῦϑαά τε ὡσαύτως ὁ ἄρτος, καθώς φησιν

ὁ ' AvrócroAos, ἁγιάζεται διὰ λόγου Θεοῦ ᾿

καὶ ἐντεύξεως, οὐ διὰ βρώσεως καὶ .πέ-
σεως προϊὼν εἰς τὸ σῶμα τοῦ Λόγου, ἀλλ᾽
εὐθὺς πρὸς τὸ σῶμα τοῦ Λόγου μετατποι-
ούμενος, καθὼς εἴρηται ὑπὸ τοῦ Λόγου, ὅτι
τοῦτό ἐστι τὸ σῶμά μον.. .ταῦτα
δὲ δίδωσι τῇ τῆς εὐλογίας δυνάμει πρὸς
ἐκεῖνο μεταστοιχειώσας τῶν φαινομένων
τὴν φύσιν.---ῷ. Greg. N yas. Catech.Orat.
cap. xxxvii. Op., tom. iii. pp. 104. C.D.
105. A. B.]

* [S. Gaudent. Tract. ii. — Bibl. Patr.
Max. tom. v. p. 946.)

* [Μὴ ὅτι ἄρτος ἐστὶν ἴδῃς, μηδ᾽ ὅτι
οἶνός ἐστι νομίσῃς, οὐ γὰρ ὡς αἱ λοιπαὶ
βρώσεις εἰς ἀφεδρῶνα χωρεῖ. Απαγε,
μὴ τοῦτο νόει. ᾿Αλλ’ ὥσπερ κηρὸς πυρὶ

ἐς ——

προσομιλήσας οὐδὲν ἀπουσιάζει, οὐδὲν
περισσεύει οὕτω καὶ ὧδε νόμιζε συνα-
λίσκεσθαι τὰ μυστήρια τῇ τοῦ σώματος
οὐσίᾳ, διὸ καὶ προσερχόμενοι, μὴ ὧς ἐξ
ἀνθρώπου, νομίσητε μεταλαμβάνειν τοῦ
θείου σώματος, ἀλλ᾽ ὡς ἐξ αὐτῶν τῶν
σεραφὶμ τῇ λαβίδι τοῦ πυρὸς, ἥνπερ
'Haatas εἶδε, τοῦ θείου σώματος νομίζετε,
καὶ ὡς τῆς θείας καὶ ἀχράντον πλευρᾶς
ἐφαπτόμενοι τοῖς χείλεσιν, οὕτω τοῦ σω-
τηρίον αἵματος μεταλάβωμεν.--- S.Chrysa.
Hom. v. (al. ix.) de Ponit. Op., tom.
vi. p. 791. lin. 22.)

: L. Panis iste, quem Dominus dis-
cipulis porrigebat, non effigie, sed
natura mutatus, omnipotentia verbi
factus est caro; et-«sicut in persona
Christi humanitas videbatur, et latebat

APOLOGIAM RESPONSIO. 265

effigiem, id est accidentia, non mutari.—[Bell. Apol. pro Resp.) p. 107.
(Op., tom. vii. col. 764. C. D.]

Gravis autem auctor ille, (qui nomen Cypriani gerit, nec
Cyprianus tamen est, mutatum dicit natura panem, non
effigie: quod neque negamus nos. Sed Cardinalis tamen
glossam, naturam, id est, substantiam, et effigiem, id est, acci-
dentia, deprecamur. Accedente enim verbi omnipotentia,
naturam mutari, ut, quod ante nudum elementum erat, divi-
num jam fiat Sacramentum, manente tamen, quz prius fuit,
substantia. Docent hoc qui statim sequuntur verba;
qu& pars sunt ejusdem periodi, et a vobis semper, non sine
fraude, przecisa. —.E/ sicut in persona Christi humanitas vide-
batur, et latebat divinitas; ita Sacramento visibili divina se
infudit essentia. Ea nempe conjunctio inter Sacramentum
visibile, οἵ rem Sacramenti invisibilem, quis inter humani-
tatem et divinitatem Christi, ubi, nisi Eutychen sapere vultis,
humanitas in divinitatem non transubstantiatur. At, ut
naturam ibi scias de substantia non intelligi, ubi ait Petrus
divine nature fieri nos consortes*, negat Auctor ille (et eadem
adhuc periodo) vsque ad consubstantialitatem Christi unitatem
hanc pervenire.

Substantiam igitur nusquam reperit Cardinalis affirmari. end

At nos, negari; μένει γὰρ ἐπὶ τῆς προτέρας οὐσίας σύμβολα, stantis τι.

Arnoldi
arnot.,]

''heodoretus*. Manent enim Symbola, in priori sua sub- E
stantia. Gelasiusí autem, Pontifez et Pastor summus, cujus Gelasius,]

ab ore pendeani necesse est Pontificii omnes, in divinam
transire Spiritu Sancto perficiente substantiam, (quem proin
miror a Cardinale prztermissum) e£ famen esse non desinit

divinitas; iia Bacramento visibili in-
effabiliter divina se infudit essentia,
ut esset religioni circa sacramenta de-
votio, et, ad veritatem, cujus corpus
et sanguis sacramenta sunt, sincerior
pateret accessus, usque ad participa-
tionem spiritus; non quod usque
ad consubstantialitatem Christi, sed
usque ad societatem germanissimam
ejus heec unitaà pervenisset."— A rnold.
Carnot. de Cena Domini. Op., p. 40.
δὰ calc. Op., 8. Cypriani.]

4 2 Pet. i. 4.

* [Theodor.] Dial. ii. [Op., tom. iv.
p. 126.]

f [* Certe Sacramenta quse sumi-
mus corporis et sanguinis Christi
divina res est, propter quod et per
eadem diving efficimur consortes na-

tur&, et tamen esse non desinit sub-
stantia vel natura panis οἱ vini.
Satis ergo nobis evidenter ostenditur,
hoc nobis in ipso Christo Domino
sentiendum, quod in ejus imagine
profitemur, celebramus, et sumiinus,
ut sicut in hanc, scilicet in divinam,
transeant Sancto Spiritu perficiente
gubstantiam, permanente tamen in
suzP proprietate nature, sic illud
ipsum mysterium principale, cujus
nobis efficientiam virtutemque veraci-
ter representant, ex quibus constat
proprie permanentibus unum Chria-
ium, quia integrum yerumque per-
manere demonstrant."—Gelas] adv.
Eutych. et Nestorium. [Bibl. Max.
Patr. tom. viii. p. 703. V. F.]

195

(S. Au-
gust.]

( De adora-
tione Eu-
charistise.]

266 AD CARDINALIS BELLARMINI

substantia, vel natura, panis et vini. Apponit autem, unde
luculenter constet nobis de sensu ejus: Sicut Christus (in-
quit) «nus ex naturis constat proprie permanentibus. Uterque,
et Gelasius, et Theodoretus, contra Eutychen. E quibus
liquido constat, substantialem non esse, quz in Sacramento
fit, transmutationem. | Appono et Augustinum. — Hoc est
quod dicimus, quod (lege hoc] modis omnibus approbare con-
tendimus, Sacrificium [scilicet] Eucharistie, duobus confici
[lege duobus constare], visibili elementorum specie, et invisibili
[Domini Nostri Jesu] Christi carne et. sanguine, [sacramento,
et re sacramentali]; sicut Christi persona constat [et confici-
tur] er Deo et homine, cum ipse [Christus] verus sit. Deus et
verus homo. . Quia omnis res illarum rerum naturam, et veri-
tatem, in se continet, ez. quibus conficitur. | Conficitur autem
Sacramentum [Ecclesie] (duobus ;) Sacramento, et re Sacra-
menti, id est, corpore Christis.

Inter novitia, et nupera dogmata ponit Adorationem Sacramenti Eucha.
ristie, id est adorationem Christi Domini in Sacramento, miro, sed vero
modo presentis. — (Bell. Apol. pro Besp.] p.107. [Op., tom. vii. col.
764. D.]

In adoratione Sacramenti, ad limen ipsum turpiter impin-
git. Sacramenti ait, 1d est Christi Domini in Sacramento, miro,
sed vero modo presentis. Apage vero. Quis ei hoc dedent?
Sacramenti, id est, Christi in. Sacramento. Imo Christus
ipse Sacramenti res, in, et cum Sacramento; extra, et sine
Sacramento, ubi ubi est, adorandus est. Rex autem Christum
in Eucharistia vere presentem, vere et adorandum statuit,
rem scilicet Sacramenti ; δ non Sacramentum, ferrenam
scilicet partem, ut Irensus!'; visibilem, ut Augustinus:

(S.] Ambrosius . . . *Carnem Christi ín mysteriis adoramus*', . . . (8. Greg.]

Nazian. . . . (laudans pietatem Gorgonis, ita gcribit] . . . . ' Eum, qui

supra altare colitur, . . . obtestana!.'

ε [Decr. Par. iii.] De Consecrat.
Dien. ii. [cap. xlviii.] * Hoc est.' Corp.
ur. Can. tom. i. coll. 1930. 1937 ; Conf.
Prosperi Op., p. 214. Lugd. 1539 ; ct
Lantrauci Lib. de Corp. et . Dom.
cap. x. Op., p. 239. Lut. Par. 1648.]
[Ὡς γὰρ ἀπὸ γῆς ἄρτος προσλαμ-
βανόμενον τὴν ἔκκλησιν τοὺ Θεοῦ,
οὐκέτι κοινὸς ἄρτος ἐστὶν, ἀλλ᾽ εὐχαρισ-
τία, ἐκ δύο πραγμάτων συνεστηκυῖα,
ἐπιγείον τε καὶ οὐρανίου. --- S. Iren.
contr. Hsr.] lib. iv. cap. xxxiv. [xviii.
Massuet. p. 251. col. 2.]

[Quid autem super altare colatur,

! Ubi supra, [not. t.

k [S. Ambros. de Spirit. Sanct. lib.
iii. cap. 11. Ben. (al. 12.) sect. 79.
Op. tom. ii. col. 781. A.)

[Πάντων ἀπογνοῦσα τῶν ἄλλων,
ἐπὶ τὸν πάντων ἰατρὸν καταφεύγει, καὶ
νυκτὸς ἀωρίαν τηρήσασα, μικρὸν ἐνδού-
σὴς αὐτῇ τῆς νόσον, τῷ θυσιαστηρίῳ
προσπίπτει μετὰ τῆς πίστεως, καὶ τὸν
ἐπ᾿ αὐτῷ τιμώμενον ἀνακαλουμένη με-
γάλῃ τῇ βοῇ.-- S. Greg. Naz. Orat. xi.
in laudem sororis suse Gorgonise. Op.,
tom. i. p. 186. C.D.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 267

docet &. Optatus Milevitanus, qui libro iii. contra Parmenianum, vocat
altare sedem corporis et sanguinis Christi ».] . . . August. . . . * Nemo
manducat, nisi prius adoraverit».'—[Bell. Apol pro Resp.] pp. 107, 108.
[Op., tom. vii, col. 765. A. B.]

Nos vero ef in mysteriis carnem Christi adoramus, cum [UBER
Ambrosio ; et non, id, sed Eum qui super Altare colitur. Male jigia ον
enim, quid ibi colatur, qu:erit Cardinalis, cum quis, debuit : du^
Cum Nazianzenus, Eum dicat, non id. Nec carnem manduca-

:nus, quin adoremus prius, cum Augustino. Et Sacramentum
tamen nulli adoramus,

Mirum videri non debet, si primis quadringentis annis hsec res (cireumges-
tatio scilicet) in usu uon fuerit.—(Bell. Apol. pro Resp.] p. 108. (Op.,
tom. vii. col. 765. B.]

Succumbit autem in Circumgestatione Cardinalis, et mauus (Cireum-
dat, primis quadringentis annis in usu non fuisse. Imo, etnia
nec totis quadringentis postremis. Nec vult mirum hoc nobis menti ὁ
videri; nec videtur sane. Illud vero mirum, quod accom- sima]
modet huc Augustini sententiam ad Januarium; cum Au-
gustini szeculo tale nihil per orbem frequentarit Ecclesia, nec
octingentis annis post Augustinum. Nam circumgestare hoc
vestrum precepto Christi contrarium, nec ei usquam Scrip-
tura favet. Contranrum et instituto. Institutum enim tum
Sacrificii, ut absumi ; tum Sacramenti, ut. accipi, manducari,
non recondi et circumferri. Extra Sacramenti finem, extra
precepti vim, usus haud ullus. Fiat, quod fieri voluit
Christus cum dixit, Hoc facite; nihil reliqui fiet, quod mon- 196
stret Sacerdos, quod adoret populus, de pyxide.

lila . . . dicuntur a nobis opera supererogationis, quee non sunt imperata &
Deo, et tamen illi gratissima sunt.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 108. (Op.,
tom. vii. col. 765. C.]

In supererogationis operibus, manifesta fraus. Quis enim [Opera
nescit, fleri a nobis multa libere, et quse a Deo non sunt im- ERdonis.]
perata, voveri et reddi ? In hoc tamen (pace Cardinalis)
supererogandi vis tota non est. Erogare prius oportet sum-

* [* Quid est enim altare. nisi sedes — tota per orbem frequentat Ecclesia ;

et corporis et sanguinis Christi?"— ^ nam et hinc quin ita faciendum sit
S. Opt. contra Parmen. lib. vi. cap. i. disputare insolentissimee insaniee est."
Op., p. 90.) —S. Aug. Ep. liv. Ben. (al. cxviii.)

^ [3. Aug. Enarr. in Ps. xcviii. $ 9. δὰ Januar. $ 6. Op., tom. ii. col. 188.
Op., tom. iv. col. 1521. A.] D.
ο [* Similiter etiam si quid horum

[ De Bap-
tismo Cam-
panarum.]

107

268 AD CARDINALIS BELLARMINI

mam integram, qui imperata est nobis; erogare quicquid
debitum & nobis; id ubi jam factum, tum et ultra illud,
amplius quid, supererogare. Nam nisi solvendo sit universo
debito suo, quod ex prrcepto contraxit, in re adhuc est:
quicquid agit, opus est agat, nec superest ei quicquam, quod
accrescat inde thesauro Ecclesie. Peccavit in precepta quis :
quie debuit facere non fecit: sed, votivum nescio quid, vel
voluntarium przstitit: hoc jam, preter erogare est forte, non
super. Quamdiu enim in przcepta committit, subter eroga-
tionem consistit ejus, cui ex debito tenetur, nec tantum facit,
quantum Deus precipit. Id nisi fecerit prius, et 3885 integrum
dissolverit ; (quod quis fecit unquam, quis facturus est? cum
et Apostoli ipsi quotidie petant sua sibi debita dimitti) frustra
de supererogando superarrogat. /Es illi heret etiam, cui
par non est, (cur enim, cum potest exsolvere, dimitti sibi
postulet ?) De «ere igitur suo cogitet, non de Ecclesie erario.

Scriptura dicit votum libere fieri, &c per hoc esse opus supererogationis, et
tamen postquam factum eat, severe a Domino [/eg. Deo] exigi, ut pem sibi
gratam.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 109. [Op., tom. vii. col. 765. D.]

Sed, illud tamen hic juvat percontar. Si votum opus sit
supererogationis, à Deo gratissimum, cur rem Deo ingratam
fecit, dum subtraxit, quod supererogavit Cardinalis? cur tam
diti dono hoc fraudavit ipse Papa, et exspoliari sivit Ecclesie
gazophylacium ? | Cum vota tam severe exigat Deus, cur tam
facile relaxat Pontifex ? Cur erogando purpuram, derogavit
Stole? et una opera Deum re sibi gratissima, Cardinalem
premio coelesti amplissimo, Ecclesie Thesaurum illustri incre-
mento, spoliavit? ^ Pluris (ut videtur) titulus et insignia
Cardinalis, quam egregium hoc opus supererogationis : non
ita valde magni pretii illud, quin rubro pileo commutetur.
Et utcunque Deo gratissimum sit votum, Cardinali tamen
constat purpuram gratiorem.

l'iget ad ista respondere, cum nemo nesciat, campanas benedici, ... non bap-
tizari.—[ Bell. Apol. pro Resp.] p. 109. [Op, tom. vii. col. 766. B.]
Pigetl (credo) ad campanas respondere Cardinalem. Αἱ
nemo nescit, non piguisse minime vulgarem Auctorem Ste-
phanum Duranti, in Ri/ibus Ecclesie vestrze, Rom: nuper,
auspiciis Gregorii XIV., editis, baptizandi vocem usurpare.
Baptizantur, inquit, campane. Ἐπ, formula baptizandi, Et,

APOLOGIAM RESPONSIO. «ς 269

Non baptizantur baptismo, quo remissio peccatorum confertur,
sed quo cultui divino dicantur?; qui et ipse Baptismi finis est.
Quodsi vulgo aliquibus in locis . . . baptismus dicitur, id ex eo fit, quod
nomina campanis .. . imponantur. — (Bell. Apol. pro Resp.] p. 110.
[Op., tom. vii. col. 766. B.]

Vulgo id tantum dici, dicit Cardinalis. Ars ea vestra est ; eem in
apud populum, aplismus, apud prudentes, benedictio est. adhibiti.]
Ante annos octingentos interdictus in Capitulari Caroli bap-
tismus Clocharum3. | Superstitionem (dicet) prohibitam, non
legitimam consecrationem. . Sed, an Bapíismi nomine intel-
ligenda jam venit superstitio? vel an quicquam ea :etate fecit,
in suis, superstitio, quod vos in vestris hodie non faciatis?
Certe in Pontificali vestro, exorcizatur et Sal, ad ezpellendum
campana inimicum', et aqua, u£ omnium pravorum spirituum
nequitiam ejiciat*. " Dicitur ibi, dicitur et in Ordine Romano,
tinctum in aqua lintinnabulum'. | Petitur, ut elementum aque
mysterialiter baptismo. commodum | S. Spiritus sui sanctitate
reddatur. Sanctificatur. Dicitur, Hec commixtio salis et
aque efficiatur salutare Sacramentum in nomine Patris, el
ἘΜ, et Spiritus Sancti". Cujus jam Sacramenti pigere vos
incipit : quare delet ea verba sunt, efficiatur salutare Sacra-
mentum (in Pontificali novo Clementis VIII.), et pro eis jam
pariter fiat* substituta: quid autem fiat, cogitandum relin-
quitur. "Tum, adhibetur verbum, Vor Domini super aquas.
Quot vero vicibus id repetitur, tot signa fiunt, cum Chris-
mate. Oratur, Tu hoc tintinnabulum colesti benedictione per-
funde, ut ante sonitum ejus longe effugentur ignita jacula .
inimici*. Oratur, Hoc lintinnabulum Sancti Spiritus rore per-
funde, ut. ante sonitum ejus semper fugiat [bonorum] inimi-
cus*. | Adhibentur Compatres, ( precipue, qui fortuna pollent,)
exorantur, ut (leg. qui] baptizationis tempore, funem, quo
campana religata est, tangant. 4. Suffraganeo precinente
(quemadmodum in parvulorum baptizatione fieri assolet [solet ])

P (Steph. Durant. de Ritibus Eccl.] ἃ ΠΩ
lib. i. cap. 22. num. 6. (p.73. Romse, x [Pontificale Clement. VIII. p. 522.
1591. col. 1. Romse 15965.]
* (Vide Capitula de diversis rebus. * (Pontificale Pii IV. fol. 168. A.
Capit. XVIII. apud Capit. Aquisgr. col. 2d
——Conc. tom. vii. col. 990. D. τ [Pontificale Clement. Υ [1]. p. 529.
* [Pontificale Pii IV. fol. 166. A. col. 1; Conf. Pontif. Pii IV. fol. 168.
col. 2. Venet. 1561.] B. col. 2.]
᾿ * (Ibid. fol. 166. B. col. » * [Pontificale Pii IV. fol. 169. A.
* (Ibid. fol. 166. B. col. 2. col. 2.]

270

«4D CARDINALIS BELLARMINI

omnes pariter respondent, ac campane momen ingeminanl.
Vesteque nova (quemadmodum et Christianis fieri assolet)

Campana induitur.
Calumnie autem non sunt.

Nugz quidem, sed pretiosz sunt he:
Neque nugse tamen; vera enim

gravamina, Pontificis Legato in Comitiis Norimbergz, 1522.
exhibita: Pontifici quoque ipsi transmissa, Germanis totius

nomine.

De antiquitate venerationis Reliquiarum multa diximus in primo capite... .
De antiquitate venerationis Imaginum [Sacrarum] nunc pauca dicamus.

Julianu8 . . .
Crucis...

apud Cyrillum, ...
. adorarent, ejusque figuram . . ..

non objiceret Christianis, quod lignum

in fronte, et ante domos

pingerent, nisi hoc ipse passim fieri vidisset.—[Bell. Apol. pro Resp.]
p. 110. (Op., tom. vii. col. 766. C. D.)

De Reliquiis, nihil hic habet reliqui.

Redeat ergo Lector

ad Caput primum*, ubi Reliquias cum 'Theca reposuit. ma-

gines assumit, sed manifesta fraude.

Rex de adoratione

dicit: Cardinalis iterum pro adoratione venerationem sub-

stituit.

nisi Pontificem adorant. Multum ergo vel hic interest.

Venerantur autem multi ipsos Cardinales, at non

Οὐ-

Jicit Julianus, quod Christiani lignum Crucis adorent, quod

imagines in fronte, el ante domos pingant?.

Quod pingant,

fatetur Cyrillus, et rationem reddit, (quod omnia Christi
beneficia recordari nos faciat:) quod adorent, ne fatetur
quidem; credo, quod ezíremam sapere putaret $mpietatem.
Et quidem, Cyrillus ibi non fatetur. Octavius negat, apud

Minutium, Czecilio Pagano, id objicienti.
Imo Paganos potius, ait, Cruces (ligneas Deo-

Christianos.

Negat (inquam)

: rum suorum partes) adorare*, ut adoratio Crucis Paganus .

usus sit, Christianus non sit.

* [Vide Gravamina centum Germa-
niece nationis, Gravamen LL, apud
Fascic. rer. expet. et fugiend. tom. i.
p. 866.

ς (Vide supra, pp. 62—68.]

4 [Elra ὦ δυστυχεῖς ἄνθρωποι... ..
τὸ τοῦ σταυροῦ προσκυνεῖτε ξύλον,
εἰκόνας αὐτοῦ σκιαγραφοῦντες ἐν τῷ
μετώπῳ καὶ πρὸ τῶν οἰκημάτων ἐγ-
γράροντες.---[υ]. apud S. Cyr. Alex.
contr. Jul. lib. vi. Op., tom. vi. B.
p. 194. C. D. Cui respondet Cyrillus,
᾿Επειδὴ δὲ δυστυχεῖς εἶναι φησὶ τοὺς ἐν
φροντίδι θεμένους, καὶ ἂν τοῖς ὅτι μά-
λιστα κατεσπουδασμένοις τὸ χρῆναι δὴ
πάντως ἔγχαράττειν ἀεὶ καὶ οἰκίαις καὶ
μετώποις τὸ σημεῖον τοῦ τιμίου σταυ-
poU, ὅτι τῆς ἐσχάτης ἀμαθίας ἐξίζοντας

λόγους ἐκ μοχθηρῶν ἀνίησιν λογισμῶν,
ἀκονιτὶ καταδείξομεν . ... τούτων πάν.
τῶν (Christi ac. beneficiorum) ἡμᾶς εἰς
ἀνάμνησιν τὸ σωτήριον ἀποφέρει ξύλον,
ἀναπείθει τε πρὸς τούτοις ἐννοεῖν, ὅτι,
καθὰ φησὶν ὁ θεσπέσιος Παῦλος, εἷς ὑπὲρ
πάντων ἀπέθανεν... ἡμεῖς μὲν οὖν, ὡς

v, φαντὸς ἀγαθοῦ καὶ ἁπάσης ἀρετῆς
εἰς ἀνάμνησιν τὸ τοῦ τιμίου σταυροῦ
"im ξύλον. — Ib. p. 195. A. C.

* [** Cruces etiam nec colimus, nec
optamus. Vos plane, qui ligneos Deos
consecratis, cruces ligneas, ut Deorum
vestrorum partes, forsitan adoratis."
—Minut. Fel. Octav. cap. xxix. pp.
148, 149. Cantab. 1712.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 271

Tertullianus . . . in Apologetico . . . . Christianos (ait) . . . . Religiosos
Crucis appellatos fuisse f. — (Bell. Apol. pro Resp.] p. 111. [Op., tom. vii.
col. 766. D.]

Nec alia ratio, cur apud Tertullianum Religiosi Crucis puta- [Exami-

: : : nantur tes-
rentur; quam, quod signum ejus ubique, tam frequenter, timonis
tam fidenter, pre se ferrent, ne vel de Cruce Christi erube- iani]
scere viderentur; sed Cruce, quam nec Minutius, Tertulliano — '
posterior, nec Tertullianus unquam adoravit.

[S.] Ambrosius . . . deobit. Theodosii . . . “Οὐ crux Christi in Regibus

adoreturt,—(Bell. Apol. pro Resp.] p. 111. (Op., tom. vii. coll. 766. D.
767. A.)

Ambrosio et fraus a Cardinale fit, et vis. Fraus: nam si[8. Am-
Crur Christi in Regibus adoretur, non aliter adoratur, quam broen]
Reges ipsi. Is autem civilis honos est, non religiosus. Vis:
nam paulo supra dixerat idem Ambrosius, ubi de religiosa
adoratione sermo illi, Znventa cruce, Helenam Regem (Chris-
tum scilicet) adorasse, non lignum utique. Reddit et causam :

Quia hic gentilis est error, et vanitas impiorum".
(S.] Hieronymus . . . . deobit. Paule. *Prostrat& .... antecrucem ....
adorabat'.'—(Bell. Apol. pro Resp.] p. 111. [Op., tom. vii. col. 767. A.]

Nec melior Hieronymi sors. Quem enim ibi adorabat (8. Hie-
Paula? non Dominum? quém quasi pendentem in Cruce rong
videre visa est : quemque nos, et a Paula, et ab omnibus,
adorandum dicimus. At non Crucem tamen, ut nec ibi
Hieronymus: Non ibi: Alibi vero, ubi de pAylacteriis dis-
serit Phariseorum, qui quasi ob custodiam, et monumen-
tum habebant: 1706 (ait) apud nos superstitiose mulierculae,
in parvulis Evangeliis, οἱ ἐπ Crucis ligno, et ἐπ istiusmodi
rebus, que habent quidem zelum Dei, sed non juxta scien-
tiam, [usque hodie factitant]*. Quod sicubi quid de Cruce
Hieronymus, ipse interpres suus nobis est. ἔσο Crucem dico,
non lignum, sed passionem !.

! (* Sed et qui crucis nos religiosos
utat, consecraneus erit noeter, cum
ignum aliquod propitiatur."— Tert.

Apol. cap. xvi. Op., p. 16. A.]

£ [* Sapienter Helena, que crucem
in capite regum locavit ; ut crux
Chrieti in regibus adoretur." — S.
Ambr. de Obit. Theodos. sect. 48. Op.,
tom. ii. col. 1211. D.]

* [^Invenitergo titulum (sc. Helena),
Regem adoravit, non lignum utique,
quia hic gentilis est. error, et vanitas

impiorum; sed adoravit Illum, qui
pependit in ligno, scriptus in titulo."
—Sect. 46. ibid. Α.]

] UÜ Prostrataque ante crucem,
(apud Hierosolymam sc.) quasi pen-
dentem Dominum cerneret, adorabat."
—8R. Hier. Ep. cviii. Vall. (al. xxvii.)
ad Eustoch, Epitaph. Paule, sect. 9.
Op., tom. i. col. 691. B.

* [S. Hier. Comment.] in Matt.
xxiii. [Op., tom. vii. col. 184. A. B.]

! [un Ps. xlvi.

[3. Chry-
sostomi,]

199

[Lactan-
tii,]

[3edulii.]

272

(S. Joannes] Chrysostomus in Liturgia, * Sacerdos . . ad imaginem Christi
caput inclinat». (S.] Basilius [referente Hadriano Pontifice in Epist. ad
Imperatores, quze lecta est in] Synod. vii. Act. ii. *' Historias . . imagri-
num honoro et palam adoro *.'—(Bell Apol. pro Resp.] p. 111. (Op.,
tom. vii. col. 767. A.]

Liturgiam, qux: Chrysostomi nomen fert, non multum mo-
ramur. Sed neque vetus editio Greca; neque, qui eam
vertit, Leo 'Tuscus, ullam ibi imaginis mentionem habet.
Rubrica quam jam apposuistis, recentula est. Intercessum
autem Hadriano et Septimw Synodo, a Conciliis Francofur-
tensi? et Parisiensi?: nec, quz inde affert Cardinalis, haben-
tur hodie apud Basilium, neque vero Basilium sonant.

Lactantius... * Lignumque crucis venerabile adora 3.'— (Bell. A pol. pro Resp-]

p. 111. [Op., tom. vii. col. 767. Α.]

Lactantii qui librum secundum legerit (qui est * De Origine
erroris?) cap. xix. (cui, ibi, dubium non est, quin religio nulla
8&it, ubicunque simulacrum est*) sciet versus illos suppositi-
tios: nec eundem et RAetorem hunc, et illum Poetam, esse
potuisse.

Sedulius... 'Speciem crucis esse colendam *.'—(Bell. Apol. pro Resp.) p. 111.
[Op., tom. vii. col. 767. A.]

Coli vero potest Crucis species, ut tamen non adoretur : vox

enim cultus generahor est, et ad curam spectat ;
* Quis cultus habendo

AD CARDINALIS BELLARMINI

Sit pecori *."
multum autem abest ab adoratione. Lusus etiam poeticus
liberior est: multum autem abest a loquendi more presso et

Theologico.

m [Τοῦ δὲ καιροῦ ἐπιστάντος, μετὰ
τὸ ποιῆσαι τὴν συνήθη τῷ προεστῶτι
μετάνοιαν, εἰσέρχεται ἐν τῷ ναῷ, (ὁ
ἱερεὺς, 5.11.) καὶ ἑνωθεὶς τῷ διακένῳ,
ποιοῦσιν ὁμοῦ πρὸς ἀνατολὰς προσ-
κυνήματα τρία, ἔμπροσθεν τῆς εἰκόνος
τοῦ Σωτῆρος, καὶ τῆς ὑπεραγίας Θεο-
τόκου, καὶ εἰς τοὺς δύο χόρους ἀνὰ ἕν.
—8B. Chrys. Liturg. Rubrica ad init.
Op., tom. vi. p. 983.]

Ὁ (S. Basilius ab Hadriano citatus
in Epistola ejus lecta in Conc. Gen.
vii. Act. ii. Conc. tom. vii. col. 697. Α.;
et S. Basil. Epist. Spur. ccelx. Op.,
tom. iii. p. 463. A.]

ο [Conc. Francoford. can. ii.—Conc.
tom. vii. col. 1057. D. E. Vide supra.
p. 247. not. s.]

» (Acta hujus Synodi omittunt
Labbeus et Cossartius, Binio auctore.

Vide Conc. tom. vii. col. 1542. E. Pro-
diere autem Francofurti, αν. 1596.]

4 [Lactant. Carmen de Pass. Domi-
ni, lin. 50.—Gall. Bib. Patr. tom. iv.
p. 434. col. 2. C. Hoc carmen Caveus,
et alii, quasi spurium rejiciunt; vide
Hist. Lit. tom. i. p. 163.]

τ [Lact. Div. Inst. lib. ii. De Ori-
gine Erroris; cap. xix.—Gall. Bib.
Patr. tom. iv. p. 266. col. 2. A.]

* [* Neve quis ignoret speciem cru-

cis esse colendam,
Quse Dominum portavit ovans,
ratione ΤΡ
Quattuor inde plagas quadrati
colligit orbis."—$Sedul.Carm.
Pasch. lib. v. Carm. xiii.—Gall. Bib.
Patr. tom. ix. p. 557. col. 2. B.]
* (Virg. Georg. I. 3, 4.]

APOLOGIAM RESPONSIO.

278

Augustinus ... 'Hec . .. honorem tanquam relíglosa possunt habere, stupo-
rem tanquam mira non possunt' *.—[Bell. Apol. pro Resp.] p.111. [Op.,

tom. vii. col. 767. B.]

Ut et Serpens eneus, apud Augustinum, Aonorem habere [8. Augus-

potuit ; at, ubi et adorationem cepit, comminutus statim est.
2)u:e et sacramentorum ratio est, ut honorem habeant, tanquam
religiosa: stuporem lanquam mira non habeant. Nondum
enim stupenda ila vestra TYansubstantiatio Patribus audita.
Nam Zmagines ibi apud Augustinum nulle sunt, nulle me-
morantur. JNosse quidem 86, dicit Augustinus, multos tum
picturarum adoratores: sed qui professionis sue vim nec sci-
rent, nec ezxhiberent : sed quos Ecclesia condemnaret, οἱ quoti-

die lanquam malos filios corrigere studeret *.

Cujus quz

fuent de Imaginibus sententia, ex Psalmi cxiii. enarratione 7,

non nescit Cardinalis.

Ὁ [“ Sed quia hec hominibus nota
sunt, quia per homines fiunt, honorem
tanquam religiosa possunt habere, stu-

rem tanquam mira non possunt."
8. Aug de Trrin. lib. iii. cap. x. (sect.
20.) Op., tom. viii. col. 1232. C. D.]

* [* Nolite mihi colligere profes-
sores nominis Christiani, nec profes-
sionis sure vim aut scientes aut ex-
hibentes. Nolite consectari turbas
imperitorum, qui vel in ipaa vera reli-
gione superstitiosi sunt, vel ita libi-
dinibus dediti, ut obliti sint, quid
promiserint Deo. Novi multos esse
sepulcrorum et picturarum adoratores;
novi multos esse qui luxuriosissime
super mortuos bibant, et epulas cada-
yeribus exhibentes, super sepultos
Beipsos sepeliant, et voracitates ebrie-
tatesque &uas deputent religioni....
ἢ 76. Nunc vos illud admoneo, ut
aliquando Ecclesie Catholics male-
dicere desinatis, vituperando mores
hominum, quos et ipsa condemnat, et
quos qnotidie tanquam malos filios
corrigere studet."—8S. Aug.) de Morib.
Eccl. Cath. (lib.] i. [cap.] xxxiv. Us 15,
76. Op., tom. i. col. 1158. B, C, D.]

Υ (* Quis puerinterrogatus non hoc
certum 6886 respondeat, quod, Simu-
lacra gentium 0s habent, et non lo-

ur ; oculos habent, et non vide-
nf, et cmtera que divinus sermo
contexuit! Cur ergo tantopere Spi-
ritus Sanctus curat Scripturarum plu-
rimis locis hec insinuare atque incul-
care, velut inscientibus, quasi non om-
nibus apertissima atque notissima ;
nisi quia species membrorum, quam
ANDREWES.—XESP.

naturaliter in animantibus viventem
videre, atque in nobismetipsis sentire
consuevimus, quanquam, ut illi asse-
runt, in signum aliquod fabrefacta,
&tque eminenti collocata suggestu,
cum adorari atque honorari 8 multi-
tudine ccperit, parit in unoquoque
sordidisesimum erroris affectum, ut
quoniam in illo figmento non invenit
vitalem motum, credat numen occeul-
tum; effigiem tamen viventi corpori
Similem, seductus forma et commotus
auctoritate quasi sapientium institu-
torum obsequentiumque turbarum,
sine vivo aliquo habitatore esse non
putat? Hinc et mala deemonia ad
possidenda gentium simulacra talis
hominum affectus invitat,quorum prse-
BSidentium "varia fallacia mortiferi
seminantur et multiplicantur errores.
Aliis itaque locis et contra ista Diving
Litere vigilant, ne quisquam dicat,
cum irrisa fuerint simulacra; Non hoc
visibile colo, sed numen quod illic
invisibiliter habitat ...

$ 4. Videntur autem sibi purgatioris
esse religionis qui dicunt, Nec simu-
lacerum, nec demonium colo; sed
effügiem corporalem ejus rei signum
intueor, quam colere debeo . . . De
quibus rursus cum exagitari coeperint,
quod corpora colant, maximeque ter-
ram, et mare, et aerem, et ignem
"c respondere audent non se
ips& corpora colere, sed quee illis
regendis president numina. Itaque
Apostoli una sententia poenam isto-
rum damnationemque testatur: Qui
transmutaverunt, inquit, veritatem

T

(Vere Re-
liquis ve-
nerandza
sunt, non

adorandz.]

200

brace gl
dolola-
tria ]

274

AD CARDINALIS BELLARMINI

Multum interesse inter infamiam membrorum, qus sub dio exponuntur

injuriis colli et morsibus avium.

..: et honorem...reliquiarum, quse

pretiosis linteis obvolutzg, et argenteis thecis incluss, in S. Basilicis asser-
vantur.— [Bell. Apol. pro Resp.] p. 112. (Op., tom. vii. col. 767. C.)

Reliquias autem Rex (qui tamen vere sint) infert solen-

niter tumulo honorifico.
thece, asservat in Basilica.

Cardinalis obvolvit linteo, includ2/
Parum hoc interest.

Sed Car-

dinalis non dimittit ibi, quiescere non sinit in fAeca, com-
movet subinde, atque effert e £/heca sua, ostentat sub dio, aut
(quod Prophetae infamie loco habetur) ezpandit ad solem*,
huc illuc circumfert, et circumferendo divexat, ad questum
Sacrifieuli, ad /usionem popul male feriat. Coelo inde
injuria fit, quie illis fit : et murium szepe morsibus qmpetuntur,
etsi non avium. Ecquis hoc Patrum per annos quingentos
factitavit? Memorias tum quidem habebant, (ubi reliquie
erant Martyrum,) 'Theatrica hsec vestra nesciebant. Sed et
Sepulcrorum adoratores pariter habebant, ac picturarum :
utrosque superstitiosos *.

Idololatria est colere creaturam pro Creatore, atque imaginem [leg. imagini]
falsi... Dei, ... eum honorem habere, qui soli debetur Deo. . . Imagines
vero Sanctorum nemo unquam... dixit imagines esse fictitiorum Deorum,
neque . . . habendas esse pro Creatore, aut eo cultu, quo . . Deus ado-
randas. Videat ergo Rex, qua ratione habeat pro intoleranda idololatria . .
Imaginum . . venerationem, cum .. . Imagines non sunt (/eg. sint] Idola.
—([Bell. Apol. pro Resp.] p. 112. [Op., tom. vii. coll. 767. D. 768. A.)

Utrumque vero in vitio est, tam, cum Creatore, quam pro
Creatore, creaturam adorare. Nec imagini solum Dei falsi,
(quorsum autem /falsi, cum nec veri imago ulla sit?) sed vel
eneo Serpenti (in quo et verz reliqui: erant, et vera imago)
thus adolere. Ecquis autem tam cerritus, ut reliquias ullas,
Deorum? aut vero, ut reliquias, ?magines sentiret vel diceret ὃ

Dei in mendacium, et coluerunt. et
servierunt creature, potius quam
Creatori, Quà eat benedictus 1n secula.
Nam priore parte hujus sententis
simulacra damnavit; posteriore au-
tem interpretationes simulacrorum ;
effigiea enim a fabro factas appellando
nominibus earum rerum quas fabrica-
vit Deus, transmutant veritatem Dei
in mendacium ; res autem ipsas pro
diis habendo et venerando, serviunt
creature potius quam Creatori, Qui
est benedictus in ssecula.

$ 5. Quis autem adorat vel orat in-
tuens simulacrum, qui non sic afficitur,

ut ab eo gc exaudiri putet, ab eo sibi
praestari quod desiderat speret?...
Contra hunc affectum, quo humana et
carnalis infirmitas facile capi potest,
cantat Scriptura Dei res valde notis-
simas, quibus commemoret et tan-
quam excitet, mentes hominum in
consuetudine corporum dormientes.
Aimulacra, inquit, Gentium argentum
et aurum."—8S Aug. Enarr. in Pa.cxiii.
Serm. ii. Op., tom. iv. coll. 1799. A.
seq. 1800. A. seq. ]

5 [Jer. viii. 2.

* De Mor. Eccl. Cathol. (lib.] i.
[cap.] xxxiv. [ut supra, p. 273. not. *. ]

APOLOGIAM RESPONSIO. 240
Dixit diserte Rex imagines adorandas non esse, non fictitiorum
Deorum, quos sibi (cum nihil opus esset) confinxit Cardinalis,
sed neque Sanctorum hominum. Non imagines Sanctorum :
non enim vel Sancíos ipsos adorandos. Nec eo cultu, quo

eus; Solus enim Deus eo cultu adorandus. Adorandi enim
vocem usurpat e lege, e legis precepto secundo, ubi mentio
modo ejus est; qui autem ibi adoratio ponitur, Christo Ipso
interprete, Soli Deo competit. Videat ergo Cardinalis, qua
ratione, quod uni Deo addixit lex, imaginibus suis impertiat :
cum et imagines idola fiant, si adorentur : et idolorum adora-
tio idololatria sit habenda.

Porro Iconomachi dicti sunt; non qui...imagines quascunque . . . detur-

babant, sed qui ex Templis imagines...sustulerunt, aut confregerunt ;
quod ἃ Calvinianis . . . factum.—[Bell. Apol. pro Resp.) p. 113. [Op., tom.
vii. col. 768. A.]

Porro, Ezekias procul dubio Hereticus non fuit, (etsi Icono- [Quando

machus, addo etiam Jconoclastes fuit:) qui imaginem non (PEL
quamcunque, sed Serpentem «neum, (ut Cardinalis supra ἢ) auferri.]
imaginem Crucifizi, non ex quocunque loco, sed ex Templo
ipso deturbavil, et confregit ^. Neque aliam ob rem, aliove
consilio, imagines hic apud nos sublate, quam, quod illis,
a superstitiosis quibusdam, hic factum, quod ibi «neo ser-
penti. Reponit de Idolo et imagine. At nulla est in lege
Idoli mentio: Similitudo ibi omnis prohibetur, quze, (si volet)
ut genus, utrumque complectitur. Reponit de adoratione :
Et est civilis adoratio, quis nescit? Sed quacum nobis
negotii nihil. De religiosa adoratione agitur, quze soli Deo
debetur.

Catholici . . . imagines quidem adorant, sed ea adoratione, de qua scriptum
est, 'Adorate Seabellum pedum Ejus, Psal. xcviii,; ubi per Scabellum
pedum Domini arca lignea intelligitur ; non ea, de qua legimus, Dominum
Deum tuum adorabis.' ... Matt. iv.—[Bell. Apol. pro Resp. ] p. 113. [Op.,
tom. vii. col. 768. A.]

Sero autem distinguit Cardinalis de adoratione ea, et non [Unum
ea, ubi lex ipsa non distinguit. Nec, quem adducit Psalmi yp
locum, tempestivus hic est. Sed neque sic Augustinus, ubi, nis genus.]
per scabellum, arca lignea intelligitur (si bene meminit Cardi-

nalis.) Sic enim Augustinus: Quero quid [leg.quod ] sit scabel-

P (Bell. Apol. pro Resp.] p. 110. * (2 (al. 4.) Reg. xviii. 4.1
[Op., tom. vii. col. 767. B.]
T 4

201

276 AD CARDINALIS BELLARMINI

lum pedum ejus, et dicit mihi Scriptura, * Terra (autem) scabel-
lum pedum meorum. Quomodo adorabimus terram, cum dicat
aperte Scriptura, * Dominum Deum tuum adorabis*?! Fluctuans,
converto me ad Christum, . . . (non arcam ligneam) ef invenio,
quomodo sine impietate adoretur terra, sine impietate ado.,;.
tur scabellum pedum ejus. Suscepit enim de lerra terram,
quia caro (ejus) de terra estí. — Nihil ergo scabello ibi, et
lignee vel arce, vel imagini. Sed neque sic Ambrosius, quod
paulo ante posuit de Scabello pedumt. Neque enim, ait
Ambrosius, adorandum quicquam preter Deum legimus, quia
scriptum [est], * Dominum Deum tuum adorabis, et Ipsi Sol
servies Quomodo autem adversus legem Propheta preciperet,
sub lege nutritus, [et] eruditus in lege ? . . Per scabellum terra
intelligitur, per terram [autem] caro Christi. "Tamen et ipsa
humanitas (ut disputat Augustinus) non nuda, vel sola ado-
randa est: sed divinitati unita, ut Regis purpura, non per se
jacens, sed cum ea Rex fuerit indutus. Et, cum vel illam
adoras (sit), ne cogitatione remaneas in carne, el a Spiritu
non vivificeris. Spiritus . . enim (inquit) . . vivificat, caro non
prodest quicquam leg. caro autem nihil prodest!.]] Quan-
quam, si vel zrca sit (quod Cardinalis valde vult), et a
Scabello argumentum ducat ad imagines, dicam, quod in
re simili Tertullianus. Δὲ ἐμ eundem Deum observas, habes
legem Ejus, ne quid adores preter Deum: el, si preceptum
post arce. adorande respicis, el tu imitare Prophetam, nec
adores imagines, nisi tibi Deus jusserit*. Nec legunt ibi Sep-
tuaginta! nec vel Augustinus", vel Hieronymus?, Quoniam
Sanctum illud, sed, Quoniam Sanctus ipse. Denique non
aliter ibi adorare jubentur Scabellum versu quinto? quam
montem ipsum versu ultimo, eadem utrobique particula. Ad
Scabellum scilicet, vel montem versus incurvare se (ut ad

4 (S. Aug. Enarr. in Ps. xcviii. us
Op., tom. iv. col. 1520.'D.]

* [Ibid. C.

! |lbid. D

€ [Bell. Apol. pro Resp.] p. 107.
[OP., tom. vii. col. 765. A.

[8. Ambr. de Spir. Sancto, lib. iii.
cap. 11. Ben. (al. 12) sectt. 78, 79. Op.,
tom. ii. coll. 680. F. 681. A.]

! [S. Aug. Enarr. in Ps. xcviii. $ 9.
Op. tom. iv. col. 1521. B.

* (*Si eundem Deum observas,

habes legem Ejus, Ne feceris similitu-

dinem ; si et preceptum factse postea
similitudinis reapicia, et tu imitare
Moysen, ne facias adversus legem
simulacrum aliquod, nisi et tibi Deus
jua ."— Tert. | de Idol. (cap. v. Op.,
P
! [Προσκυνεῖτε τῷ ὑποποδίῳ τῶν
ποδῶν αὐτοῦ, ὅτι ἅγιός dori. — Vers.
Lxx. Interp.)
S. Aug. Enarr. in Ps. xcviii.
P^ "d iv. col. 1520. B.)
ET: Hier. v tom. ix. col. 1249.)
sal. xcix.

APOLOGIAM RESPONSIO. 277

Templum alibi?) seu coram monte vel Scabello. In monte,
vester vertit Interpres Arias*; ut monti, sic Scabello. Neutro-
bique vel Scabellum vel montem.

Imaginibus non supplicant, . . . . sed ante imagines prostrati supplicant

Sanctis in coelo, . . . quorum 1118 sunt imagines. — (Bell. Apol. pro Resp.]
p. 113. [Op., tom. vii. col. 768. A. B.]

Non ' supplicat imaginibus, sed prostratus ante imagines pralgus
supplicat Sanctis, quorum ille imagines. Non ipse forte gum ima.
Cardinalis, qui metaphysice doctus est: sed nonne populus ? &inibus
Quanquam, quid hoc aliud, quam quod Ethnicus ille apud Pd
Augustinum? Simulacrum non colo, sed per effigiem . . ejus
rei signum intueor, quam colere debeo*. «ἢ nescit, quod plus
valet leg. Plus enim valet] in affectibus miserorum similis
viventi forma, que sibi efficit supplicari, quam quod eam mani-
festum est. sensum non habere |leg. non esse viventem], ut
debeat a vivente contemni? Pius enim valent simulacra ad
curvandam infelicem animam, quod . . oculos . . et aures habent
«οὐ 7 Quam ad corrigendam, quod non vident, vel audiunt [leg.
quod non loquentur, non videbunt, non audient*]. — Quis enim
adorat, vel orat, intuens simulacrum, qui non sic afficitur, ut
ab eo se exaudiri putet, et ab eo sibi presiari, quod desideret 202
et speret*. Legat Theoriam hic in Augustino quis; videat
praxin ejus Romse, atque per totam Italiam.

Sanctitatem aliquam Imaginibus Sanctorum tribuunt, ged relativam, id est,

quam habent ex eo quod Sanctos ipsos representent.— [ Bell. Apol. pro
Resp. ] p. 118. (Op., tom. vii. col. 768. B.]

Relativam autem Sanctitatem tribuit imaginibus, id est, [Sanctitas
minimam. Quibus adorationem tamen vindicat, id est, cul- iil.
tum marimum. Relativa autem sunt minime entitatis. Nec non ezxi-
communicant aliis sanctitatem ullam, cui tamen rei adhiben-
tur Nam Dei quidem presentia quzdam singularis faciet,
ut locus sit sanctus : sed numquid Imaginis, ut Collis asper "?
aut an ita Diva prwsens Imagini, ut Deus loco? vel eademne
relatio presentie, et representationis? "Non recte hic secat
Cardinalis. Aliud est presentem esse, aliud, representare.

Tum relationes hw et distinctiones, populone in mentem

P Psalm. v. 8. Psalm. exxxviii.2. — (Serm. ii. $ 4. Vide supra, p. 278.]

4 (Vide Psalm. David. ex Hebr. * (Ibid. $ 6. Op., tom. iv. col.
veritate in Latinum carmen a Bened. 180]. B.]
Aria Montano convers. Ps. xcix. 9. * (Ibid. $ 5. Vide supra, p. 274.]
p. 230. Antv. 1573.] * [Vide supra, p. 235. not. '.]

r (S. Aug. Enarrat.] in Ps. cxiii.

[ Adoratio
imaginum
antiquis
ignota. ]

278 AD CARDINALIS BELLARMINI

veniunt? aut an tutum eas populo committere? qui tamen
ssepius imagini prosternit se, atque (audi etiam) supplicat,
quam quivis Cardinalium. Certe lepids ists distinctiones,
$naginis, atque idoli, adorationis proprie et improprie,
Sanctitatis absolute et relative, (ausim dicere) priscis seculis
inauditze, post annos pene octingentos exclus: sunt.

Heec omnia . : antiquis . . notissima erant, . . . ut non Satanse fraus hsec
Ecclesis obtruserit, sed pietas veterum conservaverit, et impietas Novato-
rum everterit, ut omnia monumenta salutis oblivioni apud Christianum
populum traderentur. —(Bell. Apol. pro Resp. ] p. 113. [Op., tom. vii. col.
768. B. C.]

Anliquis notissima dicit, nec tamen unum adducit de
antiquis. Quis eorum hoc fecit unquam? quis dixit facien-
dum? Quis eorum imaginem dixit similitudinem non esse?
Lex autem Dei similitudinem omnem interdicit : sit idolum, st
imago; si similitudo est, lege interdicta est. Ne adoretur,
prohibet; nec restringit post, vel distinguit, Aoc, vel illo
modo. Cultum adorationis Deo soli proprium vindicat.
Sanctitatem locis tribuit, ubi presens Deus ex peculiaris
alicujus beneficii ratione: non, ubi Patriarcha, vel Sanctus
aliquis representatus. Non adorabis omnem similitudinem.
Imo adorabis aliquam similitudinem, annon ex diametro con-
traria? Jdorabis vero, dum ne sicut Deum. | Similitudinem
adorabis, si similitudo tantum sit, non idolum. Imo mon
adorabis, ait Gregorius ", quodque Gregorii tum pietas vetuit,
ducentis pene post annis fraude Satane obtinuit: Et ut
cohzereant hzc, glutino opus est de Scholis*: apud Patres,
non reperias. ÁApertis autem per nos Sacre Scernpture
codicibus, quos populo jam lingua legere licet, quam intelli-
gunt, cautum magis est, ne oblivioni tradantur salutis monu-
menía, quam pictis vestris parietibus, de quibus Augustinus,

* [* Convocandi enim sunt dispersi
Ecclesise filii, eisque Scripture sacrse
est testimoniis ostendendum, quia
omne manufactum adorari non licet ;
Dos scriptum est; Dominum

eum tuum adorabis, εἰ Illi soli
servies, (Luc. iv. 8.) Ac deinde sub-
jungendum quia picturas imaginum,
qua& ad sedificationem imperiti populi
fuerant facts, ut nescientes literas,
ipsam historiam intendentes, quid
actum sit discerent, quia transiase in
adorationem videras; idcirco com-
motus es, uü eas imagines frangi
preciperes. Atque eis dicendum;

Si ad hanc instructionem, ad quam
imagines antiquitus factse sunt, habere
vultis in Ecclesia, eas modis omnibus
et fieri et haberi permitto. Atque
indica quod non tibi ipsa visio his
ioris, qus pictura teste pendebatur,
displicuerit ; sed illa adoratio, qus

icturis fuerat incompetenter exhi-
ita."—S. Greg. M. lib.] ix. Ep. ix.
(sec. vett. Editt.—lib. xi. Ind. iv. Ep.
xiii. Ben. Op., tom. ii. coll. 1100. E.
1101. A.]

x ront S. Thom. Aquin. Sum.
Theol. See. Sec. Qusest. xciv. Art. ii.
* Àd primum.']

APOLOGIAM RESPONSIO. 279

Sic omnino errare meruerunt, qui Christum et Apostolos Ejus, 208
non in sacris codicibus, sed in pictis parietibus quesierunt 7.
Imagines Sanctorum non esse Idola, quia veros Dei .. . Servos repreesentant.
Quomodo etiam imagines Regum .. . Idola non sunt, quia veros homines

representant. — [Bell. Apol. pro Hesp.] p. 114. [Op., tom. vii. col.
768. D.)

Nam, in quo se multum post cruciat, ut ex eo Sanctorum (Imagines
i i ; : fiunt idola,
imagines idola non esse doceat, quod veros homines represen- « quando
tent, damus hoc illi. Ex alio enim capite ido/a dicimus, non coluntar.]
quin existant 11, quorum nominibus appellantur, sed, quod
id patiantur a Papistis, quod à Judzis serpens eneus : qui (ut
Cardinalis fatetur 5, evasit idolum, non tamen, cum serpentem
habere cepissent pro Deo (quis tam demens, ut id unquam
sentiret?), vel cum sacrificaret ei populus (nam nec id usquam
Scriptura dicit), sed cum (quod sibi propnum adorationis
genus reservat Deus) incensum illi (uti vos vestris quotidie
thus,) adoleret. Sanctorum siquis effigies pingat, aut sere
ducat, nisi et hoc addat facere, idola non sunt, non magis
quam origine sua serpens &neus. Non sunt (inquam), sed
fiunt, vel (ut Cardinalis) evadunt, si, quam sibi propriam vult
adorationem Deus, in illius societatem vocentur.

Scriptura non vetat coli similitudinem omnis rei creates absolute, sed omnis
. . qus pro Deo accipiatur.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 114. [Op., tom.vvii.
col. 768. D.)

Prohibentur fieri similitudines, non absolute. Vere id qui- (Similitu-
dem, non facies tibi. Sequitur autem, non adorabis, id sic 2ine* ado-
omnes interpretantur, non facies (ibi, ut adores. Ut ornatui ergo, non

: à : : : : aciendse.]
sint, ut memoriz, ut historie, non prohibet; prohibet, ut
adoralioni. Prohibitio faciendi restringitur ad adorationem.
Adoratio ibi non restríngitur, absoluta est. 4bsoluta etiam
ratio. Zelotypiam enim mox profitetur: nolle se, vel secum,
vel coram se, ullius rei similitudinem ullam adorari. Frustra
autem dicas zelotypo, non tanquam maritum amplector
adulterum: absolute enim amplexum nullum fert, omnem
respuit. Ut Glossa hic Cardinalis, loco non suo. Ne quid
enim illis pro Deo sit, ita ut ille mon solus pro Deo sit, sed
cum eo alii: id ante precepto primo satis cautum, nec per

[S. Aug.) de Consen. Evang. l[ib.) . on Apol. pro Resp.] p. 115. 1.

]pP.1
i. Map] [(sect. 16.) Op., tom. iii.col. ult. [Op., tom. vii. col. 769. C.]
1253. B.]

280 AD CARDINALIS BELLARMINI

tautologiam hic jam repetendum: Declaravit eo versu pre-
ceptum primum, non hoc secundum. | Hoc vero secundo, tam
sibi propriam dicat vindicatque adorationem, quam Maritus
pudicitiam uxoris suz: quam si prostituat cuiquam mulier
lubrica, frustra se excuset, non mochum pro marito, sed pro
amatore habuisse; non admisisse illum, ut sit sibi pro marito ;
sed ita, ut maritus sibi tamen solus futurus, nec cum iilo
alius, vel preter illum. | Et vestri hi, non minus, pro Jdolola-
204 íris habendi, quam illa pro fornicaria. Nosti, quam ista
conveniant inter se, et adoratores hosce quam familiare sit

Spiritui Sancto fornicarios pronuntiare.
Nam alioqui solebant Judei venerari prostrati ad terram imagines Cherubim,
et alia que erant in Propitiatorio.— [Bell. Apol. pro Resp.) p. 115. (Op.,

tom. vii. col. 769. B.]
[Veneratio — At Cherubim in Propitiatorio Judei prostrati ad terram non
adoratio.] adorarunt. Haud enim illis unquam eo penetrare licuit, quo
.soli Sacerdoti summo, idque semel in anno tantum, fas
ingredi. Nam veneratos esse eos Sanctum Sanctorum non
dubitamus, qui et ipsi Templa veneramur: sed ad adora-
tionem nimis angusta venerandi vox.

Quod ... colligitur ex voce Hebraica in . . Psal. v. *'Adorabo ad Templum,'
. .. et Paal. xcviii.—[Bell. Apol. pro Reap.) p. 115. [Op., tom. vii. col.
* 769. B. C]
De Scabello, non repeto. .dorabo autem ad Templum : id
in Templo est, vel Templum versus, non Templum ipsum
adorare, itidem nec Scabellum.

Cum coepisseent.. .sacrificare serpenti seneo; coeperunt illum habere pro
Deo, ... et ideo zelus. .. Ezekise illum confregit. ... Corpus Mosis abs-
cobditani fuit, ne in dolum verteretur. —[Bell. Apol. pro Resp.] pp. 115.

116. [Op., tom. vii. col. 769. C.]
[Serpens — Frustra autem suadebit Cardinalis, vel frustum sris pro
idolum ^ Deo habuisse Judeos, vel cadaver putidum pro Deo fuisse
ME, habituros. Suffitus honorem divinum impendisse serpenti,
structu] Certum est: simile etiam quid Mosi mortuo impensuros.
Quod Serpentem vertit, Mosis cadaver vertisset in idolum.
Confregit serpentem Rex, quia jam versus in idolum. movit
Mosis cadaver Deus, ne posset verti. Zelum Regis, sapien-
tiam Dei imitati sunt, qui confregerunt imagines veteres, quie
vertebantur, summoverunt novas, ne in idola verterentur.
Quanquam, quomodo verti posset in idolum corpus Mosis, vix

APOLOGIAM RESPONSIO. 28]

satis constet, si Cardinalis regule: satis sibi constent: verten-
dum enim sic foret in nihil. Namque illi Jdolum, nihil.

Sed labore opus non est. Si enim agatur de imagine, que Deum ipsum (ut

est, in Se) reprsesentat, ejusmodi imago nulla ratione fieri potest.-—[Bell.
Apol. pro Resp.] p. 116. [Op. tom. vii. col. 769. D.]

Nec Cardinali habendi hic gratis. quod largiatur non pin- [Imagines
gendum Deum wf est in Se, cum, μέ est in Se, pingi non posse Ses
fateatur. Pingeret si posset, si visio ulla exstet uspiam, (qua, Romanen-
non Deus ipse, tantum opus ejus aliquod designetur) pingit veGub]
statim, pingit sine scrupulo. Et odiosas illas Dei Patris
(senili hominis forma) ac damnatas (vel a suis) representa-
tiones non sinit aboleri. In lege quidem ingeminat Moses,
Custodite sollicite animas vestras, formam penitus non vidistis.

Non vidistis aliquam similitudinem in die qua locutus vobis
Deus*. Non tum quidem (dicet Cardinalis), sed post, visus
forma senis, apud Danielem Deus*. At quem tamen (vel
post visionem illam) nemo vidit unquam *, si Christo credimus.
Nec enim ibi, persona, operatio modo Dei, significata est.
Nec sane tuta via vel regula sic ad visiones propheticas
imaginem pingendi. Ita namque Cyrus Zfrietie, Alexander
Hirci forma pingendus: Namque ea forma vidit eos ibi
Daniel cum Senem vidit. Verum Rome (ut videtur) aer 92065
magis nebulosus est, Lovanii lux clarior. Lovanii enim ZIma-
gines has quibus Deus Pater effigiatur in humana specie, quas
Cardinalis non prohibet, Regius ibi Professor Hesselius cen-
set omittendas, . . . idque se ex Patribus fecisse manifestum*.
Ille [/eg. Illum] enim hic scrupulus nonnihil sollicitat :
Idiotarum in gratiam precipue imagines has poni : periculum
autem esse, ne, si humana specie (puta Senis aut Judicis)
Deus exprimatur, facile in errorem | Anthropomorphitarum
Idiote incidant. . . Unde, non facile admittendas hujusmodi
imagines, . . imo omittendas. —Senilem autem illam Dei
Patris imaginem, cum fira maneat, . . . . οἱ omnibus con-
spicua semper sil, nec semper rudibus presto sit Doctor, (quo-
modo honor transeat ad exemplar immediate, οἱ formaliter,
et quomodo mediate et consequenter!) diruendam esse. Ut
et metaphoricas alias, quas non (am facile apprehendunt

* Deut. iv. 12-15. . xeu Bes Decal. par. 1. cap.
s: [oan vii. 9.] 66. (fol. 58. b. Lovan. 1567.

* Joan. i. 18. ! [Vide Bell.] de Imag. [lib.] ii.
4 [Dan. viii. 4, 5.] [(cap.] 21. (Op., tom. ii. p. 456. A. B.]

[De culta
imagini-
bus debito
mire Bel.
larmini
distinctio-
nes. ]

'vestro convenitis.

282 AD CARDINALIS BELLARMINI

imperiti, propter quos precipue imagines ponuntur t. Et
quidem, de populo (cujus gratia imagines affiguntur) quis
illa Cardinalis intelligat ? Quod imaginibus debeatur cultus
quidam imperfectus ; qui analogice οἱ reductive pertineat ad
speciem ejus cultus, qui debetur Exemplari. Et (explicando
se adhuc melius) quod debeatur cultus quidam inferior, et
varius, pro varietate imaginum . . . qui (scilicet) dici possit,
dulia secundum quid ; vel dulia analogice, sive reductive' ;
qui adoratio per accidens, el impropria, rarissime exerceri
80lel!: Quod autem non dicitur nisi improprie, simpliciter
negari polest *. Εἰ forte (B.] Thomas ac [B.] Bonaventura !,
[et alii] hoc solum dicere noluerunt [leg. voluerunt " ]. Quodsi
ita non est, ne vos quidem ipsi, inter vos adhuc, de cultu
Quare trepidat hic: et tametsi concedat,
si de re ipsa agatur, imagines posse coli improprie, vel per acci-
dens, eodem genere cultus, quo exemplar ipsum colitur": (id
est latrie), tamen, quantum ad modum loquendi, presertim
in concione ad. populum, non est dicendum, imagines ullas ado-
rari debere latria, sed e contrario, non debere sic adorari ?:
Etsi, $$ de re ipsa agatur, sic adorari possent. Quare vero

' non est dicendum ? Hic enim modus loquendi offendit aures

206

Catholicorum, et. prebet occasionem hereticis liberius blasphe-
mandi?, et conflaret invidiam Cardinali. Addit autem ibi
Cardinalis rationem optimam : Quod, qui defendunt, imagines
adorari latria (ut B. Thomas3) coguntur uti subtilissimis
distinclionibus, quas viz ipsimel intelligunt, nedum populus

émperitus', qui reductiva hsc, et analogica, non capit, aut

quomodo Christus in obliquo ponatur, et non in recto. Nam
quod* Concilium Senonense*, et Moguntinum ἃ, jubent moneri
populum, ne imagines adoret, Nos idem hoc jubemus: sed

« (Vide Hesselium in Decal. par. i.

eap. 66. foll. 58. 8. b. 69. a.

(Bell. de RM PIA ii. [cap.] 25.
57. F
fag lib.] ii. [cap ] 22.

[Op., tom. ii.
; [ Bell. de
(O ur tom. ii. p. 456. D.

k [Bell. de Imag. lib.| ii. [cap.) 21.
[Op., tom. ii. p. 456. A.

[Vide S. Bonavent. in lib. iii.
Sent. Dist. ix. Art. i. Quisest. ii. Op.
tom. v. PP. 111. 112. Rome, 1596.

^ (Bell. de Ἀπ lib. ii. cap. 25. Op.,
tom. ii. P 457. G

^ (Bell. de imag. n ii. [(cap.] 23.
[Op., tom: ii. p. 456. E.]

? (Bell. de Imag. n ii. [cap.] 22.
pps tom. ii. p. 456. B. C.]
Ρ [Ibi id. D.

4 [Vide S. Thom. Sum. Theol. Sec.
Secundee Queest, Ixxxi. Art. iii. Concl.
gect. * Ad tertium,' et Qusest. ciii. Art.
iv. Concl. *Ad tert. et Par. Tert.
Qusest. xxv. Art. iv. Concl.]

Bell. ut supra, not. ».]
; [Belt de Imag. ru ii. [cap.) 22.
[Op. tom. ii. p. 466. C.]
t (Cone. Senon. (a.p. 1528) Can.
xiv.— Conc. tom. xiv. col. 457. A.— E.]
" [Conc. Mogunt. (Α.».1 549.) Can. xli.
e Fide.— Conc. tom. xiv. col. 681. E.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 2883

sine Glossa Cardinalis, quod sine dubio intelligitur, de adora-
lione Latrie*.

, Affert (Rex) argumenta qusedam (Joannis] Wicleffi, Quodsi crux ob contac-
tum veneranda est, veneranda etiam fuisse labia Jude, etc. Quse argu-
menta ... olim refutavit Thomas Waldensis.—[Bell. Apol. pro Resp.]
p. 116. (Op., tom. vii. col. 770. A.] |

Multa de Wicleffo mentitur Waldensis: nec de Wicleffo (Utrum Ξ
tamen hoc, (de veneratione Crucis, et contactu. Christi) sed de Qiii
Wicleffista nescio quo. Multo autem et hoc Wicleffo anti- crucem

. . . P . Ranctam

quius est; ut cui responsum olim dicit Waldensis? ἃ Damas- reddide-
ceno*. Nec refutat tamen ibi Waldensis argumentum illud, τ]
nec satisfacit Cardinali: fortasse nec Cardinalis Waldensi
ipsi satisfaceret. Fatetur enim ibi Waldensis, Tactum non
facere, ut res sit adorabilis* : qua ejus confessione, novze hujus
responsionis tota vis corruit Nam, cum in eo discrimen
ponit Waldensis, quod res noxia fuerit", Cardinali non placet;
cui, et /abia Jude pariter innoxia, nec culp; capacia*. Nec
melius succedit ibi Cardinali, qui tactum mittit, ad Aonorem
se recipit. Cur enim, tactus énsirumentum sanctificet, vel
adorandum reddat, si pars non sit, non autem, si pars sit ? an
in Christi tactu. infirmitas ulla, ut illud possit, hoc nequeat ?
Adde quod, tam propinqua passionis instrumenta, tam imme-
diata, manus crucifigentium, ac crux ipsa; nec passionem
minus, quam actionem participant ; cum instrumenta ad
causam agentem reduci soleant. Denique, impressam cruci
dicit virtutem Waldensis ez contactu Christi? : at Cardinalis,
non nisi relativam.

[S.] Paulinus. . dicit se. . mittere partem [particulam].. crucis auro inclusam *
. . Incendium . . particula . . erucis. . restinctum! . . (S.] Augustinus ..

* (Bell. de Imag. lib. ii. cap. 22.

crucia .. . utolim, tamen per virtutem
Op., tom. ii. p. 456. C.

insignissimam quam impressit ei, plus

* (Thom. Waldens. Doctrinal. tom.
iii. * De Sacramentalibus, lib. xiii.
cap. cxx. rect. 4. fol. 224. col. 1. Venet.
1611.

* (Joan. Damase. de Fid. Orthod.
lib. iv. cap. 11. Op., toi. i. p. 261. D.
Paris. 1712.]

* (Thom. Waldens. ut supra.]

* (** Sed si res innoxia amanter trac-
tetur & sancto...talem ab ipso et
diligentibus eum mereatur honorem."
—"Thom. Waldens. ut supra.]

€ [Hsec verba non ut sua, sed ut ad-
vereariorum, profert Bellarminus de
Imag. lib. ii. cap. 30. Op, tom. ii.
p. 461. F.]

4 (* Si corpore non unitur ligno

quam rebus aliis iisdem praesens est."
—'Thom. Waldens. ut supra, sect. 3.
fol. 223. col. 3.]

e ( Vide 8. Paulin. Ep. xi. ad Sev.—
Bib. Patr. Max. tom. iv. P 189, 190.
et Ep. xii.—ibid. p. 192. D. E. F.]

! [*Ipse domum remeans modicum

sed grande saluti

De crucis &terne sumptum mihi

fragmine lignum

Promo, tenensque manu adversis

procul ingero flammis.

Nec mea vox, nec dexira illum,

sed via crucis ignem

Terruit."—8. Paul. in Nat. x. S. Fel.
— Bib. Patr. Max. tom. iv. p. 291. E.]

( Crucis
particulas
antiqui

28. AD CARDINALIS BELLARMINI

ad terram sanctam ex monte Calvaris allatam [in Africam] miracula fieri
solita, et 86 cum alio Episcopo [eam] infodisse *.—(Bell. Apol. pro Resp.]
p. 117. [Op. tom. vii. col. 770. B. C.]

Sed ambiebant homines particulas Crucis reperte, perqui-

rebant, auro inclusas mittebant. Sed numquid adorabant ?

non adora De hoc enim dicendum fuit. Felix ignem compescuit, virtu-

bant, )

[nedum
vincula
S. Petri.)

tem operatus est. At non adoranda omnia, quorum inter-
ventu fiunt miracula. Non pulvis ille (credo) de Hierosolymis
allatus, qui tamen pulvis nec crucem attigerat: (quippe de
loco allatus, ubi resurrexit Christus, non ubi passus) nec ibi
tum cruz, vel diu ante quam posset attingere. Et longe
aliud est infodere, ubi locus orationis sit : aliud, adorare.

[S.] Augustinus ... de umbra et [de] vinculis [S.] Petri.... *Si tam

medicabilis [fuit] obumbratio visitantis, quanto magis catena vincientis?

Si inanis qusedam species v&cuse imaginis habere potnit in se vim salu-

tis, quanto plus... vincula *,' etc.—(Bell. Apol. pro Resp.] p. 117. (Op.,
tom. vii. col. 770. C. D.]

Non est autem ejusdem Augustini Sermo ille quintus

[Zertius?]|: abest character ejus: (necdum erant, vivo Áugus-

tino, reperta Petri vincula). Si verus esset, male cum Petri

207 primatu CEcumenico ageretur, quem ille (quisquis est) ad Ju-

Omnimo-
am sibi
adoratio-
nem de-
ferri
8. Petrus
vetuit.)

deos revocat, quibus Petrum, Gentibus vero Paulum prificit!:
ut Cardinalis, dum umbram sectatur, de corpore ipso perich-
tetur. Sed et qui wmóram ejus inanem quandam speciem
dicet vacue imaginis, adorandam non diceret: et qui pro-
sterni ante se noluit Centurionem*, noluit vel ane umbram,
vel catenam suam. Et Cardinalem non ferret, qui obtrudit
invito honorem hunc. Idem (credo) facturus et zngelo, qui
Joannem repulit adorantem!, ut qui bona sua non norint",
nec patiantur satis se coli pro dignitate.
Dignissimus est (Petrus,) qui non solum adoretur adoratione illa, quse Sanctis
convenit, non ea quse soli Deo propria est: —

Nec modestia solum, inscitia quedam erat. Peteret enim
Angelus a Joanne, Petrus peteret a Cornelio; Hsc jam, quam
mihi defers adoratio, estne ea que Angelis Sanctisque convenit,
an que soli Deo propria? | Nam, si ea, que sanctis convenit ;

ε (S. Aug. de Civ. Dei, lib. xxii.cap. apud S. Aug. Op., tom. v. Append.
viii. sect. 6. Op., tom. vii. coll. 1063. — co1. 2870. C.

C. D. 1064. A.] ! [Ibid. ect. 1. col. 2869. A.)
* (Paeudo-August. (fortasse Faust. * [ Act. Apost. x. 26. ]
Semipelag.) Serm. cciii. (in Nat. ! [Apoc. xix. 16.j

Apost. Pet. et Paul. iii.) Ben. sect. 5. » [ Virg. Georg. ii. 458.)

APOLOGIAM RESPONSIO. 285

perge age, adora, quantum voles. Certe autem, nec Joannes
Angelum, nec Centurio Petrum pro Deo habuit, sed (per
errorem scilicet) sanctam omnem et religiosam adorationem
Deo soli non putabant convenire. Quem hic errorem castigat
Cardinalis.

— Bed ut ejus vincula auro pretiosiora estimentur: religioseque in universa
Ecclesia colantur.— Bell. Apol. pro Resp.] p.118. (Op., tom. vii. col.
710. B.]

De pretio autem nemo contendet, scimus vinculorum sco-
bem exiguam auro non exiguo szpe venditam, et Crucis item
assulas, etiam falsam scobem, nec veras assulas: nec proin
res viles, sed venales, si emptorem reperiant bene nummatum,
et cui tanti vitrum sit, quanti Margaritum. Quid si autem
non viles, ergone adorandas? Maleque dicitur spretam Cru-
cem. Non spernit Rex, nec adorat tamen: Sed neque Cardi-
nalis ipse omnia, quise non spernit, adorat protinus.

Post crucem Domini spretam, transit (Rex) ad Purgatorium [irridendum.]...
Falsum est, . . . a Bellarmino nullum fundamentum Purgatorio ex scriptu-

ris astrui potuisse. Siquidem ... viginti, Scripturee [sacre] testimoniis
.. . astruxit.—Bell. Apol. pro Resp.] p. 118. [(Op., tom. vii. coll. 770. D.
111. A.)

Jam ad Purgatorii ignem calescit. Nam, si frigeret ille, ( Purgato-
frigeret et alius in foco, cui diu jam Purgatorii opinio fomenta Sriuris
ministravit. Corrasit quidem, hinc inde, Scripture loca, ubi Ἐπ πὰ
ulla ignis, ulla purgandi mentio, etiam ubi neutrius. Sed eene
quz Mattheum Tortum decerent, ita misere detorta, et quse Inentum.]
nemo legit, quin misereat eum statim, et Cardinalis, et cause.

Nullum ibi fundamentum, merito Rex dixit. Pleraque enim
tam non liquida, ut integrum ei caput consumendum sit, quo
affingat eis aliquam saltem veri similitudinem. Ipsum si pla-

cet, audite. Quia forte, aut certe, uut saltem existimabant

posse fieri". Tamen credibile est ^.

5 (* Ad quintum dico, peccatum il-
lorum (vide 2 Macc. xii.) aut fuisse
veniale, quia forte ignorabant legis

rohibitionem, . .. aut saltem Judam

[achabeum ita existimasse ... Adde
ultimo saltem incertum fuisse statum
illorum et propterea licuisse pro eia
orare. "— Bell.] de Purg. [lib.] i. (cap.]
3. [$^ Ad quintum. (Op. tom. ii.
p. 392. B.]

o » Tertius locus est 1 Reg. ultim.
ubi legimus, quod habitatores Jabes

Hec verba varie ezponi

Galaad audita morte Sanl jejunaverunt
septem dies. Et 2 Reg. 1. David flevit
et jejunavit pro Saule et Jonatha et .
aliis occisis, quod idem fecit pro
Abner, 2 Reg. iii. Quamvis enim heec
videbantur fieri in signum doloris et
tristitise, tamen credibile est prsecipue
facta esse ad juvandas animas de-
functorum."—Bell.] de Purg. [lib.] i.
[cap.] 3. 8 *'Tertiug&' (Op. tom. ii.
p. 892. E.)

208

286 AD CARDINALIS BELLARMINI

possunt?. Hic etiam locus habere potest varios sensus*. Hunc
locum, adducunt passim pro [Uüberatione Patrum ez] limbo,
tamen melius convenit [liberationi animarum ex| Purgatorio',
(ita dum Purgatorio consulat, quid Limbo fiat, parum sollici-
tus) Quanquam, hec pena non est ea, de qua nunc agimus *.
Non sequitur quod inferimus ex verbo Domini*. Nota locum
istum [Apostoli 1 Cor. iit.] esse unum ez difficillimis". | Sive
hanc [ezpositionem. sc. 1 Cor. zv.] sequimur, . . . sive
primam*, (de qua prius dixerat. Tamen non puto veram
hanc expositionem *. Denique ne multus sim. Ufuntur
nostri hoc loco (1 Cor. zv.) ; sed tamen non videtur multum
urgere*. Vides quam arenosa hsec, quam lubrica, merito
ut Rex dixerit, nullum ibi fundamentum. | Refrixit vero valde
Purgatorium, ex quo locum illum prime ad Cor. ii. per
fóürnacem suum transire fecit Cardinalis et rejecit^: cum
magno autem id, ut timetur, totius fabule detrimento. Nam
is locus aliis maxime videbatur ad rem, et textus multum alle-
gabilis: et quidem non ita pridem Pater Lusitanus, vir non
infimi nominis, congressus Luteti:e cum Ministro (de nostris
uno, ubi ventum ad Purgatorium, cum dimicandum pro eo
foret, locum illum tanquam Clavam Herculis adhibuit, ursit,
pressit, quantum potuit, quasi positze in eo fortunz Purgatorii,
quasi nisi locus iste substet, actum de Purgatorio. Pergratum
itaque nobis fecit Cardinalis, qui tanto labore perpurgavit
nobis locum illum, et frigere ibi docuit Purgatorium rem cali-
dissimam. Cujus jam auctoritatem nobis liceat, locum illum
afferenti, tanquam .47acis Clypeum opponere, et, siquis ei fer-

» [* Quartus locus est Ps. xxxvii.
Domine ne in furore, etc. Etai enim
hac verba varie exponi possunt."—
Bell. ibid. 8] * Quartus. (Op., tom. ii.
p. 392. E]

1 [* Quintus locus est Psalm. lxv.
Transivimus per ignem, etc. Hic
etiam locus potest habere varios sen-
sus."—Bell. ibid. $] *Quintus.' [Op.,
tom. ii. p. 392. F.)

r (^ Nonus locus est Zach. ix. Tw
autem in sanguine T'estamenti tui, etc.
Etsi enim hunc locum, etc." ut in
textu.— Bell. ibid. $ * Nonus. [(Op.,
tom. ii. p. 392. F. G.

* [* Decimus locus est Malach. iii.
Ipse sedebit quaai ignis conflans, ete.
Quanquam poena illa purgatoria non
est ea, de qua nunc agimus." — Bell.

ibid. 8] * Decimus. [Op., tom. ii. p.
392.

* [* Respondeo, non gzequi secundum
regulas Dialecticorum, id quod inferi-
mus ex verbis Domini." (sc. Matt. xii.
—Bell. de Purg. lib. i] cap. 4. ἢ
* Respondeo non sequi.' 1
p. 393. B.]

* [Bell. ibid.] cap. T 8] ^Secundus.'
[Op., tom. ii. p. 393. D

E [ Bell. ibid. cap. é. I8) * Secun-
dum.' [Op., tom. ii. p. 397.

y ( Bell. ibid. Ü * Prima Met [Op.,
tom. ji. p. 396. B

* [Bell. ibid] eap. 8.
[Op., tom. ii. p. 398. F.

* [Vide Bell. de Purg. lib. i. cap. 5.
Op., tom. ii. pp. 398— 396.]

Op., tom. ii.

Ὁ] * Utuntur."

APOLOGIAM RESPONSIO. 287

vidus instet, frigidam ex Cardinale suffundere. Calet tamen
terminis, etsi res ipsa deferbuit. Et certissimum dogma fidei,
et perspicue ad eam pertinere, et hoc se demonstrasse. Ita
solent quibus decoxit res, magnifice multa sibi domi talenta
gloriari. ideine dogma perspicuum, aut demonstratum ei us-
quam? Vah! de quo toties, (amen non puto, tamen non vide-
tur*, forte hoc; aut hoc, aut saltem illud posse fieri*. | Varie
exponi potest*, varios sensus habere potestí. Non sequitur quod
inferimus ex verbis Dominit. Cujus quidem in sacris literis
basis firmior non est, locum id habere potest inter opiniones
schole, qu: & non sine formidine contrarii sunt: inter fidei
articulos non potest. Loco ergo suo consistat, opinio sit; ex
Platone forte vel Virgilio astruenda^: ad fidem ne pertingat,
ne dogma quidem Ecclesiasticum habeatur.

Demonstravit Bellarminus Purgatorium ad fidei dogmata ita perspicue per-

iinere, ut quodlibet aliud certissimum dogma fidei.—(Bell. Apol. pro
Resp.) p. 118. [Op., tom. víi. col. 771. B.]

Qui vero demonstravit rem Cardinalis perspicue, ut nullo [In eo
colore negari possit? cum, et an ignis ibi sit! et an Avec vel s ndo e.
illa peccata purgentur ibij, et de loco*, et de tempore!, etc. 909
nihil ibi certi habere se doceat", ubi texit tamen demonstra. fecit d
tiones suas de fide. En ut demonstret : Genesis non est liber
Dogmatum", Saltem, implicite continetur in Genesi. Ubi im-
plicite? | Surrezit Abraham a facie mortui. Ubi hic demon-
strat Purgatorium ? | Convertit faciem mortui in officium
funeris. Ubi vel illic? Quis (inquit) prohibet per illud offi-
cium intelligere orationes et jejunia*?. (Puta pro anima Sarz
Vide supra, not. 7.

Vide supra, not. *.
Vide supra, not. ^.
Vide supra, not. ν.
Vide supra, not. 4.
Vide supra, not. *.
Conf. Plat. Gorg. $ 171. Op.
tom. vii. p. 367.; Phaed. ἃ 143. Op.,

tom. v. p. 360. ; et Virg. /En. vi. 739.]
! [*Communis sententia Theologo-

Op., tom. ii. p. 412.

"^ [* Cum qua fide certa (de Purga-
torio) potest consistere dubitatio, de
qualitate pense, quee infligitur, de qua-
litate peccati, quod punitur, de loco,
tempore, etc."—Bell. de Purg. lib. i.
cap. 15. $ '* Respondeo. Op., tom. ii.
p. 404. C. D.]

5 [Vide Bell. de Purg. lib.] i. (cap.]
15. [8] * Dico &ecundo.' (Op., tom. ii.

pu" ὦ δ σ᾽

rum est, verum et proprium esse ig-
nem, et ejusdem speciei cum nostro ele-
mentari Quee sententia non est qui-
dem de fide." — Bell. de Purg. lib. ii.
cap. 11. Op., tom. ii. p. 413. A.]
[Vide Bell. de Purg. lib. ii. cap. 1.
Op., tom. ii. pp. 405, 406.]
κ᾿ [Vide Bell. de Purg. lib. ii. cap. 6.
Op. tom. ii. pp. 409, 410.
(Vide Bell. de Purg. lib. ii. cap. 9.

p. 405. A.]

ο [* Dico ultimo implicite saltem
contineri in Genesi mentionem Purga-
torii. Quando enim dicitur Gen. xxiii.
Etsurrexit Abraham ab officio funeris,
quis prohibet per illud ' Officium in-
telligere non solum lachrymas, sed
etiam orationem et jejunium."— Bell.
de Purg. lib. i. cap. 15. 8] * Dico ul-
timo." (Op., tom. ii. p. 406. A.]

(Quee
8:ripsit
Beda de

habelda]

[Spes Pur-

gehenne
ssepius ex-
pulit. ]

288 AD CARDINALIS BELLARMINI

in Purgatorio. Quis prohibet? Imo quis jubet? Sed tamen,
Quis prohibet ? annon perspicua demonstratio ? De loco autem,
si (ut ait Cardinalis) consistere possit dubitatio; an, abs re
fuit dubitatio Regis, et quzstio de natura loci, δὲ campus
viridis, annon rivus interfluat ? ut illudat vobis merito, qui et
locum ipsum describitis, de quo tamen dubitationi locum
relinquitis.

Quod attinet ad viridem ... campum Purgatorii, sciat ... relata esse ex
venerabili Beda ».—(Bell. Apol. pro Resp. Op., tom. vii. col. 771. C.]

Nam Beda noster Auctor, czetera non malus, ut neque
Gregorius vester, at ad cujusvis de plebe somnia et visa vehe-
, menter credulus; et eo nomine notatus a vestris2. Nos
' autem silentio illa premi sineremus, nisi Cardinalis nos ita in
apricum Campum deduxisset. Gehennam manere eos qui Pur-
gatorium non credunt, 'Tortum olet: queque malgno Torto
digna vox sit, non Sancto Cardinale, ut in qua minus adhuc
caritatis sit, quam fidei in re Purgatoriü. Caveat vero: Omen
ipsum ssepe rediit in male ominantem.

Supervacanea cogitatio est, quemadmodum se habeat Purgatorium apud eoa,
qui negant Purgatorium, cum satis constet, eos non Purgatorium sed
Gehennam manere.—[Bell Apol. pro Resp.) p. 119. [Op., tom. vii.
col 771. C.]

Justior autem ratio est, ut qui Purgatorium non credunt,
ne eos maneat purgatorium : sed, cum ccelum credant, eo se
comparent : cum et gehennam, omni eam ratione fugiant.
Αἴ, qui credunt purgatorium, caute admodum attendant, ne
decepti regione viarum, gehennam adeant pro purgatorio.
Sunt enim loca vicina'*, si Cardinali credimus. — Vestros qui-
dem multos, dum adeundi modo Purgatorii spe lactat Pontifex
per Zndulgentias suas, deduxit ad gehennam, qui, si gehennam
forte solum timuissent, (timuissent autem, nisi dementasset
eos spes illa,) gehennam vitare potuissent.

Primatum [83.] Petri . . . precipuum articulum esse dicit, in quo a nobis dis-

sentiat. .. . Ita est omnino, qui negat [negant] Caput Ecclesiee S. Petrum
fuisse, eundemque primatum in Apostolos habuisse, atque in eodem pri.

» [Beds Hist. lib. v. cap.13. p. 410.
Cant. 1643. ut citat. ἃ Bell. de Purg.
lib. ii. cap. 5. Op., tom. ii. p. 410. G.]

4 [^ Ille (Beda) in Historia Anglo-
rum, ille (Gregorius) in Dialogis quee
dam miracula scribunt vulgo jactata,

et credita, quze hujus presertim sseculi
Aristarchi incerta esse censelunt "—
Melch. Canus de Human. Hist. Auct.
lib. xi. c&p. 6. Op., p. 540.]

Bell. de Purg. lib.] ii. [cap.] 6.
DL t& ' [Op., tom. ii. p. 409. H.)

APOLOGIAM RESPONSIO. 9289

matu Romanos Pontifices S. Petro succedere, is [ii] fidem Catholicam negat
[negant]. Id... non Bellarminus solum (s0lus] probatum reliquit, sed
plurimi alii Doctores Catholici, atque inter alios Nic. Sanderus*,—[ Bell.
Apol pro Resp. p. 120. (Op., tom. vii. coll. 771. C. D. 772. A.]

Ventum est, ab avaritia Romana ad superbiam, a Purgato- [Primatus
rio, unde lucrum, ad Primatum Petri, unde fastus Pontificum. E rem
Arcem quidem Roman:e causz, nec precipuum tamen articu- articulus.]
lum, de quo lis, nisi qua ad vos. Sed (ut a vobis inique
comparatum jam est) Cesari Regibusque przcipue Symbolo
vestro novo eximendum. Nec id tamen est fidem Catholicam 210
negare, siquis S. Petrum Ecclesie Caput, cum nusquam in
Evangelio legerit, nullus dixerit: si voce abstineat, quam in
sacra pagina reperire non est. Sed neque, si Primatum ín
Apostolos habuisse non dixerit, (infer Apostolos forte:) etsi
alterius hzec loci sint: ac jam nobis non de Primatu ejus lis
sit, sed terrestri Monarchia, quam, non ín Zpostolos, sed
Reges Gentium exercuerit. Ubi vobis nec ad horam cessuri
sumus* — At Successores habere, in, vel Apostolatu suo, vel, in
Apostolos primatu Romanos Episcopos; id vero (ita est om-
nino) per quingentos amplius annos in fide Catholica articulum
ullum fuisse, pernegamus. Nec Carthaginensi Sexto" ad fidem [In Conc.
spectàbat qusstio hzc: sed infer Patres ibi libere disputata. rosse
Conclusum autem contra Romanum. Pro qua fide vestra tus.]
venali reddenda quicquid afferri potuit, abunde refutatum est,
etiam priusquam Bellarminus, ac vel Sanderus, verbum scrip-
titasset; qui cornicule modo sunt furtivis aliorum coloribus "
vestitz:e, nec de suo novi quicquam attulerunt. At quorsum
hic nomen Sanderi? Numquid et Sanderus inter Patres, aut
intra seculum quintum ? Imo nec decimum quintum. Sed quo-
cunque seculo demum, seculi sui dedecus, nec vel nominandus
hic, nisi quia Hierarchiam primus mutavit in Monarchiam,
quem prz czteris ideo selegit Cardinalis, sed in magnum
doctring su: opprobrium, cui auctorem nullum nominat nisi
turpem proditorem. Perduellis, in perduellionis actu ipso,
actus in rabiem, in ipsa rabie simul, et perduellione obtrun-
catus", is demum gravis auctor et idoneus Monarchie huic

Pontificis exstruendz.

* [Vide Sanderum de Visib. Mo- ν Ib. Horat. Epist. I. 3. 20.]

narch.] v [De Morte Sanderi, qui fame, non
* (Gal. ii. 5. ] rabie, periit, vide Rishtoni Preefat. ad
" (Conc. Carth. vi.—Cone. tom.ii. Sanderum de Schism. Angl., et Cam-
coll. 1586—1593 ] deni Annales, par. iii. p. 872.]

ANDREWES.—RESP. U

[Episcopi
urisdic-
tionem ἃ
Deo ha-
bent.]

Jesuit
uritano-
Papistee. )
311

[Qurenam
sit Puri-

ing

200 AD CARDINALIS BELLARMINI

Episcopos esse (in Ecclesia] debere, idque ordinatione divina [nos etiam
acimus et docemus]: sed alia queestio ést utrum . . . immediate jurisdictio-
nem a Deo accipiant, an ἃ Petri successore. Nam Presbyteri . . . divina
ordinatione debent eese in Ecclesia, et tamen jurisdictionem non à Deo
immediate, (sed ab Episcopis] accipiunt. [Itaque duo ista non pugnant
inter 8e.— Bell. Apol. pro Resp.) p. 120. (Op., tom. vii. col. 772. A.)

Quod Episcopi immediate a Deo sint, non negat hic Cardi-
nalis: quod a Deo immediate jurisdictionem habeant, id negat ;
et annon pugnant hec inter se ? Qua enim, et unde Episcopi
sunt, Jurisdictionem habent: nec, vel re duo hzc, vel ratione
dividuntur. An enim Spiritus Sanctus Episcopos ponit, dat
ut Episcopi sint, sed sine jurisdictione, donec gratificetur eis
illa Romanus Episcopus? Par est autem et de presbyteris
ratio: ad manuum impositionem, quicquid vel habent, vel
sunt, a Deo itidem consequuntur. Locus assignatur forte
certus aliquis, ubi, et populus, in quem exerceant. Potestas
ipsa a Deo est.

Quod... Rex Puritanos cum Jesuitis comparet, omnino mirabile est, cum
Puritani anarchiam, Jesuitee Monarchiam [Ecclesiasticam] . . . defendant.
—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 120. (Op., tom. vii. col. 772. B.)

Dixit. vero, Jesuitas nihil aliud esse, quam Puritano-
Papistas*: dixit aptissime; quod tamen intelligi noluit de
quibusdam ex Societate illa (contra tamen. mentem Loiolz)
incardinatisY. Pro viribus illi quidem, etiam ultra vires, pro
Monarchia Pontificia. At non omnes alii, quibus decollavit
spes purpure: quos non nemo mussantes audivit, melius, et
magis ad Apostolorum et mentem, et exemplum, per Socie-
tatem administrari posse Ecclesiam, (saltem per duodecim
viros) quam per unum quemlibet. Sed, quia desunt eis vires*,
mussant heec modo: cum vires aderunt, apertius rem gesturi.

Neque minus admirabile est, quod Rex hoc loco fateatur, a Puritanis
Anarchiam et parilitatem [leg. paritatem] quandam introduci, et tamen...

(post) Puritanos non abborrere ἃ Juramento fidelitatia* (leg. primatus.—
Bell. Apol. pro Resp.) p. 120. [Op., tom. vii. col. 772. B.]

De parilitate autem, (quam valde vellent Puritani) dis-
tinguat Cardinalis, velle, infer ministros modo, seu presbyteros,
(nempe, ut Episcopi ne sint, quibus impares se inviti ferunt)
ad Regiam autem potestatem ne extendat; et, statim mirari
desinet. Distinguat itidem, inter res fidei, in quibus ne ii

* [Preefat. Monit. p. 60.) Op., tom. i. p. 285. G.
Mig Pupra, P. 9. not. 5.] * [Vide Mendac. Torti Confut., ad
Bell. de Rom. Pont. lib. v. cap. T. calc. Pref. Monit. p. 180.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 291

quidem hic, quos Puri/anos appellat (nisi plus etiam quam
Puritani sint), a nobis, nec nos ab illis dissentimus; et dis-
cipline res, quam aliam ab Ecclesiv€ prisca forma commenti
sunt: et potest in fidei confessionem subscribere, qui in Dis-
cipline forma secus sentiat. Ita cessabit statim omnis admi-
ratio, tertium jam mirabundi Cardinalis.

Mirum ... quod Rex tam iniquo animo ferat, quod scripsit [leg. scripserit]
Bellarminus . . Jacobum in Scotia fuisse Puritanum, . .. cum tamen exstet
confessio Scotica a Puritanis . . . conscripta, et ἃ Rege subscripta .. . Quam
confessionem scripto libro refutavit Episcopus Vasionensis, natione Scotus,
et librum suum edidit Avenione ann.1601.. . . Nam de ista re sollicitus non
sum, neque ad me pertinet, scripsi tamen, .. . quod a testibus fide dignis
(et) audivi, et .. in libris aliorum legi.—[(Bell. Apol. pro Resp.] p. 121.
[Op., tom. vii. col. 772. B. C.]

Αἴ 1n ea Confessione Fidei, cui tum subscripsit, nihil etiam Confessio
est quod vel nunc quidem non agnoscat Rex pro vero, et poi μὰν.
Catholico. Non, de doctrine quidem Capitibus. Nam de Epit
discipline, exceptionem habet statis. Qui potuit de iis judi- nabends.]
cium ferre herbescente adhuc state? ^ Cardinalis ipse cum
decimum quartum setatis annum ageret, (is enim Regi annus
agebatur ÀÁnno 1581) quid ea setate scripserit, nec anxie
inquiri libens sineret; nec referre multum putaret.

Nam de Vasionensi Episcopo", qui Confessionem illam sic [Vasionen-
(ut dicis) refutavit : novimus, qui vir siet, et quam ab ingenio xr
ac doctrina ad libros scribendos comparatus. Ille vero fecit eam refuta-

ὃ . : 3 ; vit, quanti
quod ingenui erat. Excusavit se Regi de facto, nec librum a hasbendus.]
se scriptum, nominis tantum sui prescribendi copiam a se
factam, nec przeterea peccasse quicquam. Et est vir (ut fertur)
minime malus, sed φιλόξενος magis quam διδακτικὸς 5, quique
aptior sit, ut mensis ministret, quam ut verbo vacet, vel
scriptioni. Quare, nec Gentem ascribat hominis tam solli.
cite, neque vel locum ubi liber excusus, vel anmum Domini.

Quanti sit scriptum illud, quanti Scriptor, quam illustris
Auctor, omnia hec Regi notissima. Densavit vero, utroque
libro?, argumenta Rex, quibus occludi possit os, et in eternum — 212
deleri calumnia, de Puritano. Sed en Cardinalis indolem.
Scribit, quod /egif£ uspiam, in libello quantumvis famoso;

P (Gulielmus Chisbolm, Episcopus nunt. Aven. 1601. et Gallice Paris.
Vaaionensis, (cf. Gall. Christ. tom.i. p. 1609.)

936.) auctor libri cui titulus * Examen ς [Conf. 1 Tim. iii. 2.]
Confessionis Fidei Calvinianzg, quam 4 [Basilico 8c. Doro, et Preefat.

Scotis omnibus ministri Calviniani X Monitor.]
subscribendam et jurandam propo-

vU 2

202 AD CARDINALIS BELLARMINI

quod insusurrat ei quivis transfuga; deinde aculeo dimisso,
non est sollicitus de re, nec ad illum pertinet, de lesa, vel
alterius fama, vel fide sua. Sic Romse scribitur, sic vivitur.

Hic... Rex eadem luce veritatis negavit Pontificem Romanum Ecclesise
Univerass esse Monarcham, qua Spiritum Sanctum affirmavit .. . Christi
Vicarium esse.—( Bell. Apol. pro Resp.) p. 121. (Op., tom. vii. col. 772. D.]
Pontifex —— Monarcha, et Monarchia Ecclesie a Sandero sunt, et San-
s deri patre Diabolo, ἃ tenebris mendacii, non /uce veritatis.
narcha] Namque hzc fumosi typhi* nomina, et /uz, et liber veritatis
dispellit. Quam /ucem Cardinalis si rideat, ab igne fatuo
Sanderi lumen sibi accendat, atque in eo ambulet.

Cum ordinarie inferior sit, qui alterius vices gerit, eo cujus vices gerit,...
certe 8i Spiritus Sanctus Christi vices gerit in Ecclesia regenda, Christo

inferior erit.—(Bell. Apol. pro Resp.] p. 121. (Op., tom. vii. col. 772. D.)
[Spiritus Nec id zgre feret Cardinalis, sj; cum Regna mundi nemo
Sancu$ — vnus moderetur, nemo moderandis par sit, nec unum aliquem
Christi — parem putemus Ecclesiarum (quam late patet orbis) univer-
hisud "^ sitati regendz. Si Christum, et qui a Christo missus est,
faferior.] Spiritum, absque alio Vicario quoquam, przeesse patiamur huic
muneri; si contenti duobus his, tutiores nos denique, sub
ductu Spiritus Sancti, quam sub Pontificis, esse statuamus.
Sensit stringi se Cardinalis hic, novitiam ergo heresim et
nuperam commentus est. Siquis Spiritum Sanctum Christi
vices explere dicat, eo ipso Spiritum Christo inferiorem dicere.
Diffidenter tamen hoc. Non enim absolute, sed ordinarte in-
feriorem esse, qui vices alterius gerat. * Ordinarie ? qua voce
meditatur fugam, siquis premat arctius. Missum a Christo
Spiritum, non negabit (scio. | Ordinarie autem inferior est
miltente, qui mittitur : nempe, ut Apostolorum collegio Petrus,
a quo missus in Samariam!, Missum autem Spiritum, ad Vi-
cariam operam, ut in memoriam eis revocaret*, quze Christus
dixerat; nec, a semetipso, sed a Christo accepturum, que illis
annunciet" ; ne hoc quidem negabit. Et quid hoc, revocare
in mentem que Christus dixerat, a. Christo accipere que illis
annunciet, aliud, quam vices explere? | Paracleti nomen quid
aliud sonat, quam zdvocatum ? | Advocatus quid aliud, quam
alterius vices explentem? Εἰ A4dvocatus noster Christus, nec
nobis tamen (puto) inferior. Denique, nec voce ipsa Vicarii

ϑ Meu supra. p. 91. not. *.] € [Joan. xiv. 26.
! [Act. Apost, viii. 14.] ^ [Joan. xvi. 16.

APOLOGIAM RESPONSIO. 208

Tertullianus abstinuit, * De velandis virginibus,' cap. 10. 45
ilo Vicario Domini Spiritui. Iterum, * De prrescriptionibus,"
cap.28. Neglezerit officium Dei villicus, Christi Vicarius Spi-
ritus Sanctus), Nec est habitus tamen ordinarie, ab ea voce,
Hereticus. Qui ad idem exemplum, contra Praxeam, cap.24.*
Christum itidem dicit Vicarium Patris: nec Christum tamen
Patre, nec Spiritum Christo inferiorem. Cur eandem vocem
usurpare Regi non licuit? nisi jam non Pontifex solus, Car-
dinales etiam (sine Cathedra) heresin excudendi jus habeant.
Nondum bimula tamen Heresis hsc, nec ulli preterquam
Cardinali, et Jesuitastris quibusdam, qui, quicquid Cardinalis
exscreat, quasi mel merum sit, elambunt protinus. Jubeo
vero securos esse de Christo, missionem suam non revocabit,
(quod facit Papa subinde), nec periculum esse ullum, ut pri-
vetur officio Spiritus. Jubeo itidem securos esse; non id
agitur, ut deprimatur ulla ex parte Spiritus, qui etsi a Christo
missus, etsi à Christo accipiens, non semetipso, Christo tamen
par usquequaque est. Id agitur, ut locum suum capessat
Spiritus, descendat Pontifex; et titulum mendacem exuat,
quem ante annos mille quadringentos Tertullianus Spiritui
addixit, Pontifici vix alius, quam Pontifex ipse. Quamquam,
ltem (credo) Tertulliano non movebit de Vicariatu Christi ;
81 (quem diu jam prensat) Vicariatu Dei potiri detur; ut non
tam Ecclesiis (qure minus ei curz), quam Zmperiis, (quze magis
cordi) dominari possit. Nam, et ad illam celsitudinem scale
ei jam fiunt, sed quo magis in altum attollitur, graviori lapsu
(ut spes est) ruituro!.

Sic [loquitur] S. Augustinus; * Post promissionem Spiritus, ne quisquam puta-
ret, quod ita Eum Dominus daturus fuerit velut pro seipso, ut non et lpse

veritatis; neglexerit officium Dei vil-
lieus, Christi Vicarius."— Tert. de
Prescript. Hseret. cap. xxviii. Op.,
p. 212. À.]

X [(* Secundum hec enim, Vicarium
Se Patria ostenderat, per Quem Pater

! (^ Cum propterea Paracletum mi-
serit Dominus, αὐ quoniam humana
mediocritas omnia semel capere non
poterat, paulatim dirigeretur, et ordi-
naretur, et ad perfectum perduceretur
disciplina ab illo Vicario Domini Spi-

ritu Sancto."— Tert. de Vel. Virg.
cap. i. Op., p.173. A.]

(* Age tunc, omnes erraverint ;
deceptus sit et Apostolus de testimonio
reddendo; nullam respexerit Spiritus
Sanctus, uti eam in veritatem deduce-
ret, ad hoc missus & Christo, ad hoc
postulatus de Patre, ut easet doctor

et videretur in factis, et audiretur in
verbis, et cognosceretur in Filio, facta
et, verba Patris administrante."— Tert.
adv. Prax. cap. xxiv. Op., p. 514. D.)
UL “ Tolluntur in altum,
Ut lapsu graviore ruant."
Claudian. in Rufin. I. 22.]

213

294 AD CARDINALIS BELLARMINI

cum eis esset futurus, adjecit ... *Non relinquam vos orpoanos m" —( Bell.
Apol. pro Resp.] p.122. (Op., tom. vii. col. 773. B.]
[Nonabest PF'acessit vero sibi negotium, ut doceat, non abfuturum a
UAM nobis Christum ; quasi et presentis vices non sint: quasi
Augustini id verba non ferant, sic pro seipso, ut et Ipse tamen
cum eis futurus etiam esset. Caveat vero hic Cardinalis, neque
sibi dicat non predictum. Nam si presentis vices nullz
sunt (et Christus semper presens), superfluus tum erit, et (ita
quidem superfluus est) Pontifex ipse. Atque hoc ex ore ipso
Cardinalis.
Promisit Spiritum Sanctum, ut invisibilem atque [leg. ac] internum Doc-
torem, et Consolatorem, S. Petrum, ut visibilem Rectorem, atque Pastorem
in terris loco suo reliquit.—[Bell. Apol. pro Resp.) p. 122. [Op., tom. vii.
col. 773. Α.]
[S&.Petrus — Ex uberiore tamen gratia sua, non excludit penitus Spiri-
non Ecc. fum Sanctum, ut doceat, et dirigat, Apostolis promissum,
lis Rector] atque missum ; sed asciscit ei collegam, Petrum olim, jam
Paulum V. Sic autem dispescit hic dignitates, ut Spiritus sit
invisibilis Doctor et Consolator, et Rector internus: Petrus
visibilis Rector et Pastor et Doctor externus. Narrat hzc
Cardinalis, at aliter nobis rem narrat Apostolus. Non unum
Pastorem. Doctorem, Rectorem & Christo datum, sed plures
Pastores", Doctores, κυβερνήσειςο. Non unum, sed plures
214 ὑπερλίαν ἀποστόλους ? ; non unum, sed plures Columnas, Joan-
nem et Jacobum cum Petro*, | Paulum autem, nihilo his infe-
riorem, μηδὲν ὑστεροῦντα, et cujus ipsius instantia sollici-
tudo omnium | Ecclesiarum*. | Spiritus promissus Ecclesise :
Petrus, (promissus non potuit dicere) dixit, relictus tamen.
In quo vis argumenti Regi?, quod pollicitus szpe Spiritum,
quod promissum hoc sspe inculcarit Christus, (tanquam
magni momenti rem,) Apostoli sollicite expectarint. At de
Petro sic relinquendo, promissum nullum, et quicquid factum,
factum ab inexpectato. Ad littus maris duo forte aderant,
vel tres, qui piscatum ierant; reliquis absentibus. Εἰ hic
locus (scilicet), hoc tempus Rectoris designandi, repente ac ab
improviso. Át non is mos est Rectorem summum inaugu-
randi; quin multo sublimior. Mons vero Galilez aptior

* [S. Aug. Tract. Ixxv. in S. Joan. P 2 Cor. xi. 5; xii. 11.
Enn $ 1. Op., tom. iii. col. 2274. C.] 4 Gal. ii. 9.
phes. iv. 11. T 2 Cor. xi. 5.
* ] Cor. xii. 28. * 2 Cor. xi. 28.

APOLOGIAM RESPONSIO. 295

huic locus, ubi fratres simul quingenti*; ut quod omnes
tangeret, id non duobus vel tribus, sed omnibus insinuari

posset.

Sed ut Ecclesise corpus visibile Caput Vicarium haberet visibile, dixit Domi-
nus coram omnibus [Petro]. . . * Pasce sgznos meos,' quod . . . tertio repeti-
vit, primo commendans illi agnos, deinde oviculas, tertio ovea.—7[Bell.
Apol. pro Resp. ] p. 122. (Op., tom. vii. col. 773. B. C.]

Commendasse autem Petro oves suas et agnos, nulli nega- [Verba
mus, ea voce, Pasce oves meas. Αἴ ea voce usum, ut Ecclesie dpi d
corpus visibile vicarium caput haberet visibile, verba non evin- 8 dicta]
cunt: Patres, Cyrilus", Augustinus* non colligunt. ni
vero sic, Pasce oves meas, id est, iterum a me recipe pascendi
munus. Esto inter Pastores, etsi meruisti ne esses, qui me
Pastorem toties negaris. Somnium hoc vestrum est; Vestra
hzc, non illorum glossa est, Pasce (id est) Pontifex Maximus
esto, et Ordinarius Rector : Oves meas (1d est) super Apostolos.

Vel, Pasce, (id est) Esto vicarium caput visibile, oves meas,
(id est) super Ecclesie corpus visibile. Non hoc Petro dixit ;
nedum Lino vel Cleto, vel Clementi, Pasce oves meas : (id est)
Joannes Apostolus et Evangelista meus, quem diligo, tibi
"Line, vel Clete, vel Clemens, subjiciatur; tu illius caput visi-
bile sis. Te ille superiorem agnoscat, colat ; pascendum se
tibi prebeat.

Nego verba illa δὰ omnes Apostolos pertinere, cum proprie dicta sint uni

Petro.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 123. [Op., tom. vii. col. 773. C.]

Negat verba, Tibi dabo claves, ad alios quam Petrum perti- [Claves
nere, quod ei dicta sint uni. Sed auctoritate sua. Nos etj, PAAR
uni dicta dicimus, sed uni, unitatem Ecclesiw representanti, Ecclesie]
auctoritate Patrum. Ánnon idem hoc sspe Augustinus ??

Ánnon cum unitas uno major sit, Constantiense Concilium
subjecit sibi tres (qui Petri tum successores in clavibus et
caulis) et uno ictu £ria Capita Vicaria visibilia simul prssci-
dit? At Pasce oves, etsi singulari numero dictum, et uni, ad
omnes commeare, clarius id loquuntur Ambrosius*, et ÀAu- 215

gustinus *, quam ut obstrepere possint Novitii vestri.

* (Conf. 1 Cor. xv. 6.] col. 2470. B. C.; in Psalm. cviii. $ 1.

* [Vide supra, p. 21. not. *. tom.iv. col. 1733. B.; Serm. cxlix. $ 7.

* |Vide supra, p. 20. not. τ. tom. v. col. 1019. B., Serm. cexcv. $2.
ide S8. Aug. Tract. 1. in Joan. ibid. col. 1756. C.)

Evang. $12. Op., tom. iii. col. 2184. C., : [Vide supra, p. 20. not. $
Tract. cxxiv. in Joan. Evang. $65. ibid. * [Vide supra, p. 20. not. ^.

296 AD CARDINALIS BELLARMINI

Atque hoc adversarii admittere deberent, qui in omnibus Controversiis ex-
pressum verbum requirunt. Quid enim potuit expressius dici, quam illud,
* Beatus es Simon Barions,' &c.—([Bell. Apol. pro Resp. Op., tom. vii. col.
718. D.)

[etomni- — Nos vero, quod ezpresse ibi dicitur, agnoscimus libenter,
au nec syllabam abesse volumus, Tibi dabo claves, dictum Petro,
date.] — et uni (si volet), non tamen in persona sua. Quid est enim,
Tibi dabo claves ? Quicquid ligaveris, &c. Habemus ezpres-
sum alibi verbum, quod verbum hoc expressum interpretetur.
Quicquid ligaveris : Quicquid ligaveritis. Ut, etsi uni dictum
Tibi dabo claves: at.et aliis tamen dandz, aliis datz fuerint.
Pasce oves, expresse fatemur, uni dictum, vni ter dictum ; sed
quia unus ter negarat; atque ea voce restitutum muneri,
non supra reliquos in munere constitutum. Atque ita, si
preceptum respiciat quis, porrigere se ad omnes Apostolos
et Apostolorum successores, Oves enim Christi omnibus
pascende. Si precepti solennitatem, (trinam scilicet repeti-
tionem,) vni peculiarem; sed ex causa, qu& non valde

Monarchiam juvet.

Non...negamus, quin Apostoli czteri plenam habuerint potestatem [in
Ecclesias] sed longe aliter quam ... S. Petrus Hic enim habuit ordi-
nariam, quam transmitteret ad successores ; illi extraordinariam, que cum
ipsis finiretur; hic et supra Apostolos potestatem habuit, illi .. . nullam
habuerunt.— [Bell. Apol. pro Resp.] p. 123. [Op., tom. vii. col. 774. Α.}2

(Nullam Tandem autem fatetur, et plenam reliquis Apostolis pote-

exter 9fatem datam in Ecclesias. Ubi datam? Cum dixit illis, Sicut

Ὁ edi misit Me Pater, et Ego mitto vos. Par ibi potestas omnibus,

abut plena omnibus. Sed /onge tamen aliter potestatem hanc

S. Feru&] habuit Petrus. Gratis hoc sepe dictum a Cardinale; gratis

hic dicitur. Petri potestas ordinaria fuit, reliquorum extraor-

dinaria. Petrus potestatem suam fransmittere potuit, reliqui

non potuerunt. Petrus etiam super Apostolos potestatem

habuit : Reliqui nullam habuerunt. "Ubi verbum expressum ὃ

Ubi Patrum vox? ubi Concilii Canon ullus? de Petro ordina-

rio, de potestatis transmissione ili soli propria, de potestate

super Apostolos ? Phantasmata hec mera sunt. Dicii ea in
Controversiis ^, repetit hic Cardinalis, probat nusquam.

Apostolus . . . Paulus, etiamsi Apostolus non fuisset, aed simplex Episcopus,

facile poterat incestum Corinthium per Ecclesiam Corinthiorum spiritu euo

* (Bell. de Rom. Pont. lib.iv. cap. 25. $ ' Respondeo.' Op., tom. i. p. 231. G.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 207

presente excommunicare.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 128. (Op., tom. vii.
col. 774. A.]

At &i Pauli Petrus Ordinarius, si a Petro Paulus jurisdic-
tionem habuit, sub illius potestate fuit, non vel debuit, vel

[8. Paulus
S. Petro
haud sub-

potuit, suo vel nomine, vel spiritu in Corinthium censuris jectus.]

agere; nisi legitima auctoritate fulcitus, nempe Ordinarii
magni; nec potuit, nisi in virtute Capitis, membrum operari.
Ordine enim agendum, et Ordinarii nomine, (cui subjectus
erat, Petri scilicet. Forte et dignus ipse censura, qui ali-
cubi nihilo se inferiorem dixit (bis dixit^) vel Summis 4ρο-
solis: cum esset tamen subjectus Petro, cum Petrus in

illum potestatem ordinariam haberet.
Respondeo, in eo Concilio primum omnium loqui ccepisse Petrum, atque in
ejus sententiam ivisse Jacobum et alios, quod satis est, ut Petrus preeses

Concilii agnosceretur. — (Bell. Apol. pro Resp.) p. 124. [Op., tom. vii. col.
"14. B.]

In celeberrimo Apostolorum conventu, Concilio primo
Hierosolymitano, ubi solennitate summa transigi res solent,
et (si unquam) auctoritas eminere, locus aptus, tempus
opportunum exercende auctoritati, Vsibile tum oportuit
hoc caput esse, visibilem Monarcham, Ordinarium elucere, et
alicubi potestatem, quam super /postolos habuit, exercere.
At nulla tamen hujus in Decreto mentio. | Qui sic Ordinaria
auctoritate ceteris eminebat, cui subjecti omnes, qui potes-
tatem in omnes habuit, delituit in plebe media: nec visibile
magis Caput, quam de membris quodlibet. Non ibi, Ego
Petrus Catholice Ecclesie Rector Ordinarius : vel, Ego Petrus
Vicarium caput visibile totius. visibilis Ecclesie : vel, Ego
Petrus Summus Ecclesie Monarcha. Nihl horum, Sed visum
"Apostolis et Presbyteris", et Petrus in numero conjectus eo
cum reliquis: nec Caput hic quicquafh eminet.

Nec de Preside Concilii agitur hic, sed de Principe, seu
Capite Ecclesie. Poterat enim absens per Legatos presi-
dere: quod forte magis consultum fuisset. At ubi presens
(ut ibi Petrus per se), Principem ostendisset se, fecisset quod
Principis erat. Neque nos inviti Concilii presidem daremus :
at non pariter Ecclesie Principem. "Tamen, si Presidi Con-
cilii dicenda primum sententia, cur Petrum non imitantur
Presides, sed ultimo loco dicunt? Jacobi (scilicet). Quo

ς 2 Cor. xi. 5 ; xii. 11. 4 (Act. Apost. xv. 22, 25.]

[Conc.
216

Hieros.

haud
fuit
3 Petrus ;]

[minime
ergo Eccle-
ice caput.)

208 AD CARDINALIS BELLARMINI

facto inducunt nos in errorem, ut Jacobum ibi Presiden,
non Petrum putemus: cum Jacobi loco, non Petri, sententia
ferri soleat: sed, de Preside quicquid sit, in Decreto ponun-
tur promiscua voce Zípostoli simul omnes: Caput nusquam
comparet, nusquam Peoftestas illa in reliquos Ordinaria, una
voce concluditur cum sibi subjectis, non sine injuria aliqua.
Nonnihil enim hinc Capiti derogatum est.

Si ex hoc loco colligi posset, Petrum non fuisse caput Ecclesise, posse etiam
colligi Christum quoque non esse caput Ecclesise . .. Qui dicebant se eaae
Pauli . . non recedebant 84 Christo, ... sed gloriabantur alii se baptizatos
ἃ Paulo, alii ab Apollo, [alii a Petro,] alii prudentiores ( baptismum suum)

ad..Christum referebant.—[Bell. Apol. pro Resp.) p. 124. [Op. tom. vii.
col. 774. B. C.]

Christus — Imo, colligi non potest, ez loco 1 Cor. i. Christum Caput

Xr Ecclesie non fuisse. Soli enim sapiebant, soli prudentes
erant, qui se Christo addixerant. Reliqui, qui vel Cephze, vel
Apollo, vel Paulo, in schismate erant, a fide recesserant.
Et is forte error Pauli fuit, quod Cepham & Christo secreverit,
et alios Christi dixerit, alios Cephze; cum omnes qui Cephze
sunt, ipso facto sint Christi, unumque sit Christi et Cephze
Consistorium. Nam de Bapíismo, quod infert Cardinalis,
vacillat admodum. Cepham enim Corinthi fuisse unquam,
vel quenquam ibi japtizasse, erit (credo) difficillimz proba-
tionis.

217 Neque in eo capite, neque usquam alibi me legisse Paulum se antetulisse
Petro, nisi prelationem istam colligat ( Rex] ex eo, quod Paulus Petrum
reprehendit. Quasi non soleant aliquando superiores ab inferioribus
reprehendi. Ipse .. Petrus Christum increpare coepit.—([Bell. Apol. pro
Resp.] pp. 124, 125. (Op., tom. vii. col. 774. D.)

(S. Paulus — ZEguavit se Petro Paulus, οὐδὲν ὑστερηκέναι bis dixit*,
E Petrus Paulo, cum deztram societatis dedit. —Reprehensio
autem non omnis ἃ superiore est: non, si seorsim solum
abducat, non, si blande compellet ut Dominum Petrus, Pro-
pitius tibi sis Domine : Αἴ, vix ut inferiorem se geret, si in
faciem, si aspere, si coram omnibus, ut Paulus Petrum;
idque Antiochig, ubi tamen δὲθ Ordinarius Petrus, ut Epis-
copus, ut Papa Antiochenus. δὲ iu; et, Cur cogis Judaizare
Gentes ? in cujus vel facto Aypocrisin, vel judicio errorem,
acriter notavit: et scripto hoc post, quasi bonum factum,

e [2 kn τ ὅ.; xii. 11.] s Fr xvi. 22.]
! [Gal. ii. 9.) ^ [Gal ii. 11.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 299

divulgavit. Non sic (credo) solent reprehendere Papam Car-
dinales, in faciem, coram omnibus : si facerent, non ferret,
corriperet, quasi qui ea facerent, quze superioris sunt. Non
solent quidem zquo animo Pontifices ab inferioribus repre-
hendi. Scripsit Lutherus ad Leonem de Indulgentiarum
feda per Germaniam nundinatione, de Questorum horrendis
blasphemiis!. Bilem homini movit. Non tulit Leo, tonuit,
fulguravit, pauperem Monachum proscripsitk, etsi privatis
literis egerit, etsi officiose, etsi de re tam sequa, de hominibus
autem qui tollerentur tam dignis, ut eos post Synodus ipsa
Tridentina tollendos duxerit, adeoque sustulerit!! Certe
longe alia Petri indoles, primatum suum non regessit; nec
obtemperari sibi à Paulo oportere, aut Paulum sibi, tanquam
Ordinario, subjici.

Inspiciamus autem, 4188 per vim hic, et coactus Cardinalis (Monar-
ascribit testimonia. Unum hoc peccant omnia, ut nihil affe- RA
rant, quod statim concedi non possit, nisi voculam forte haud pri-
habent, de qua non libet. Xoyouaxeiv. Nam, nec Primatum uod
negamus Petri, nec, quee Primatum sonant, nomina. Rem
ipsam, quze prze manu est, Zerrestrem ejus Monarchiam peti-
mus: pro qua, utinam volens, utinam vel coactus, aliquid
tandem adduceret. Scit, non negari Primatum usquequaque,
non omnem; scit, hoc jam loco, quem: (ferrestrem nempe
Monarchiam Ecclesie.) Scit, involvit se nebula, et declinat
tamen.

Origenes in [cap.] vi. δὰ Rom. . . . * Petro cum summa rerum de pascendis
ovibus traderetur, (et super ipsum velut super terram fundaretur Ecclesia,]
nullius [alterius] ab eo virtutis confessio, nisi charitatis exigitur 7.' —[Bell.
Apol. pro Resp.) p. 125. [Op., tom. vii. coll. 774. D. 775. Α.]

Ex Origene. Summam rerum de pascendis ovibus Petro (De hac re

traditam. Sed traditam et aliis eandem summam, ut aperte (X^minan-

Origenes? alibi; quod, si quid ibi Petro peculiare, ratione id pam n

! [Vide Epist. Mart. Lutheri ad
Leon. X. Op., tom. i. fol. 74. b. Jens
1504. geq.]

k (Vide Bull. xl. Leon. X. *Exurge
Domine.— Bullar. Rom. iom. i. pp.
610—614.; et Bull. xli. *'Decet Ho-
manorum.'—[bid. pp. 614. 615.]

! [* Abusus vero, qui in his (indul-
gentiis) irrepserunt, et quorum occa-
sione insigne hoc indulgentiarum
nomen ab hsreticis blasphematur,
emendatos et correctos cupiens, prge-
senti decreto generaliter statuit pravos

qusestus omnes pro his consequendis,
unde plurima in Christiano populo
abusuum causa fluxit, omnino abolen-
dos esse."— Conc. Trident. Sess. xxv.
Decret. de Indulgentiis.— Conc. tom.
xiv. col. 918. A. ; et Sesa. xxi. Decret.
de Reform. cap. ix. ibid. col. 851. E.]

2? (Orig. in cap. vi. ad Rom. Com-
ment. lib. v. Op., tom. iv. p. 586.
col. 2. C.)

? [*Apa δὲ τῷ Πέτρῳ μόνῳ δίδονται
ὑπὸ τοῦ Κυρίου αἱ κλεῖδες τῆς τῶν
οὐράνων βασιλείας, καὶ οὐδεὶς ἕτερος

900 AD CARDINALIS BELLARMINI

lapsus peculiaris. | Super ipsum, veluti terram, fundatam Ec-
clesiam, sed super alios, una cum ipso.

Cyprianus . . . de unitate Ecclesie facit Petrum caput, fontem, et radicem
(totius] Ecclesise. — [Bell. Apol. pro Resp.] p. 125. (Op., tom. vii. col.

718. A.]

ni.)

[S.Cypria. — Fecit Cyprianus Petrum caput, fontem, radicem, Ecclesie.
Non Petrum Ecclesise, sed imo Ecclesiam ipsam fontem

218 facit, unde multi rivuli; lunen, unde multi radii; radicem,
unde multi rami propagantur. Disce vel ex ipso. Sic (et)
Ecclesia, Domini luce perfusa, per orbem totum radios suos
porrigit. | Ecclesia (dicit), non Petrus. Unum tamen lumen
est, quod ubique diffunditur, (an lumen hoc Petrus? aut an is
ubique diffusus ?) nec unitas corporis separatur. Ramos suos
(Ecclesia) in uniersam terram, copia ubertatis, ertendit,
proftluentes largiter rivos latius expandit : unum tamen caput,
el origo una, etl una mater, fecunditatis successibus copiosa?.
Caligavit hic Cardinalis: Non enim (puto) Petrum dicturus
est Matrem, ne Caput quidem igitur.

Et in Epist. ad Quintum, *Petrus . ...

super quem Dominus gdificavit

Ecclesiam.' . . . Dicit . . . super eum sedificatam esse Ecclesiam, ac per
hoc esse fundamentum Ecclesie. Quod autem est fundamentum in
sedificio, idem est caput in corpore. —[Bell. Apol. pro Resp.] p. 125. (Op.,

tom. vii. col. 775. À.]

Alter vero ili ex Cypriano locus przecidendus erat ex
parte, qua parum benignus ei aspectus ad primatum. Sic
enim se habet. Nam mec Petrus, (quem primum Dominus
elegit, [et supra quem «edificavit Ecclesiam suam, cum secum
Paulus de circumcisione postmodum disceptaret]) vindicavit
sibi aliquid insolenter, aut arroganter assumpsit, ut diceret se
primatum tenere, [et] obtemperari a novellis, et posteris, sibi
potius oportere?. Ubi ea Cypriani mens videtur, ut, si
dixisset. Primatum se lenere Petrus, insolenter sibi aliquid
vindicasset. Suppressit itaque caute hanc partem Cardinalis,
cum parum faceret ad primatum ; maluit priorem, ubi super
eum edificatam dicit Ecclesiam : ac, per hoc, esse fundamen-

τῶν μακαρίων αὐτὰς λήψεται; εἰ δὲ
κοινόν ἐστι καὶ πρὸς ἑτέρους τό Δώσω
σοι τὰς κλεῖδας τῆ: βασιλείας
τῶν οὐράνων, πῶς οὐχὶ καὶ πάντα
τά τε προειρημένα, καὶ τὰ ἐπιφερόμενα,
ὡς πρὸς Πέτρον λελεγμένα; καὶ γὰρ
ἐνταῦθα μὲν ὡς πρὸς Πέτρον εἰρῆσθαι
δοκεῖ τά Ὅσα ἂν bons x. T. .—

Orig. Comm. in Matt. tom. xii. $ 11.
Op., tom. iii. pp. 524. B. 525. C.; et
latine] in Matt. xvi. Tract. i. [p. 36.
Basil. 1571.)

ο [S. Cyr. de Unit. Eccl Op. p.
108.
P [S. Cyprian. Ep. lxxi. ad Quin-
tum. Op., pp. 194, 195.)

APOLOGIAM RESPONSIO.

301

lum Ecclesie. | Esse fundamentum quidem unum, sed non
unicum: esse enim illiusce sdificii duodecim fundamenta.
Quod autem fundamentum in edificio, idem est caput 1n cor-

pore.

Vix illud usquequaquam. —Ostendo enim Cardinali

edificium, cujus duodecim fundamenta'; at sgre Cardinalis
mihi corpus unicum, cujus duodecim sunt Capita.

(S.] Basilius . . . . *Ille..

. beatus qui cseteris preelatus discipulis . . , cui

claves Regni ccelestis commissse.' — [ Bell. Apol. pro Resp.] p. 125. (Op.,

tom. vii. col. 775. Α.]

Ex Basilio Ceteris Discipulis prelatum Petrum.

ut esset Monarcha ?

Sed an

Nullane nisi Monarchie prelatura,

μαρτυρίᾳ quidem, ut habet ibi Gregorius [/eg. Basilius*], et

μακαρισμῷ, adde (s1 voles) ordine przlatum et /oco.

Idem

hoc tribuit ei Rex, etiam ut Princeps Apostolorum sit: citra
Monarchiam tamen. Nam, caves ei commissas quis dubitat ?
sed an iu persona sua, an vero Ecclesie, Basilius ibi non
expedit, sed Augustinus! multis in locis.

[S.] Hilarius. . .

. *' Qui nuneupatione novi nominis [felix] Eccleaie funda-

mentum, dignaque sedificatione illius Petra*.'—[Bell. Apol. pro Resp.]
p. 125. (Op., tom. vii. col. 775. A. B.]

Ex Hilario Feliz Ecclesie fundamentum Petrum, sed, inter (S. Hila-
alia pariter fundamenta ; Dignam edificatione Christi Petram, rii]
sed fidei ratione, ait ipse Hilarius*, non persone; ut Petrus a

fide pendeat, non fides a Petro.

[S. Greg.] Naz ..
damenta ...

.*Vides ...

. . . posthaberi se tranquillo

animo ferant ».'—[ Bell. Apol. pro Resp.] p. 125. [Op., tom. vii. col. 775. B.]

Ex Nazianzeno, Petrum et Joannem aliquo pre ceteris
privilegio donatos ; Petrum, u£ novum a Petra nomen sortiri ;
Joannem, μὲ plus ceteris diligi, et reclinare posset in pectus ;

4 [Eph. ii. 20.]

r Ápoc. xxi. 14.

* [Ὁ μακάριος Πέτρος, ὁ πάντων μὲν
τῶν μαθητῶν προκριθεὶς, μόνος δὲ πλεῖον
τῶν ἄλλων μαρτυρηθεὶς καὶ μακαρισθεὶς,
ὁ τὰς κλεῖς τῆς βασιλείας τῶν οὐρανῶν
πιστευθείς.---. Bas. De Jud. Dei. 8 7.
Op., tom. ii. p. 221. B.)

t My supra, p. 295. not. ».]

* [* O in nuncupatione novi nomi-
nis felix Ecclesie fundamentum, dig-
naque sedificatione illius petra, quse
infernas leges, et tartari portas, et
omnia mortis claustra dissolveret."—

S. Hil. Pictav. Comment. in Matt.
xvi. sect. 7. Op., tom. i. col. 749. D.]

* [* Hsec fides Ecclesise fundamen-
tum est."—8S. Hil. Pict. de Trinit. lib.
vi. sect. 37. Op., tom. ii. col. 160. D.]

Y [Ὁρᾷς τῶν Χριστοῦ μαθητῶν πάντων
ὕντων ὑψηλῶν καὶ τῆς ἐκλογῆς ἀξίων; ὁ
μὲν πέτρα καλεῖται, καὶ τοὺς θεμελίους
τῆς Ἐκκλησίας πιστεύεται, ὁ δὲ ἀγαπᾶ-
ται πλέον, καὶ ἐπὶ τὸ στῆθος τοῦ ᾿Ιησοῦ
ἀναπαύεται, καὶ φέρουσιν οἱ λοιποὶ τὴν
προτίμησιν.--- ἃ Greg. Naz. Orat. xxvi.
De Moderat. in Disput. servand. Op.,
tom. i. pp. 453. D. 454. A.]

(8. Ba-
ailii,]

ut hic Petra vocetur, atque Ecclesise fun- Ὁ
credita habeat, ac reliqui .

S. Greg.
az.]

219

309 AD CARDINALIS BELLARMINI

reliquos hoc non iniquo animo tulisse. Quid hic in Petro,
quod non et in Joanne itidem singulare? vel nullus ergo
hic, vel duplex Primatus.

[8.1 Maximus . . * Quanti . . meriti (apud Deum suum] Petrus [erat]
ut ei (poet naviculse parve remigium] totius Ecclesie gubernacula
traderentur »1'— [Bell. Apol. pro Resp.] pp. 125, 126. [Op., tom. vii. eol.
115. À.]

S.Maximi E Maximo (si tamen Maximus is Taurinensis, et non

urin. ]

[S. Chry-

sostomi, |

(8. Hie-
ronymi,]

posterior eo alius, si Maximi setate, de .postolis (data
opera) Sermones sunt habiti, quales postera state habitos
constat), Petro totius Ecclesie gubernacula tradita. Ecquis
enim particularis ullius Ecclesie οἱ tradita gubernacula
putavit, praeter vos, qui Romane vestre traditis? (quasi totius
ea pars non esset) postquam ei folius gubernacula tradidistis.
[S. Joannes] Chrysostomus .. .. *Petrum . . Ecclesise future pastorem con-
stituit' Et paulo post . . . *Cujus pastor et caput, homo Piscator *.'—
Bell. Apol. pro Resp.] p. 126. (Op., tom. vii. col. 775. B. C.]

E Chrysostomo: Cujus Pastor, et Caput homo piscator : at
hzc verba, Cujus Pastor et Caput, irreptitia sunt, Latine ad-
dita, in gratiam Aare(vov, Grece enim non habentur. Greca
ἄνθρωπον ἁλιέα habent, hominem piscatorem, Caput ibi nus-
quam comparet, et eo loco ne Pastor quidem: quanquam
Ecclesi:€ Pastorem Petrum nemo negaverit et primarium,
sed cum aliis Pastorem Coapostolis suis, non solum sine aliis.

(S.] Hieronymus . . . "Inter duodecim . . unus eligitur, ut capite constituto

Schismatis occasio tolleretur5.'—[(Bell. Apol. pro Resp.] p.126. (Op., tom.
vii. eol. 775. C.]

Hieronymus idem hic a Cardinale patitur, quod ante
Cyprianus ; utrobique mutilatus locus. Namque ita Hie-
ronymus, 442 dices [leg. dicis] (tu scilicet Joviniane) super
Petrum fundatur Ecclesia (quod toties jam nobis serio inculcat

5 (S. Max. Hom. III. in Nat. Bes-
tiss. Pet. et PaulL—Bib. Patr. Max.

λῦσαι, καὶ τὸ ἀπερίτρεπτον τὴν éx-
κλησίαν ποιῆσαι ἐν τοσαύτῃ κυμάτων

tom. vi. p. 35. F.]

Δ [Kal ἐγώ σοι λέγω, Σὺ cl
Πέτρος, καὶ ἐπὶ ταύτῃ τῇ πέτρᾳ
οἰκοδομήσω μον τὴν ἐκκλησίαν"
τουτέστι, τῇ πίστει τῆς ὁμολογίας"
ἐντεῦθεν δείκνυσι πολλοὺς μέλλοντας
ἤδη πιστεύειν, καὶ ἀνίστησιν αὐτοῦ τὸ
φρόνημα, καὶ ποιμένα oii. —S. Chry-
sost. Hom. LIV. in S. Matt. Ον.,
tom. ii. p. 8344. lin. 18. *A γὰρ Θεοῦ
uóvov ἐστιν ἴδια, τὸ τὰ ἁμαρτήματα

ἐιιβολῇ, καὶ ἄνθρωπον ἁλιέα πέτρας
πάσης ἀποφῆναι στερρότερον, τῆς oikov-
μένης πολεμούσης ἁπάσης, ταῦτα abr
ἐπαγγέλλεται δώσειν" καθάπερ ὃ πατὴρ
πρὸς τὸν “Ἱερεμίαν διαλεγόμενος ἔλεγεν"
Ὡς στῦλον χαλκοῦν, καὶ ὡσεὶ
τεῖχος τίθησιν αὐτόν ἀλλ᾽
ἐκεῖνον μὲν ἑνὶ εθνει, τοῦτον δὲ παν»-
ταχοῦ τῆ: οἰκουμένης.---ἰ b. lin. 32.]

(S. Hier. lib. i. adv. Jovinian.
$ 26. Op., tom. ii. col. 279. B.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 908

Cardinalis, probe in eo secutus Jovinianum.) At quid Hie-
ronymus? Licet (inquit) id ipsum, in alio loco, super omnes
"Apostolos fiat, et cuncti claves Regni celorum accipiant ; et ez
equo super eos Ecclesie fortitudo solidetur : tamen (nec
propter claves igitur, nec propter fundamentum, quz tanti
Rome sunt, sed) propterea inter duodecim unus eligitur, ut
cagite constituto Schismatis tollatur occasio. Inter duodecim
unum eligi; aut numerum quemvis, cui vnus aliquis par
regendo sit, et possit prospicere; vel scAismati tollendo, quis
vetat constitui caput ? cui et potestas detur, quanta rei satis
sit, cui constitutus est. Sed quam late pateat potestas illa ;
quam late numerus; de eo quzritur; ne fiat heteroclitum
caput hqc: nec, tam Schismatis tollatur, quam Tyrannidis
ponatur occasio.

[S.] Augustinus, Serm. exlii. [leg. exxiv.] de tempore . . . * Totius corporis

. . IDorbum in ipso capite curat Ecclesis, et in ipso vertice componit
membrorum omnium sanitatem *.'—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 126. [Op.,
tom. vii. col. 775. C.)

Concludit testes suos, Augustino non Augustino, cujus [Pseudo-
tempore non fiebant Sermones de tempore: Sed nec (si ΤΗΝ
tempori cedamus) hic tamen "Testis satis ἐπ fempore venit?,
Non enim auspicato, qui caput non narrat nobis, nisi mor-
bidum; nec verticem, nisi male sanum: quod recte proin 9290
preteriri ab eo potuit: presertim, cum eundem morbum in
capite vestro notarint diu jam medicorum fili. Eísi omnes,
non ego*, (id est) plus ego, quam omnes. Sed ab eo morbo
sanatum hoc caput: vestrum autem sanari non vult, nec
sanum, nec (ut videtur) sanabile: sed, si sanetur, sit caput
Ecclesie sue Romane, αἴ Augustini tempore: sed ad eum
iransmarinus nemo appellet ; si appellet, ab Augustino ez-
communicandus!. Qui multum aberat ut caput Ecclesise
Zosimums$, Bonifacium?, Colestinum! agnosceret, in quibus
tamen eundem hunc morbum curavit. Curet ergo sibi Au-
gustinum germanum, non (ut hic est) supposititium (Augus-
tinensem forte), si Monarchiam suam recte curatam volet.

* [Pseudo-Aug. Serm. xxix. Bened. ε [Vide Conc. Carth. vi. — Conc.
(al. exxiv. de Temp. ὃ 2. Op., tom. v. tom. ii. coll. 1589—1593.]

Append. col. 2531. C.] ^ [Vide Epist. Conc. Afric. ad
4 (Vide Terent. Heaut. II. 8, 123] Bonif, apud Conc. Afric. cap. ci.—
* [Matt. xxvi. 33.] Ibid. coll. 1670—1672.]
! [Vide Cod. Can. Eccl Afric. ! [Vide Epist. Conc. Afric. ad

Can. exxv.—Conc. tom. ii. col. 1182. — Ceelestinum, apud Conc. Afric. cap. cv.
A.] —bid. coll. 1674—1676.]

Ap ΟΑΡΟΤ NONUM.

Nulla probabilitate ex Cap. ii. Epist. secundse ad Thessal. colligi poase
Romanum Pontificem esse Antichristum.—([Bell. Apol. pro Resp. Op.,
tom. vii. col. 775. D.]

Ez secundo Capite secunde ad Thessal. probabiliter colligi,
Romanum Pontificem esse Antichristum.

Bellarminus ... intactam relinquere potuisset (disputationem de Anti-
christo,) in qua nihil fere Rex attingit, quod ipse in lib. iii. de Pontifice...
non refutaverit. Deinde multa Rex ex Rob. Abbato . . . . mutuatus est,
ad que ... respondit . . . Eudsemon.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 127.
(Op., tom. vii. coll. 775. D. 776. A.]

Inhae — PoTUIT íinfactam relinquere totam Regis de Antichristo dispu-
ü o Ae tationem Cardinalis. Potuit, sed noluit. Potuit primum,
ab Abbato Quia in Controversiis eam fere refutavit, ubi, etsi, quod fere
Rex mu- : :
tuatus est.] /!4, non fit ; tamen nec fere illud vere ab eo dictum. Plera-

que enim lena ibi manu* congessit Rex, quz? nec extremis
digitis" Cardinalis attigit, forte autem, ne pungerent. . Potuit,
Quia multa ibi mutuatus Rex ab Abbato, quem jam debellavit
Eudemon*. Sit Abbato sua laus, sit et cura, ne Eudzemon
ille diu Eudzemon sit. At Regem ab A4bbato sua mutuatum,
qui scit Cardinalis? qui scire potuit? Quodsi nec scit, nec
scire potuit, praeterquam quod inurbanus in eo est, et com-
mittit in bonos mores, annon inter cos ponendus de quibus
loquitur Apostolus, De quibus nesciunt affirmant *? — Regem
mutuatum? Imo Regi hsec domi nascuntur, meditata illi
sunt, a multis jam annis. 4b Abbati autem libro*! illo qui-

dem legi digno, sed quam necdum Regi vacavit legere, nec

* [Cicer. ad Att. ii. 25.] christo sophiamata disputationia libri
* (Cicer. pro Ceelio, cap. xii.] tres, Ingolst. 1609.]
ς [ Andree Eudsmon-Joannis Cy- 4 ] Tim. i. 7.

donii, e Societate Jesu, adversus Ro- * [Antichristi Demonstratio, &c.
berti Abbati Oxoniensis de Anti- Auctore Roberto Abbato, Lond. 1603.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 303

quid commune sit illis, quid non, ei adhuc exploratum. 'Tan-
tamne in Cardinale vanitatem !
Preterea non pauca eorum, qure Rex adduxit (/eg. adducit], invenimus apud 2 9}

Tho. Brightmannum in explicatione Apocalypsis f. — (Bell. Apol. pro
Resp.] p. 127. (Op., tom. vii. col. 776. A.]

Jam et Brightmannus non dubium quin Regi multa com- [nedum a
modarit, cujus tamen non nisi post editam Regis Prafationem dics 1
liber huc appulit. Tam semper temporibus commode sua
non dividitt. Sed non pauca Regis apud eum invenit. Ne
clamet tamen εὕρηκα. Nam quid mirum? Sic lucent vera
quzdam, ut nec luscos fugiant. Sed, (ne nesciat quanti apud
nos uctor ille) homo fuit, dum vixit, proclivis ad schismata,
nec qui saperet ad sobrietatem ^ : eoque nomine, ex quo
suscepit hic Regnum Rex, et in id genus hominum inquiri
jussit, lata pro Zribunali sententia, exutus est eo quo prius
gaudebat, Sacerdotio, ac loco motus, atque omni docendi
munere: nec multo post diem obiit. Nec excudi hic pote-
rant quia scripsit, cum apud eum ncn longe absint ab
fnepliis quzedam, quidam nec ab Aeresi. 'lantum abest,
ut illiusmodi homine Rex usurus fuerit, ad Theologiam ab eo
mutuandam. Αἴ, si me audiat, mutus sit de mutuo Cardi-
nalis, cujus infacie relinqui possunt Controversie, si, qu:
mutuo sumpta sunt, factio non sit. "Tot enim ibi mutua, et ἃ
tot, ut si recognoscat quis, et suum cuique reddat, versura .
facienda sit Cardinah ; et Controversiarum crassum opus vix
ossibus hzsurum. Parcius ista ergo dehinc de mutuo.

δ
Denique in hac disputatione Rex non certas demonstrationes, sed conjecturas
suas, vel sepsum suum... proponit... Poterat igitur... . facile preeterire.
Sed voluit tamen breviter singula persequi, et sententiis Regis sententias
veterum Patrum opponere.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 127. (Op., tom. vii.
col. 776. Α. B.]
Potuit vero etiam preterire, quia nulle ibi sunt certe de- [In Apocal.

monstrationes : sed conjecture modo, et quid Rex sentiat!. Nec jehonsta.

libet Cardinali luctari cum conjecturis. Verum hoc mode- c
stize erat de se et suis non multa magnifice dicere: quam in possunt,
partem non multa peccant Jesuite, quibus nulle placent, dhiberi.]
nulle sonant, nisi evidentissime, et luculentissime demonstra-

f ([Brightmanni Apocalypsis Apoca- € (Vide Terent. Andr. III. i. 18.]
lypseog, id est Apocalypsis D. Joannis δ (Rom. xii. 3.]
Analysi et Scholiis illustrata. 4to. ! [Vide Pref. Monit. pp. 70, 142.]
Francofurti, 1609.) .

ANDREWES.— RESP. X

222

3006 AD CARDINALIS BELLARMINI

tiones. Ampullari non didicit, nec qui didicerunt amat: nec
cum Torto dicere, apertissime demonstrare se, qu:e vix dubia
luce proponit, vel infantis pedi Herculis cothurnos inducere *.
At enim, si non strictim attingat Cardinalis, (quod fere facit,)
sed excutiat, ut par est, plus etiam sentiet inesse, quam con-
Jecturas. Quid porro faciat Rex? qui placeat hominibus his ?
Diceret magnifice multa de suis, non conjecturas eas, sed
dogmata, definitiones, de fide omnes: hoc ipso, non placeret.
Minus autem dicit, quam par est, et, quibus uti posset voci-
bus, modeste abstinet: ne sic quidem placet. Utrumvis
fecerit, incurret in eum Cardinalis. Unde merito ei laus
debita, certa illi reprehensio. Ille vero 7ripodem non con-
scendit, nec oracula fundit, ut Papa, nec loquitur sententias,
ut Cardinalis : quz proponit tamen, utut ea Cardinalis habeat,
apud pios et prudentes, non dubitat vim et pondus habitura.
Sed conjecture tamen hz, ut videntur, sic conjecte sunt, ut
Antichristum intactum non reliquerint, ut petierint eum, forte
etiam lzserint. Nam mutata Cardinali mens subito. Subiratus
enim, jam vult singulas persequi ; persequi se velle ait : Quid
hoc est? nonnullas conjecturas e Patribus, seu (ut mavult
diccre) sententias, Regiis opponere. Et hoc illi persequi est.
Sed an nescit, de 4pocalypsi, (et siquid przeterea est in Sacris
argumenti mystici et subobscuri) nihil dum ab Ecclesia certi
prescriptum, nec de fide, ut uno tantum interpretandi genere,
nec alio uti fas, tam scilicet explicato, et liquido, nihil, ut ab
eo discedere, nihil, ut in aliquo discrepare nefas sit? Imo,
ut quisque impletas ibi prophetias probabilitate maxima docere
poterit, ita cuique liberum in iis explicandis uti judicio,
abundare sensu suo!'; dum tamen fidem ne ledat, et, que
passim alibi occurrunt, Scripturz locis ne contraveniat. Patres
quidem ipsi, dum quisque pro captu suo evolvit ibi mysteria,
abeunt diversi, ut, quot pene cápitá, (ol sensus; nec hic in
illum tamen Censor tam severus, ut inique ferat, si idem
secum non sentiat. Certe, non uno filo decurrunt, nec alter
ab altero exigunt, ut uno; sinunt, ut diverso, nec in eo
tamen ledi pietatem putant. Regi hic idem cur non licuit?
qua observata ei sunt, cur non interponere? presertim, si

* [Vide Quinct. Instit. Orat. VI. i. * [Vide S. Hieron. supra, p. 214.
36. not. *.
! [Rom. ziv. 5. Vulg.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 907
liquida, si non interrupta, si recurrant in se, si probabilitate
summa Lectori placeant, et ad se renitentem pertrahant.
Nec committendi hic cum eo Pares, non magis quam Patres
committendi inter se. Imo edat Cardinalis, vel Eudzemon,
edant ipsi simile quid, hoc ipso in genere, quod Libri illius
methodo vim nullam faciat, cujus cohzreant inter se partes,
primo medium respondeat, medium ab imo ne discrepet ",
nihil usquam hiet, contradictio non emergat, nihil vel incur-
rat in alia Scripture loca, vel fidei analogiam violet. Tale
quid edat de vobis qui volet; post, squo Marte dimicet.
Alioqui, vellicare hic aliquid, ibi arrodere, in tenui labor est:
et quem Rex Aabebit, addo etiam ridebit, pro irrito.
Quin potius Pontificii sentiunt cum Patribus discessionem illam fore a Ro-
mano imperio .... Neque fieri potest, ut universalis discessio ἃ fide sit
futura ante adventum Antichristi, quia tunc Antichristus adveniens non

inveniret, quos seduceret. —(Bell. Apol. pro Resp.] p. 128. [Op., tom. vii.
col. 776. C. D.)

Discessio jam, de qua Apostolus, 2 Thess. ii., queritur, quee
et unde futura sit. .4 fide? an ab Imperio Romano ? A fide,
(dicit et docet Rex.) 45 Imperio, mavult Cardinalis. Dis-
camus ab Jpostolo, qui de iis temporibus, Discedent homines
afide». Potest tamen utrumque constare. Non enim qui
discessionem a fide ponit, negat ab Imperio. Nec quz affert
ibi tamen, huic probando sunt. Zmpleta imperii tempora,
Sublatum e medio imperium', aliud sonant, quam d?scessionem
ab imperio. Discedit sic Imperium ipsum, non disceditur ab
ipso. Argumentum vero ejus, nihili est. Si ante Antichristi
tempora discessio, non inveniel quos seducat Antichristus
veniens. Ubi incautus verba Regis posuit, per quie periret.
Antichristi enim temporibus fore*, verba Regis sunt: non
ante Antichristi tempora.

S. August. . . lib. xx. de Civ. Dei, cap. xi. ' Tempore Antichristi Ecclesiam
toto orbe passuram persecutionem maximam'.'... Ex quo intelligere

5 [Vide Hor. Epist. ad Pis. lin. 152.]
ο (Virg. Georg. iv. 6.]
ΡῚ Tim. iv. 1. |

4 [Ἔρχεται δὲ d προειρημένος ᾿Αντί-
χριστος οὗτος, ὅταν πληρωθῶσιν οἱ
καιροὶ τῆς Ῥωμαίων βασιλείας, καὶ
«πλησιάζοι λοιπὸν τὰ τῆς τοῦ κόσμον
συντελείας.---5. Cyril. Hier. Catech.
xv. $ 12. Op., p. 229. D.]

T [Ὅταν δὲ αὕτη καταλυθῇ, ἐπιθήσε-
ται τῇ ἀναρχίςᾳ.--- ἃ. Chrysost. Hom.

iv. in 2 Thess. Op., tom. iv. p. 285.
lin. 30.]

* [Prsef. Monit. p. 71.)

* [^ Heec enim erit novissima perse-
eutio novissimo imminente judicio,
quam Sancta Ecclesia toto orbe patie-
tur, universa scilicet civitas Christi ab
universa diaboli civitate, quantacun-
que erit utraque super terram."—8.
Aug. de Civ. Dei, lib. xx. cap. 11.
Op., tom. vii. col. 945. B.]

X 23

Qualis
8cessio

lemp.
229

Antichr.]

Utrum a
mano
Imperio. ]

[Utrum
adhuc sit
Romanus
Impera-
tor. ]

308 AD CARDINALIS BELLARMINI

potest Rex, Antichriatum nondum venisse, cum ante ejus adventum dis-
cessio generalis fieri debeat à Romano Imperio.—[(Bell. Apol. pro Resp.)
p. 129. (Op., tom. vii. col. 777. A.]

At .nlichristo regnante, persecutionem fore dixit Augus-
tinus. Nectemere dixit; Quot enim (regnante illo) exusti,
mactati, mulctati sunt? Verum si detur Cardinali, de quo
ita valde laborat, esse discessionem ilam a Romano Imperio ;
nec id tamen in lucro deputabit. Nam et a Romano Imperio
discessio jam pridem facta est. Ubi enim terrarum jam
(quod Apostolo scribente fuit) Romanum imperium? ubi
quieras? ubi reperia$, praeterquam Rom: fortassis, et in
Pontifice, Cardinalis Domino? Quantillum jam juris Czesari
est in Italiam, imo in Italia? Quantilum in Provinciis,
que tum erant Imperii? prwterquam si forte quid ei in
Germania reliquum est, et Pannonia: nec posteriore
tamen hae, Imperii jure ullo, hereditario potius. Nisi, si
ideo Romanum jam Imperatorem dicitis, quod is in vestrum
(qui Romani estis) jus totus jam cesserit; utpote, qui sumat,
qui ponat secures, vestro Romanorum arbitrio". Quem neque
Pape vassallum* scribere vos puduit: et in ipsum Pontifi-
cale vestrum inserere, Juramentum fidelitatis, quod prestat
Pontifici*. | Quare, quod vidit, quodque agnovit, cuique sub-
ditus fuit Apostolus, Romanum imperium, diu jam discessio
ab eo facta est.

Quse discessio nondum facta est, cum adhuc maneat Romanus Imperator, ad
quem Rex ipse misit ' Monitoriam Preefationem' suam, Dicens, Sacratis-
simo, ete. Rodulpho II. Romano Imperatori.—( Bell. Apol. pro Resp.) p.
129. (Op., tom. vii. col. 777. Α.]

Frustra hoc non factum docebit, ex eo, quod Rodulphum
II. Rez Romanum Imperatorem scripserit. Quem Cardinalis
tamen non ita scribit; alieno potius nixus exemplo quam
suo, (forte, quia obsequium modo Pontifici juravit, obedientiam
nisi Ecclesie jurare renuit. Ita Regem decuit, ita equum
fuit. Titulum enim hunc sibi (postquam ex illa Rom: pos-

5" [Vide Horat. Carm. III. 2. 19.
20.

x ᾿" Fecit legi (Innoc. IV.) quoddam
privilegium, aurea bulla munitum,
ab eodem Imperatore, (Frid. II.) cum
esset Rex, Honorio preedecessori suo
concessum, in quo inter alia potissi-
mum habebatur, quomodo eidem jura-
mentum fidelitatis prrestiterat tan-

quam vassallus suo domino."— Brev.
Not. eorum, qus in Conc. Lugd. gesta
Bunt.—Conc. tom. xi. col. 638. E.]

(Cf. Decret. Par. i. Dist. Ixiii. cap.
xxxiü. 'Tibi Domino.— Corp. Jur.
Can. tom. i. col. 330. ; et Clement. lib.
ii. Tit. ix. *De Jurejurando, Cap.
Vnic. coll. 114. sq.—apud Corp. Jur.
Can. tom. iii.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 309

sessione pulsi vi partim, partim astu Pontificis) semper tamen
retinuerunt Germani Csares. Titulis autem Principem
quemvis insignire, par est, priscis, suis: non insignire, in-
civile semper est habitum; etsi titulo forte res abest.
Exciderunt (ut fit) multi possessione ipsa, tituli tamen jus,
titulus juris, manet. Hispanum quis non scribit Regem
Hierusalem, etsi regione illa tota nihil actu possidet? Gallo
et Hispano, utrique Navarre titulus defertur, et ille partem,
et. hie, uterque totam non habet. Quanquam quid istis
moror? Vix quisquam per orbem Christianum Princeps est,
cui non in titulis sit, quod in re non est. Quare quicquid de
titulo sit Romani Imperatoris ; ab imperio Romano discessio
facta est, ut neque vel eo sensu, moretur Znitchristum de-
fectus discessionis.
Antichristus . .. non extollet se tantum super eos, qui dicuntur Dii per
quandam similitudinem, vel participationem, ... sed super omne quod
dicitur Deus, (id est euper omnem Deum,] sive per essentiam, sive per

participationem, sive falsum, sive verum.—([Bell. Apol. pro Resp.] p. 129.
[Op., tom. vii. col. 777. B.)

224

Potestne vero quis tibi (Lector) interpretationem illius (Quo sensu

l

loci, Quod dicitur Deus, aptam magis vel fluentem sistere, τὰν ΜΙ X
quam ex illo, Ego dizi, Dii estis* ? Ecqua vero tutior, ecqua extollet su

er omnom

nervosior consequentia, quam ut dicantur Dii ab Apostolo, Deum.]

quos Deus ipse Deos dixit in Psalmo? Cardinali tamen
secus videtur, non tam forte libenter, quam necessario.
Negare enim non potest, extulisse olim, etiam jam eztollere
se Papam, super omne quod. (Deo dicente) dicitur Deus. Com-
miniscendus ill sensus alter, qui tamen non perinde fluit ;
nempe, Qwod dicitur Deus, id est, quod per essentiam est
Deus. Αἴ nisi ad aliquos qui dicerentur, nisi et ad aliquem
qui dixisset, respiceret ibi Z4postolus, :eque facile ei dixisse,
super omne quod est, vel saltem, super omne quod vel est, vel
dicitur.

Quod clarius scripsit Daniel, c. xi. ' Deum Patrum suorum non reputabit, nec
quenquam Deorum curabit, quia adversum universa consurget.'—([Bell.
Apol. pro Resp.] p. 129. (Op., tom. vii. col. 777. B.]

Nam clariorem Paulo Danielem, et in illa omnium abs-
trusa maxime Prophetia clarius afferri rem, quam ab po-
siolo: mirum, ni valde hoc Lector miretur. Nec efficiet

* (Ps. Ixxxii. (Ixxxi. Vulg.) 6. Conf. Joan. x. 84.)

220

810 AD CARDINALIS BELLARMINI

tamen quicquam. An enim ibi de Christo vaticinetur
Daniel, lis adhuc sul» judice*. At de 4ntichristo hic 4po-
stolum agere, fatentur omnes. Ut autem confessum quis ex
controverso explicet, ratio interpretandi non patitur. Et
hic lesam sibi memoriam ostendit Cardinalis, qui alibi
scripsit, 4ntichristum egregiun Magum^ fore: qui si ita
futurus, non eztollet se super omnem Deum*; non enim super
Deum hujus seculi Falsum quidem Deum, Deum tamen
adorabit et colet. Ita hewrent hic omnia. Potest autem, 51
Antichristus colet& Deum falsum, et Deos falsos adorare
Pontifex: et tamen Zn/ichristus esse. Nam Vicarium se
nominare, et eum, cujus vices obeat, impugnare, frequens
via: nempe, ut obtendant Regiam auctoritatem rebelles, ad
Regem ipsum auctoritate, seepe et vita, exuendum.
Romanus autem Pontifex ex doctrina Catholicorum Vicarius Dei eat, ac per
hoc non extollitur super Deum.—( Bell. Apol. pro Resp.) p. 129. ( Op., tom.
vii. col. 777. B.]

Sed quod Pontificem hic Vicarium Dei stylo novo nun-
cupat, qui ipse antehac diu non nisi Petri erat, post non
nisi Christi 5, sed neque Christi, nisi qua moríalis*, non autem,
qua Deus, adducor ut credam, non in eo memoria lapsum
Cardinalem. ^ Majus opus molitur: mutabit in doctrina.
Nam Christus qua mortalis, non extulit se super Reges
terre: nec Christi igitur Vicarius. Quare, mittendus huic
titulo libellus repudii, sed paulatim, et sine strepitu: Vica-
riatus Dei! alia vice sumendus, quo ita libere jam extollere
se possit, non super Deum, sed super omne quod a Deo dicitur
Deust. Id quidem dicitur, quod vere dicitur. Vere autem
id, quod a Deo: nec a Deo Deus dicitur, nisi qui ex eorum
numero est, quos dixit in Psalmo Deos". Nec effugium hic
reperit Cardinalis, nisi miserum hoc, Quod dicitur Deus, id
est, quod falso dicitur: nec super ilud tamen eztollitur
Antichristus, non enim super diabolum, quem adorabit. De

* [Horat Epist. ad Pison. lin. 78.]
Ὁ [Bell.] de (Rom.] Pont. ὩΣ iii.
[cap. ] 14. Eit p. 197. À.]

« (2 Th

᾿ς Papa est Christi Vicarius, et
si alicubi invenitur, quod est Petri
Vicarius, illa est impropria locutio."—
Petr. de Ánchar. in Gloss. δά Clement.
lib. ii. Tit. ix. cap. unic. col. 114.—
apud Corp. Jur. Can. tom. iii.)

* (Vide Bell. de Rom. Pont. lib. v.
cap. 4. ἢ. *Sed jam.' Op., tom. i. p.
ΩΣ σ. Ὁ.

f (Conf. vi. Decretal. lib. 1. Tit. vi.
* De Elect. et Elect. potest.' cap. xvii.
* Fundamente' $. * Decet.'—Corp. Jur.
Can. tom. iii. col. 132.]
2 Thess. ii. 4.]
Ps. 1xxxii. (Ixxxi. Vulg.) 6.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 2311

quo viderit lector. Atqui non super Deos falsos, (ex sen-
tentia Papistarum et sua) sed super eos, qui ἃ Deo dicuntur
Dii, (ex sententia Davidis) Cesarem et Reges, extollit se,
ac per hoc est homo peccati, filius perditionis!, ipse denique
Antichristus.

Sedem Antichristi non fore Ecclesiam Catholicam, sed templum Salomonis,
. &ut certe aliud Templum in civitate Hierusalem, notum est ex
Apoc. xi.—([Bell. Apol. pro Resp.] p. 130. (Op., tom. vii. col. 777. D.]

Sedes Antichristi in Templo Dei futura, uter et hic sensus
magis ad sensum Apostoli? Templum, id est, Ecclesia Dei :
an Templum Salomonis, vel aliud nescio quod ibi e ruinis ejus
et ruderibus denuo instaurandum. Post exzequatum solo
Salomonis Templum, non reperimus Spiritum Sanctum in
Scripturis, preterquam Ecclesie, Templi nomen usquam
accommodare. Nullum ergo nobis jam inde ab 1llo diruto
Templum, nisi Ecclesia. De Patribus quidem nonnulli favent
Hierosolymis*, secuti scilicet conjecturas suas, ut de Nerone
Antichristo! : ita tamen ut suum hunc de fide sensum non
faciant, nec, si secus quis sentiat, segre ferant. Secus quidem

2 Thess. ii. 3.]

᾿Ανέδειξεν ὁ Χριστὸς τὴν ἰδίων
d ὡς ναὸν, kal ἀνέστησε τριήμερον,
καὶ αὐτὸς ἀναστήσει τὸν ἐν ᾿Ἱεροσολύ-
μοις λίθινον ναόν.--- ὃ. Hipp. tribut. lib.
de Consumm. Mundi, cap.xx. Op., tom.
i. App. p. 14. Vide quoque, cap. xxv.
ibid. p. 17. Confer prseterea S. Hipp.
de Antichristo, cap. vi. Op., tom. i.

Ὥστε αὐτὸν eis τὸν ναὸν
τοῦ Θεοῦ καθίσαι" ποῖον dpa
ναόν; τὸν καταλελυμένον τῶν ᾿Ιονδαίων
φησί" μὴ γένοιτο γὰρ, τοῦτον ἐν à ἐσμέν.
- 5. Cyr. Hier. Catecb. xv. $ 15. Op.,
p. 231. B.

" Sequitur deinde et indicium ad-
ventus futuri, cum abominationem
desolationis stantem in loco sancto
videbunt, tunc claritatis reditum in-
telligendum. Εἰ de hoc quidem,
beatissimo Daniele et Paulo preedi-
cantibus, superfluum nos puto habere
sermonem ; de Antichristi enim tem-
poribus hec locutus est. Abominatio
ex eo dictus, quod adversus Deum
veniens honorem sibi Dei vindicet ;
desolationis autem abominatio, quia
bellis et cseedibus terram cum piaculo
desolaturus sit. Atque ob id à Judsis
susceptus loco sanctificationis insistet ;

ut ubi sanctorum precibus Deus in-
vocabatur, illic ab infidelibus receptus
Dei honore venerabilis sit."—8S. Hil.
Pict. Comm. in Matth. cap. xxv. sect.
8. Op., tom. i. coll. 788. E. F.; 789. A.

* Cieterum cum ab eo de fine s&-
culi queereremus, ait nobis (sc. Marti-
nus) Neronem et Antichristum prius
esse venturos . . . . Àb Antichristo
vero Orientale imperium esse capien-
dum; qui quidem sedem et caput
regni Hierosolymam eeset habiturus;
ab illo urbem et templum esae repa-
tandum."—Sulp. Sev. Dial. ii. cap. 14.
Op., p. 476.

* Ergo sedebit in templo, et iu
templo interiore Judeeorum, qui Chrie-
tum negabunt; in templo non in-
violabili, sed corruptele — obnoxio,
quod aut perfidis involvat ruina, aut
iracundis vis subruat, aut cupidita-
tum ignis exurat. Et bene tunc
veniet dies Domini, et breviabuntur
τ Pro ter electos."—S. Ambr. Ex-

i ed lib. x. $ 7. Op., tom. i.
tol 1508. B. C.]

! (Conf. S. Aug. de Civit. Dei, lib.
xx. cap. 19. Op., tom. vii. col. 958. D.,
et auctores ab Edit Bened. in annot.
in loc. citatos.)

Pueden
utura
sedes A nti-
christi.]

312 AD CARDINALIS BELLARMINI

sentiunt, nec numero pauciores alii, et vero auctoritate
superiores.
Unus est, CEcumenius, qui hunc. locum exponens negat Antichristum sessu-
rum in Hierusalem; sed videtur locus depravatus omissione particule
'tantum.' Hic enim auctor perpetuo sequi solet Chrysostomum. Sed

neque tanti faciendus est, cum sit auctor recens.— (Bell. Apol. pro Resp.]
p. 131. [Op., tom. vii. col. 778. A. B.]

Nec erat, ut uni medicinam ibi faceret, quasi unus modo
extra Hierosolymas Antichristum quzreret. Quam tamen
illi medicinam facit? CEcumenio, qui diserte negat /Ziero-
solymis sessurum", (cujus ex jure proi major debet esse
auctoritas) peccatum omissionis impingit, adhibet Indicem
Ezpurgatorium, tanquam depravato jubet suppleri fantum.
Non Hierosolymis : Lege non tantum Hierosolymis. | Facilis
vero medendi ratio. Post vero etiam ut recentem elevat.
Recentem autem? Ubi ergo jam, quam nobis toties incul-
cavit, regula? Qui ante annos amplius sexcentos scripsit,
videat an recte recens appelletur".

Quid ergo Chrysostomus? quem 810 (ut ait) perpetuo séqui
solet (Ecumenius. Etiam idem ili quoque supplementum
adhibendum particule * tantum? . Nec enim Chrysostomus
aliter loquitur, Latine quidem aliter: ubi (Tantum) apposuit
interpres, at Grzece, εἰς ναὸν, ov τὸν ἐν Ἱεροσολύμοις, in Templo,
non quod Hierosolymis". Haud aliter vetus Auctor Chrysos-
tomus, quam recens CEcumenius. Quid Theophylactus? Non
in Templo, (et hic abest *tantum,") non in Templo specialiter
quod est Hierosolymis, sed in Ecclesiis simpliciter, οἱ omni
divino Templo». "Theodoretus autem, Dei autem Templum
appellavit Ecclesias, (caveat autem hic Romanus vester)
in quibus primam sedem arripiet*. Hieronymus aperte rem
gerit, ut scias quz illius hic sententia. 7n Templo Dei, vel
Hierosolymis, ut quidam putant, vel in Ecclesia, ut verius arbi-

[Utrum
templum
Hieroaol.]

226

- ΕἸ τὸν ναὺν τοῦ Θεοῦ.
Οὐ τὸν ἐν 'Ιερουσαλὴμ λέγει, ἀλλ᾽ εἰς
τὸς ἐκκλησίας τοῦ OcoU.—(Ecumen. in
2 Thess. ii. Op., tom. ii. p. 194. B.)

? [Vide Beli AD pro Resp. Op.,
fonE vii. col. 763. C

ο [Ov γὰρ εἰς εἰδωλολατρείαν ἄξει
ἐκεῖνος, ἀλλ᾽ ἀντίθεός τις ἔσται, καὶ
πάντας καταλύσει τοὺς θεοὺς, καὶ κε-
λεύσει προσκυνεῖν αὐτὸν ἀντὶ τοῦ Θεοῦ.
καὶ καθεσθήσεται εἰς τὸν ναὸν τοῦ Θεοῦ,
ov τὸν ἐν ἹΙεροσολύμοις μόνον, ἀλλὰ καὶ

εἰς τὰς πανταχοῦ ἐκκλησίας.---5.. Chrys.
Hom. iii. in 2 Thess. Op., tom. iv. p.
232. lin. 19.]

P [Οὐχὶ eis τὸν ἐν Ἱεροσολύμοις ναὸν
ἰδίως, ἀλλὰ εἰς τὰς ἐκκλησίας ἁπλῶς,
καὶ πάντα ναὸν θεῖον.--- Theophyl. Com-
ment. in 2 Thess. ii. 4. Op., tom. ii. p.
536. E.]

q [Ναὸν δὲ Θεοῦ rim ἐκκλησίας ἐκάλε-
σεν, ἐν αἷς άσει ἫΝ προεδρείαν .---
Theod. in 2 Thess. ii. 4. Op., tom. iii.
p. 533.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 818

éramur'*. Verior ergo sensus, in Ecclesia. Qui ipse (quem
unum affert, pro se de Scripturis, locum Cardinalis) de urbe
in qua Dominus crucifirus est, non in transitu perstringit, sed
excutit serio: et de Hierosolymis* intelligendum negat, At
Augustinus, incertus primo, (ut scias Templum Judaicum fidei
rem non esse) an in ruina Templi, an vero in Ecclesia, con-
cedit post in sensum nostrum de Ecclesia, dum expendit
idioma Grecum, sedebit non ἐν ναῷ in Templo, sed εἰς ναὸν in
Templum: quod sessurus sit in Templum, tanquam ipse sit
Templum, quod est (inquit) Ecclesia*t. Quem et Primasius
sequitur, et sensum hunc asserit de Tychonii regulis petitum".
Habet ergo Sectatores plerosque sententia hzc inter Patres,
de sede Antichristi τὰ Ecclesia, nec una hic hirundo (Ecu-
menius.

Pontificem nullo colore Antichristum dici posse, qui nunquam in Hierosoly.
mis gedit, neque 8 Judseis pro Messia habitus est.—( Bell. Apol. pro Resp.]
p. 131. (Op., tom. vii. col. 778. B.]

Nec Judaei hic quiequam obstabunt, qui Messiam suum
agnituri, etsi vel trans montes Caspios sederit. Ubi diu jam
abhinc natum, et etiamnum sedere fabulantur. Quare sedeat
modo i» Ecclesia Dei, (etsi nusquam Roma pedem efferat)

nihil impedit, quo minus sit zntichristus.

τ (S. Hier. Ep. exxi. Vall. (al. cli.)]
ad Algasiam (Quesest. 11. Op., tom. i.
col. 882. A.]

s [*Si enim ais; Civitas magna, in
qua crucifixus est. Dominus, nulla est
alia nisi Jerusalem ; ubi autem cruci-
fixus est Dominus, spiritualiter So-
doma appellatur et /Egyptus; ergo
Jerusalem Sodoma est et tus, in
qua crucifixus est Dominus. Primum
te scire volumus, omnem sanctam
Scripturam non posse sibi esse contra-
riam; et maxime unum adversum se
non discrepare librum; et, ut plus
adjiciamus, eundem ejusdemque libri
locum. ... Si enim Apocalypsis multo
post passionem Domini scripta est a
Joanne, et in 68 Jerusalem sancta
civitas appellatur, quomodo rursum
spiritualiter Sodoma vocatur et, /Egyp-
tus!" — Ep. Paule et Eustoch.] ad
Marcel. (apud S. Hier. Epist. Ep. xlvi.
Vall. (al. xvii) sect. 6. Op., tom. i.
col. 201. C. D. E.)

* [*Sed in quo templo Dei sit ses-
surus, incertum est; utrum in illa
ruina templi, quod a Salomone rege
constructum est, an vero in Ecclesia.
Non enim templum alicujus idoli aut

os8tendens se

demonis, templum Dei Apostolus
diceret. Unde nonnulli, non ipsum
principem, sed universum quodam-
modo corpus ejus, id est, ad eum
pertinentem hominum multitudinem,
simul cum ipso suo principe hoc loco
intelligi Antichristum volunt; recti-
usque putant etiam Latine dici, sicut
in Greco est, non Zn templo Dei ;
sed, /n templum Dei sedeat, tanquam
ipse sit templum Dei, quod est Ec-
clesia; Sicut dicimus, Sedet in ami-
cum, id est, velut amicus; vel si quid
aliud isto locutionis genere dici solet."
— S. Aug. de Civ. Dei, lib. xx. cap. 19.
$ 2. Op., tom. vii. col. 958. A, 5.]

* [Quod dicitur Deus, Ecclesia
est; quod autem colitur, Deus sum-
mus est. Ut in templo Dei sedeat,
ostendens se quod ipse sit Deus ; id
est, quod ipse sit Ecclesia; Quale est,
si diceret, in templum Dei sedeat,
uod ipse sit Dei tem-
plum; aut in Deum sedeat, ostendens
quod ipse sit Deus. Istud de Ticonii
regulis."— Primasius in 2 "Thess. ii.
apud Bibl. Max. Patrum. tom. x. p.
232. C. Vide Tichonii regulas apud
Gall. Dibl. Pat. tom. viii. pp. 741. &eq.]

227

Quseenam
ontificis
potestas.)

(Se Ser-

vum Servo-

rum falso

314 AD CARDINALIS BELLARMINI

Peccata condonat (Papa) non auctoritate propria, sed ministerio sacra-
mentorum, animas non proprie redimit, sed peccata eleemoaynis redimere
docet. ... Articulos fidei non proprie condit, sed qui sint articuli fidei
... declarat. Judicat omnes. .., ipse a nullo... judicandus, sed judi-
candus tamen a Deo.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 181. (Op., tom. vii. col.
718. B. C.]

Quasi jam Pontificem in ordinem cogere velit Cardinalis,
narrat nobis serio, peccata non condonari ab eo, nisi ministerio
Sacramentorum, quod tamen quivis facit de vulgo Sacrifi-
culus: in quo, absit, ut ea sit, qux in Pontifice est, plenitudo
potestatis. 'Tum, nec animas redimere, sed annon id quotidie
fit e Purgatorio? Pretium solvitur, poena remittitur. Et
quid est, si hoc non sit, redimere? Etiam in Cancellaria
taxantur scelera, taxa numeratur, anima, quasi excusso com-
pede, libera statim evolat*. Sed neque ífríiculos condere.
Imo, condere, sed non proprie. Quod autem improprie
dicitur, ex Cardinalis regula, jure negatur. Qui dudum non
erant, (saltem Catholicis sui non erant,) declarando facit ut
sint. VVocare ea, que non sunt, ut jam sint *, quid aliud est,
quam condere vel creare ? At ut judicetur a quoquam Ponti-
fex, id non concedit, nisi a Deo. Non sponte (credo) sed
Judicatus tamen, ab Othone*, ab Henrico*, a Sigismundo *,
vel (ne detur elabi) eorum opera, a Conciliis, Romz, Sutrii*,
Constantie f Verum jam Concilium Constantiense non
sedet. Αἱ poterit cito sedere, si Sigismundus sit. Interim
dignatus tamen est Petrus apud Ecclesiam facti sui rationem
reddere?: si dedignetur Papa, Antipetrus est, et (quod perinde
apud vos valet) Antichristus.

Proinde neque Deus est, neque Deum 86 facit, qui servum servorum Dei se
nominat.—([Bell. Apol. pro Resp.) p. 131. [Op., tom. vii. col. 778. C.]

Nam nomen Servi Servorum nomen est, sine re: imo
rem contra. Fac super Cesaris cervices provoluti stantem

nominat] Pontificem, (Csesaris, Dominorum Domini, olim enim sic

* [Vide Taxam Cancellarise apud * [Plat. in Vita Joan. XXIV. (al.
Tractatus Juris Universi. tom. xv. XXIII) ibid. p. 285.]
par. i. p. 368.] 4 [Conc. tom. ix. coll. 648-652.)

* (Bell.] de Imag. lib. ii. cap 21. * (Conc. tom. ix. coll. 943. E; 944.
($ Secundo. Op., tom. ii. p. 456. A.] A.-C.

» (Rom. iv. 17.] d d ide Bullam convocationis Con-

* [Plat. in Vita Joan. XIII. (al. cil. Constant.— Conc. tom. xii. col. 11.
XII.) in Vitis Pontif. p. 155.] seq. ]
τὸ ina in Vita Greg. VI. ibid. p. & (Act. Apost. xi. 4.]

9.

APOLOGÍAM RESPONSIO. 315

Ceesares:) appone tum nomenclaturum, Hic, qui sic calcat
Dominum Dominorum, Servus Servorum est: joco dictum
putent, nec nisi per antiphrasim, ut montem a movendo.

Omitto quod... Rex multum laborat ut probet, quod nos non negamus,
Apostolum loqui de Antichristo venturo post multa tempora.—[ Bell.
Apol. pro Resp.) p. 131. [Op., tom. vii. col. 778. C.]

Si vero post mulia tempora venturus Antichristus, parcen- (Utrum
dum labori, ut probetur hoc. Si non negatis, en ex eo quid ie ait
sequatur. Quo loco venturum sic post multa tempora Anti- Roms an
christum, eodem ipso Babylone sessurum legimus. Vobis eia.
vero Roma Babylon. Rome ergo sessurum. .: Roma Babylon
est, (dicetis statim) sed Roma Ethnica. lmo eo ipso tem-
pore, quo Ápocalypsis scripta, Roma jam tum Ethnica. | Post
mulia vero lempora, Etihnica non erat, Efhnica non est.

Quare quie in Apocalypsi, Roma seu Babylon est, Ethnica

non est, sed quse Christiana jam facta, post. multa (empora
defecit ad idololatriam ; ut post illa tempora sedes esse possit
Antichristi. Operz pretium ergo Rex in eo fecit, ut ventu-

rum probaret post tempus non breve. Longinquitate enim 228
temporis perit vestra vobis Roma Ethnica. Quodsi Ethnicam

esse eam non sinant /empora longa; facilis tum conjectura,

quam tandem ibi Joannes Dabylonem dicat, et quis ibi
Antichristus in Babylone sessurus, et quam ob causam
denique casura Babylon illa.

Sed mirum est, quam varie ludant Adversarii in verbo Domini. Nunc enim
dicunt verbo Domini Antichristum interficiendum, nunc vero contra
verbum Domini ab Antichristo interficiendum.—[ Bell. Apol. pro Resp.]
p. 132. [Op., tom. vii. col. 778. D.]

Spiritus oris Christi, queritur verbumne Dei sit, an potestas. [Quo sensu
Utrumque, tuto concedi potest. Nam et potestas in verbo Qr
est, addo et potestas summa. — Nihil ergo hic opponit Cardi- christum

: : Vica . . Bpiritu
nalis Non est enim hoc refutare, oppositionem facere sine oris sui
oppositione. Sed et in eo sibi ludos facit, (vereor autem, ne interficiet.]
se quoque) dum ei dicto illudit, verbum ab Antichristo,
ZAntichristum a verbo interficiendum. Nam quid impedit, si

redeant a morte ad vitam (et redeunt) Testes illi, ut, ἃ quo
. interfecti prius, eum post redivivi interficiant? Nec est enim
tam hebes hic Cardinalis, ut sentiat, utcunque ad tempus,
verbum Dei jacere, at penitus sic interire non posse, ut non
denuo reviviscat.

2

9

316 AD CARDINALIS BELLARMINI

Oportet . . . valde debilem (esse) spiritum oris Christi, si Antichristum supra
mille annos regnantem . ... . conficere non potuit.— [ Bell. Apol. pro Resp.]
p. 132. [Op., tom. vii. col. 778. D.]

Tum, illud alterum de Spiritu Christi debili, qui tot jam
annos Antichristum non interemerit, Gladiator hoc aliquis
forte culpet, qui uno statim machzrz ictu rem conficit, non
Cardinalis, qui lenta morte tam scit interire homines, quam
repentina, nec interfici modo, qui statim concidit, sed et qui
hausto odore szpe, vel spiritu non bono, etsi post diuturnum
languorem, tandem tamen moritur. Pontifices hoc s:wpe
senserunt, ut toti Rom: ludibrium debeat, si hoc neget.
Omnino languor ille, (seu malis debilitatem dicere) via est ad
interitum. Viam qui ingressus est, etsi non properat forte,
tandem tamen ad viz terminum perventurus est. Interim,
a termino ad quem, motus denominari solet. Et Cardinalis
ludit ipse, dum sic opponit, non dicit, debilitabit, sed interficiet.
Utrumque dicit; opposita hxc non sunt; debilitando enim
interficietl. Scit enim, qui multis vulneribus confossus, qui
in gradu ultimo sit debilitatis, a morte non multum abesse.

Satius .. est audire. .. Patres, qui per spiritum oris..., non intelligunt

predicationem verbi . . ., que ad salutem, non .... perditionem adhiberi

solet, sed potestatem . . . Christi.—[Bell. Apol. pro Reap.) p. 132. [Op., tom.
vii. coll. 779. A.)

Simile et illud, Predicationem verbi Dei adhiberi ad. salu-
lem, non perditionem: quasi non legerit, Odorem quoque
mortis ad mortem esse in iis, qui pereunt? ; nisi, si jam illi in
animo est, salulem etiam afferre (si potest) 4ntichristo. Nam
de Hieronymo! qus affert, et Chrysostomo*, recte consis-
tunt: ubi, vires ejus diu attrivit, momento tandem de medio
tollet. Nec hic quidem igitur vel debilitavit Cardinalis, quz
Rex attulit.

[Conatur ostendere Ecclesiam nostram esse Antichristianam, quia jactet in-

numerabilia miracula, que tamen sint contraria suse ipsius doctrinse.
— Bell. Apol. pro Resp. p. 132; et Op., tom. vii. col. 779. B.]

^ 2 Cor. ii. 16.

! ["Quem Dominus Jesus interficiet
epiritu oris δι; divina videlicet
potestate, et suse majestatis imperio,
cujus jussisse, fecisse est; non in exer-
citus multitudine, non in robore mili-
tum, non in Angelorum auxilio; sed
statim ut ille advenerit, interficietur
Antichristus." — S. Hier. Ep. cexxi.

Vall. (al cli) ad Ἂν ων Qusst. 11.
Op., tom. i. coll. 882. E, 883. A.]

k [Ὁ Χριστὸς τῷ ἐπιτάγματι μόνον,
καὶ τῇ παρουσίᾳ τὸν ᾿Αντίχριστον ἄνα-
λώσει. ἀρκεῖ παρεῖναι αὐτὸν, καὶ ταῦτα
πάντα ἀπόλωλε' στήσει τὴν ἀπάτην, καὶ
φανεὶς uóvov.—S. Chrysost. Hom. iv.
in " Thess. Op., tom. iv. p. 235. lin.
40.

APOLOGIAM RESPONSIO. 317

. Erit Antichristi adventus ín signis mendacibus : qualia tam (Signa An-
multa in Papatu, ut eant in libros molis magnz. |. Mendacia Luc ἢ
merito dixit, nempe quz, vel αραΐιϑ8 ipsius doctrine con-

traria, ut ita, vel in signis, (quie ipsi narrant) mendacium
deprecari nequeant. Sunt alia innumera. Unum ponit Rex,

de Equa quadam apud Bellarminum! devota, et cum (Gar- :

netto doctior") scisset Hostiam rite consecratam, certo /ran-
substantiatam, de geniculis adorante.

Quamvis .. non sit institutum . .. Sacramentum, ut ab animantibus

rationis expertibus adoretur, (tamen] cum id fit, Deo. . . membra ani-
malium illorum movente, ut Sacramentum adorare videantur,. . . preesen-
tiam Domini in Sacramento adesse adoratio illa demonstrat.—[Bell. Apol.
pro Resp.) p. 132. [Op., tom. vii. col. 779. C.]

Nec hoc vel ex doctrina vestra verum est, Sacramentum (ut illud
ideo institutum, ut illud pecora campi, vel cognoscant, velposüm
adorent, vel commercii cum eo quicquam habeant. Certe venerante.]
mures sepe non bene obseratas hostias epulantur: non
legitur tamen Trozarítes quis ex ea gente, qui tantam reve-
rentiam sacramento exhibuerit, quantam Equa hzc. Hic
Cardinalis, non adorasse quidem Equam suam, (puta vera
latria) mota tamen illius membra, ut, etsi non adoraret, vide-
retur tamen adorare. Atque illud ipsum vider? satis esse, ut
Christum ibi, non videri, sed esse omnes sine dubio intelli-
gunt. At magis equum erat, mures Hostiam, antequam
comedant, venerari, aut ut motus in ills aliquis memórorum
foret, proxime accedens ad latriam. .Mures quidem mandu-
cantes, quam Equam famelicam.

Addit deinde, ex sacris literis quzedam, et conjungit cum [Nihil
Equa, Vaccas, Que Z4rcam ferentes non aberrabant": Asinam, odas:
que humana voce loquebatur ^: Cetum, qui Jonam rejecit in turas]
littus? : Corvos, qui Eliam quotidie pascebant3: Leones, qui :
Danielem in spelunca non attingebant*. Sed, inzequale hoc
jugum est: aliqua tamen ex parte zquale fuisset, si Vacce
Arcam (utpote Scabellum Domini*) adorassent. | At neque in
Vaccis, nec Asina, non in Cefo, nec vel Corvis, vel Leonibus;
nusquam hic adoratio est, non vel dulie species aliqua:
nedum, qui in Equa fuit, devotionis ardor. Ardorem dico,

! (Vide Bell. de Sacr. Euch. lib. iii. ? (Num. xxii. 28.]
cap. 8. $ "Quinto. Op., tom. iii. p. P (Jon. ii. 10.]

149. G. H.] 4 [1 (al. 8) Reg. xvii. 6.]

» (Vide gupra, p. 9.) an. vi. 22.]
? (1Sam. vi. 10. seq.] Ps. xcix. (xeviii. Vulg.) 5.]

[in vaccis
arcam fe-
rentibus,]

290

E qut

allo-
quente,)

318 AD CARDINALIS BELLARMINI

quod sic, pabulo neglecto, accurrerit, quod tam humiliter de-
votionem exhibuerit, quod tam disciplinate memóra moverit.

Idem enim Deus fecit, ... qui fecit ut vaccee ferm [leg. foetse] et indomitee
dimissis vitulis sine ullo Rectore arcam Dei [/eg. Domini] ferrent.
1 Reg. vi.—[Bell. Apol. pro Resp.) p. 183. [Op., tom. vii. col. 779. D.]
Sed nec indomita Equa hsec, ut Vacce : quo minus
mirum. Vidimus enim condocefactum hic apud nos equum
multi, qui signo dato, de genibus, quemcunque innuisset ei
Dominus, confestim adorasset, citra tamen miraculum omne.
Ibant Vacce arcam ferentes, ibant relictis vitulis suis mugi-
entes, ibant recta, nec domite tamen, nec docte viam. Nihil
hic doctrine contrarium, nihil nisi verbo Dei congruum
inprimis. Naturam quamque, vel belluinam, dirigi ab eo,
qui nature sus cuique auctor est. Monuit autem eo, vel
Israelem ipsum (quod totidem pene verbis expressit Esaias),
Boves cognoscere, cognoscere et asinos presepe Domini sui, at
illos, stirpem infelicem, Deum vivum supremum ignorare *.
Nec ire quo dirigit; cum Vacce tamen recta eant, ad desti-
natum a Deo “4700 locum.

Et qui fecit, ut jumentum ... aliquando loqueretur, et Prophetse insipientiam

redargueret. Num. xxii.—( Bell. Apol. pro Hesp.] p. 183. (Op., tom. vii.

col. 779. D.]

Sed neque secundum de .4sina quadrat; quadraret, si
* vel Angelum adorasset Asina, sicut Equa: vel Equa locuta,
sicut sina, hsereticorum incredulitatem arguisset. Ὁ]
tamen, nimio plus tribuit Cardinalis Eque, quam sine.
Zsine sat erat, 81 argueret ; Equse autem, non id satis, nisi et
iriumpharet, mirum autem, ni et Jo Pean canat miraculo
huic Eque triumphantis. Mirum autem, quod sic (ut est in
fabula) venerata jam, non et gustarit de ea pauxillulum,
presertim cum jejuna esset et, quod majus est, famelica.
Quidni autem id detur liceatque Eque huic íriumphanti,
quod sepe compertum est licere muri (repidanti ? At (quod
erat instituti divini) in sina loquente, habemus in ipso verbo.
Petrus" enim consilium Dei explicat, in 44sine ore aperiendo,
ut illud sine dubio non fuerit doctrinzge contrarium.

Et qui Ceto mandavit, ut Jonam ... . evomeret. Jon. ii.—[Bell. ApoL pro
Resp.] p. 184. [Op., tom. vii. col. 779. D.]

* En. i. 8. * 2 Pet. ii. 16.

APOLOGIAM RESPONSIO. 319

Quodsi et de Ce£o dicendum : nec ibi contrarii quid. Nam [in ceto
quis typum fuisse nescit Servatoris, triduo absorpti quasi να ἰσηϊ δὴ
a sepulcro, tertio post die inde, quasi de ventre Ceti, erum-
pentis? atque hoc, Servatore* ipso interprete.

Et qui corvis precepit,ut ad Eliam panes et carnes bis in die deferrent.

3 Reg. xvii.—(Bell. Apol. pro Resp.) p. 184. (Op., tom. vii, col. 779. D.)

Etiam in Corvis ilustre emicat divine providentis exem- ΠΕ corvis
plum, quie non solum pullos corvorum pascit! : sed per eos qnibus]
pascit, qui. pluris illi sunt, quam corvi multi*. Id quod et
singulari solatio Ecclesi: fuit, et nobis est: Ei nos Domino
operam ponere, cui usque adeo cordi et curse sumus, potius
ut, per volucres voraces illas, (notze infimse, et infausts)
pascendi, quam ut fame nobis pereundum sit. Quod et apte
non minus apud Jobum dicitur, Ubi quis Deo famulatur,
etiam cum lapidibus agri ei, etiam cum feris, pacem fore*. Sed
neque Cetus, (postquam rectus jam in littore staret) Jonse
discedens inclinavit se: Neque Corvi, antequam escam appo-
nerent, Eliam venerati sunt: ut desit semper, quod in hac 231
collatione caput est.

Et qui leonibus ... jussit, ut Danielem . . . non attingerent.—[Bell. Apol.

pro Resp.] p. 134. [Op., tom. vii. col. 779. D.

Jam a Leonum insultu, ab hominum Leone quovis effera- [in leoni- -
tiorum pernicie, liberati populi Dei passim exstant exempla ?"*Danieli
per sacram utramque paginam ; ut mirum Pauli quoque bus.]
Viperam agmen non clausisse. At id scire volumus Cardi-
nalem, nobis hic Danielis et Pauli, (et siqux prseterea sint
ejusdem generis ab ultimo discrimine) liberationes, nullo -
modo doctrinzg sacre contrarias videri. Nobis (inquam)
Serenissimi Regis JACOBI subditis, qui, sub Rege hic nostro,
et cum Rege, adhuc vivimus. Cui enim id nostrum unquam
excidet? cui in memoria semper non haerebit? quis nostrum
misericordias Domini non cantabit in eternum^ ? Qui nos,
non ita pridem insigni miraculo (cuique simile vel secundum
per universam szculorum seriem, nec praecedentem exstitit,
nec subsequentem exstabit unquam), nos (inquam,) Regem
ante omnes, Aeginam ἃ dextris, Summ:s spei Principem,

Regiam sobolem, Familiam, Regni denique Ordines omnes et

* Matt. xii. 40. * Job. v. 23.
Ps. exlvii. 9. * [Vide Ps. lxxxix. (lxxxviii.
* [Vide Matth. x. 31.] Vulg.) 1.]

202

390 AD CARDINALIS BELLARMINT

Gradus, de suffossa pulveris vi tanta, et igne jam jamque
accendendo, liberavit. "Tristior illa longe, et formidolosa
magis spelunca, quam de qua Daniel ereptus. Non Leones
in vestra hac, vel vipere; homines quidem ibi specie, sed
Cardinalis doctrina de hominibus ferz facti, (doctrina de
quolibet audendo, cum vires aderunt*, aderant autem tum,
aderant, quze in disploso igne sunt, vires omnium maximze,)
fere (inquam) facti, imo feris pejores, ut pr: illis, Leones
non Leones, nec vipere ipse, vipere. Ecqui enim in subter-
raneo illo Danielis specu Leones simile quid facturi erant?
Ecquid similem, ut illi, stragem edituri ? (Appello Cardi-
nalem) ni Deus avertisset, ni successu caruisset scelus.
Utrobique quidem spelunca : verum in nostra hac, non
Leones, Demones ipsi potius. Utrobique etiam, qui eruti
sunt, Danieles, ut non possit in oblivionem venire nobis,
unquam, vel eremplum doctrine ils, vel doctrina exempli.
Atque ut redeam, (unde me abripuit spelunce ilius mentio)
et claudam locum, sed aliter tamen, quam Cardinalis. Etiam
Arca Domini ad hoc instituta est; etiam Prophete, addo
etiam Vacce, Balene, Corvi, Leones, animantium genus
omne, ut in salute populi sui eluceat Dei tum potentia, tum
gloria, quz tanto magis elucet, quanto infirma magis instru-
menta sunt, quanto magis despicatui, per quz salutem hanc
operatur in medio terrze?: idque, cum vires inimicis eorum
adsunt maximz, ipsique viribus suis maxime przfidentes.
Totum vero hoc, quo in eo stultitiam arguat eorum, qui,
homines cum sint, eoque brutis ratione prsstent, ac plus
sapere deberent, usque adeo desipiunt tamen, ut, non aliter,
ad óruta, quam ad Magistros, ablegandi sint; cum et fer:
interdum ipse, Dei nutu, feritatem exuant; ubi homines a
Deo humani facti ipsi in feras degcnerant, adeoque feras
ipsas feritate longe superant.

* [ Bell. de Rom. Pont. lib. v. cap. 4 [Ps. ]xxiv. (Ixxiii. Vulg.) 12.]
1. Op., tom. i. p. 235. G.]

AD CaPUT DECIMUM.

De Sede, et duratione Antichristi.—[Bell. Apol. pro Resp. Op., tom. vii. col.
780. A.]

De Sede, et duratione Antichristi.

Non est idem Bestia, qus describitur cap. xi. Apocalyp. et Meretrix
magna, qu& describitur cap. xvii.—[ Bell. Apol. pro Resp.] p. 135. [Op.,
tom. vii. col. 780. B.]

DE Sede Zntichristi, non difficile conveniret, si eandem rem [Bestia
significaret Bestia, cap. XI*., Meretriz, cap. XVIT*., XVIII», Ae
XIX. Eandem ibi rem significari negat Cardinalis, dum hzc een
salutavit modo, et perstrinxit leviter: quse Regi diu multum- trix.)
que meditata, interius multo, meliusque perspecta sunt. Semel
(ut videtur Cardinali) Antichristus comparet, in vaticinio illo,
idque, cap. XI^. Res vero secus se longe habet. Una enim,
eaque continua, nec usquam pzene visionum interrupta series,
evincet facile, non tam leviter transiri, insist. diutius in
Antichristi negotio, tanquam de quo admoneri Ecclesiam,
vel unice, vel certe maxime, interesset. Nec XI*. tantum,
sed et XIII», ac XIV», XVI». etiam, et XVII*., Regnum
ejus describi. Nam de XVIII*. nemini dubium est.

Nec operosum erit, hac de re, ex istorum Capitum reci- [Sepius in

: . À poc. me-

proca quadam, (tum quoad res, tum quoad phrases ipsas portur.]
terminosque) cohzrentia, conjecturam facere. Nam in XI*.
ascendit ex bysso Bestia, duratio Regni ejus triennium, et
semestre*. At XIII». Beetia eadem, iterum de nomine descri-
bitur: iterum autem duratio, per menses quadraginta duos*,
qui annos itidem íres conficiunt cum semestri. Utroque ergo
hoc capite tenemus Antichristum, nec Cardinalis hoc negat.

* (Apoc. xi. vers.] 7. 9. « (Ibid.) ver. 5.
* [Apoc. xiii.] ver. 1.
ANDREWES.— RESP. Y

299

0239 AD CARDINALIS BELLARMINI

Eodemque post XIII». de Imagine Bestie^ mentio fit, deque
Numero, nec cuiquam emendi vendendive futura copia, nisi, qui
characterem Bestie, vel manu dextra, vel fronte susceperit.

Decimo autem quarto, in colis gaudium est, et gratulatio.
Gaudii vero causa, his verbis, Cecidit, Cecidit Babylon Civitas
magna, que uniersam lerram potavit calice fornicationum
suarum*. Sed, ut scias eandem inibi quoque rem premi,
mox et illud repetit, Siquis Bestiam adoret, ejusve imaginem,
et suscipiat in manu, vel fronte characterem ejusí, (de qua
prius meminerat, μὲ eadem plane hoc quoque Capite sit
Bestia, quz& paulo ante fuit decimo tertio przecedente.

Jam, decimo sexto eandem incudem tundit. Effusa enim
per Angelum phiala prima, Occupat eos lues gravis, et infesta,
super quos Character Bestie, quive imaginem ejus venerati
essent. Post vero, eodem ipso capite legas, et PAialam
quintam in ejusdem ipsius Bestie thronum ipsum infundi.
Nominatim autem, vers. xix. ibi dicitur factum hoc, quod,
revocata Deo in. memoriam magna Babylon, quo misceret ei in
calice, de vino furoris ire sua.

Ineunte autem cap. XVII»., ipso statim exordio, idem ille
Angelus, qui decimo sexto unam de septem phialis habuit, qui-
que earum primam in illos effuderat, (qui Bestiam venerati,
ejusque characterem admiserant :) idem (inquam)ille pollicetur
Joanni, jam ostensurum se ei, Judicium Meretricis Magne,
sedentis super aquas multas, cujusque vino scorlationum ine-
óriati Orbis incole". | Qus et ipsa verba habes de Babylone,
cap. XIV». 'Tum, eodem ipso capite sic affatur Joannem
Angelus. Quid miraris? Ostendam libi mysterium mulieris,
adeoque et Bestie, cui insidet. Eadem vero ibi Bestia.
Bestie enim illi VII. capita, X. cornua, per omnia uti illi
ipsi; quam XIII*. ante Capite descripserat). Subdit autem,
Bestia quam vidisti, fuit, οἱ non est, et ascendet ex Abysso* :
quze et ipsa verba, zíscendet ex bysso, cap. XI». referuntur !,
satis ut inde liqueat, non duas ibi Bestias, sed utrobique per
utramque, tam quis in XI*., quam, que in XIII*. capite, eaan-
dem rem denotari. Atque hzc jam, (quam ita breviter obii)

* [Apoc. xiii.] vers. 15. 16. 17. ! [Ibid.] ver 7.

* [ Apoc. xiv.] ver. 8. ὁ | Apoc. xiii.] ver. 2.
f [lbid.] ver. 9. * [Apoc.] cap. xvii. 8.
f Apoc. xvi.] ver. 10. ^ ! [Apoc. xi ] ver. 7.

Apoc. xvii ] vers. 1, 2.

APOLOGIAM RESPONSIO. 3298

connexio capitum, annon luculenter ostendit unam hic ean-
demque, per quinque illa capita, ΧΙ, XTIIvm, XIV",
XVI», XVII*». Bestiam: nec unam in uno, in alio aiam ?
(Cum, et repetatur in plerisque nomen ipsum Babylonis 7.)
An vero cum Cardinale, in XI». ac XIII». alterius Bestise,
Babylonis item alterius descriptio sit, quam quze est in tribus
reliquis: (ut Babylon ibi gemina, utraque tamen Roma :)
Horum quid sit, aut utra magis ad methodum, seriemque con-
textus interpretatio, videat equus Lector, visa re judicium ferat.

[Et quoniam nos .. .

?» Capp. xiv. 8.; xvi. 19.; xvii. 5.

? (Testimonia Patrum quee de Regno
Antichristi ἃ Bellarmino citantur, hic
subjicere visum est. (1.) * Quum autem
vastaverit Antichristus hie omnia in
hoc mundo, regnans annis tribus et
mensibus sex, et sederit in templo
Hierosolymis, tune veniet Dominus
de ccelis in nubibus."—8$S. Iren. contr.
Heer. lib. v. eap. 30. p. 330. col. 1.

(2.) Τὰ τρία ἥμισν ἔτη βασιλεύσει ὁ
᾿Αντίχριστος ἐπὶ τῆς γῆς. καὶ μετὰ τοῦτο
cr i ἡ βασιλεία αὐτοῦ kal $óta.—

Hipp. trib. lib. de Consum. Mundi,
cap. xxv. Op., tom. i. Append. p. 17.
Vide quoqu e 14 vedpn τ S ORA SHN.
cap. 1xi. Op., tom. i.

(3.) Ἐπὶ τρία δὲ ἔτη po καὶ μῆνας $t
τὰ τοιαῦτα τολμήσας, ὑπὸ τῆς δευτέρας
ἐξ οὐρανῶν ἐνδόξου παρουσίας τοῦ μο-
νογενοῦς Ὑἱοῦ Θεοῦ καταργεῖται, τοῦ
Kvplov kal Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ
τοῦ ἀληθοῦτ᾽ ὃς ἀνελὼν τὸν ᾿Αντίχρισ-
τον τῷ πνεύματι τοῦ στόματος, τῷ τῆς
γεέννης τοῦτον παραδώσει πυρί. --- S.
Cyr. Hier. Catech. xv. $ 12. p. 230. B.

(4) " Tempus annum significat,
Tempora, juxta Hebraici sermonis pro-
prietatem, qui et ipsi dualem nume-
rum habent, duos annos preefigurant.
Dimidium autem temporis sex men-
. 868, quibus sancti potestati Antichristi
permittendi sunt."—S. Hier. in Dan.
vii. 25. Op., tom. v. col. 671. D.

(5.) “ Tempus quippe et tempora et
dimidium temporis, annum unum esse
et duos et dimidium, ac per hoc trea
annos et semissem, etiam numero die-
rum onerum posito dilucescit, ali-
quando in ÉBcripturia et mensium
numero declaratur."—8S. Aug. de Civ.
Dei, lib. xx. cap. xxiii. 8 1. Op., tom.
vii. col. 971. C.

(0.) Καιρὸν οὖν, καὶ καιροὺς, xal ἥμισυν
καιροῦ, τρία ἥμισν ἔτη λέγει, ἃ τὸ κέρας

ex communi Patrum sententia docuimus Antichristum
regnaturum tribus annis cum dimidio^.

. .] Rex conatur eludere Scrip-

ἐκεῖνο τὸ λαλοῦν μεγάλα κρατήσει.-.---

eod. in Dan. vii. 25. Op., tom. ii.
p. 1206.

(7.) * His etiam mensibus tres anni
cum sex mensibus adimplentur, qui-
bus superius quidem preesentis, nunc
autem specialiter novissimse perse-

uutionis preenunciatur asperitas."—

imas. Comment. in Apoc. lib. iv.
(in eap. xiii. 5.)— Bibl. Max. Patr.
tom. x. p. 318. G.

(8.) Beda ad Apoc. cap. xi. Op.
tom. v. colL 785—787.

(9.) Anselm. Laud. Enarr. in Apoc.
cap. xi. apud S. Anselm. Cant. Op.
tom. ii. p. 488. D. Col. Agripp. 1612.

(10.) *Quadraginta duos menses pos-
sumus specialiter referre ad spatium
irium annorum et dimidii, quando
Bub Antichristo acerbius caleabitur,
et comprimetur Ecclesia ab impiis
Nam in tribus annis et dimidio quad-
raginta duo menses continentur, quo
numero etiam omne presens tempus
intelligitur. "— Haymo Halberstat. in
IE (cap. xi.) lib. iii. fol. 98 a. Paris.

eu. ) Ὁ τῆς ἐπιδημίας ToU ᾿Αντιχρίστον
καιρὸς καὶ τῆς ἀπατηλῆς αὑτοῦ ἐξουσίας
εἰς τρία ἥμισν ἔτη συντελεῖται. τοῦτο
γὰρ ol τεσσαρακονταδύο μῆνες χρονικὸν
δίαστημα a vvd-yovciy.—Areth. Comm,
in Apoc. cap. xxxvi. (ad cap. xiii.)
apud CEcumen. Op., tom. ii. p. 761. B.

(12.) “ Civitatem Sanctam, id est Ec-
clesiam, conculcabunt, videlicet perse-
quendo, mensibus quadraginta duobus,
id est tribus annis et dimidio, quibus
regnabit Antichristug."—Rich. de 8.
Vict. lib. iii. super Apocal. Op., par. ii.
p. 248. col. 2. B. Venet. 1592.

(13.) * Daniel quoque hoc modo dic-
tum sibi audivit, * Et putabit quod pos-
sit mutare tempora et leges, et traden-
tur in manu ejus usque ad tempus et

Y 2

294

(Quamdiu

regnaturus
sit Anti-

christus.)

2024 AD CARDINALIS BELLARMINI

ture . . sententias, quod in eis numerus certus pro incerto accipiendus
sit.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 136. (Op., tom. vii. coL 781. A.]

De duratione, certamen jam novum, ubi /riennii spatium,
et semestris ponitur. Dixit ibi Rex, numerum poni certum pro
incerto, quod est apud Prophetas non infrequens. Non apud
Prophetas. Nec apud Joannem ipsum. Quod fatetur hic
Bellarminus, (nec Jesuitz& negant) ubi millenarius annorum
(post quem solvendus Draco?:) ubi 144,000 (eorum qui
signati in fronte) cer(us in speciem numerus, re incertus
tamen?. Eque autem horum uterque definite positus atque
ille. Cur ergo hi incerti sint, ille ne sit?

Sed id solet habere locum, cum unus aliquis numerus, isque perfectus ad-
Scribitur. . . . At hoc loco cum tempus Antichristi accuratissime descri-
batur, per annos, per menses, et per dies, mirum est, si cui numerus certus
pro incerto poni videatur.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 136. (Op., tom. vii.
eol. 781. A. B.]

Magnum vero discrimen, ait Cardinals. Triennium enim
hoc, et semis Antichristi, etiam per quadraginta duos menses
explicatur magis : quare hic sine dubio certus. Colligat
vero se paululum, parum hic interesse sentiet. Nonne etiam
et signatorum numerus, postquam summatim positus, quoad
tribus universas, iterum, post, per partes sigillatim enume-
ratur, quoad singulas ? Nomina autem ipsa singularum
tribuum expresse ponuntur ibi, et ad nomina singula sigil-
latim 12,000, post autem, summis conjunctis denuo, 14-£,000.
Tam vero accurate hoc, et quasi per minutias, cuivis ut
perspicuum sit, non minus exacte signatorum summam, per
partes suas, quam Antichristi annos, per menses suos ex-
plieari Quod autem id soleat habere locum, ut numerus
integer seu perfectus habendus sit pro incerto, (ut quadra-
ginta menses, ut triennium) fractus autem pro certo, (ut
quadraginta duo menses, ut triennium cum semestre) minus
enim in speciem certi numeri, qui fracti: certiores, qui
integri: gratis id dicitur a Cardinale: nec solet habere fidem,
nisi ubi Cardinalis pro Pythagora. At illa magis Lectorem

iempora et dimidium temporis' . .

Tempus namque et tempora et dimi-
dium temporis tres et semis annos
intelligimus." — Rup. Tuit. in Apoc.
(cap. xi.) Comment. lib. vi. Op., tom.
li. p. 526. col. 1. Paulo autem post,
de ratione mensium quadraginta
duorum subtilius disputat, et alle-

goricos quosdam sensus in illo numero
latere contendit.)

* (Conf. Blas. de Vieg. Comm. in
Apoc. cap. xx. 8 1. num. 1. p. 851.
Lugd. 1602.]

P [Idem in Apoc. cap. vii. Com. v.
8 7. num. 1. p. 360.)

APOLOGIAM RESPONSIO. 325

movere potest ratio, cur numerum ibi dimidiatum Joannes
addiderit: quod a Daniele (cujus ubique fere imitator est,)
loquendi modum illum mutuetur. "Vix enim reperias apud
Joannem phrasin aliquam, nisi vel ex Daniele, vel ex alio
aliquo Propheta desumptam. Postquam enim ita Daniel de
Christi adventu primo, cap. IX. vers. ult., Hebdomada una
fedus firmabit cum multis, medio vero hebdomade illius,
cessare faciet oblationem et Sacrificium : Ad eundem modum,
Antichristi tempus describit Joannes, quasi medio annorum
septenario, (qui numerum facit annorum Írium, el semissis :)
medio autem posteriore, venturum: quo novissima tempora
designare voluit.

Ergone (inquies) toto illo tempore regnabit Antichristus ?
Certe non sine Apostolo diceret, qui id ita diceret. Jam tum
enim, cum ad Thessalonicenses 3 scriberet Apostolus, cepisse
dixit operari mysterium iniquitatis: nempe, quasi fundamenta
prima poni Regni 4n/ichristiani, per, quie tum invalescere
ceperunt, opinionum portenta, et vit:e morumque corrup-
telas. Nec id plane tamen; nec, nisi sublato (quod tum
obstitit) impedimento Romani Imperii; fore enim, ut cum
Roma exactus Zmperator, tum demum thronum suum plane
capesseret Antichristus. Quanquam, et ita voluit, media
septimana tempus illud circumscribere, ut scirent definitum
a Deo tempus Antichristi, nec spem omnem abjicerent pii,
quasi sine fine ssviturus in eos esset: nec vel ille szvitise,
vel ipsi expectationis suz terminum habituri Interim, tam
calide atque acriter insectatur hic Bestiam suam Cardinalis,
ut in medio sestu, exciderit illi confessio hzc, Capite XVII».
describi a Joanne excidium Romani Imperii propler perse-
culiones in Christianos*, quibus szvitum fuerat in Martyres
Roma adhuc Ethnica: parum sui hic (ut videtur) memori,
qui paulo ante argumento hoc usus fuerat, necdum venisse
Antichristum, quod excidium Romani Imperii nondum ad-
venisset *. "Nondum autem advenisse illud, quod Rez Rodul-
phum II. Romanorum Imperatorem scripserit.

Siquid hsc argumentatio valet, adversus [S.] Hieronymum potissimum
valere. Illeenim . . . * Beatus, inquit, . . . 'qui interfecto Antichristo

——

* (2 Thess.) cap. ii. 7. * (Bell. Apol. pro Resp.] p. 129.
* [Bell. Apol. pro Resp.] p. 135. (Op. tom. vii. col. 777. A. Vide supra,
(Op., tom. vii. col. 780. C.] p. 308.]

295

326 AD CARDINALIS BELLARMINI

dies supra numerum przfinitum quadraginta quinque prestolatur, quibus
est Dominus (atque Salvator in 8ua majestate] venturus*, &c. Hsec (ille)
. . . Inagnua Pontificius.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 138. [Op,, tom. vii.
col. 782. A. B.]

[Utrum Atqui infeliciter post pugnat Cardinalis, dum se docet non
bud aad repugnare Scripture, cum diebus xlv., post triennium illud
E ει CUm dimidio exactum, mundi finem fore affirmat, atque ita
Christas finem incertum non fore, quem tamen Christus incertum fore
venturu] dixerat, Infeliciter (inquam). Nullum enim hic reperit
suffugium, ut ictum declinet, nisi ut recipiat se a tergo
Hieronymi, eumque interponat, et opponat Christo, quo sic
plagam ne accipiat. Miram autem respondendi rationem:
Christi ipsius sententie, nescio quot locis repetite, Patris
unius sententiam nescio quam objicere; cum Cardinalis
tamen ipse non sic semper habeat Patres, quin ex illis quen-
quam, ex causa minus apta, sepe rejiciat. "Tametsi, nec
multum ill in Hieronymo presidii est, qui recipit se ad
286 divinam scientiam, pro silentio illo suo, et Regni dilatione v.
Unde autem illa magis manifesta, quam ex Christi ipsius ore,
in quo scientiarum omnium thesauri absconditi" ? qui, dum
incertum diem illum dixit, silentium nobis indixit, de certo
dierum numero illi prefiniendo. Quicquid ergo hic senserit
Hieronymus (ascriptus ad hanc jam rem repente inter
Pontificios) ut hic res se habet, ut verba Christi tam clara,
tam diserta, liberum erit cuivis secus sentire; liberum
autem (ut initio dixi) in tota hac quisstione, in qua nihil
dum vel Synodus ulla definivit, et Patres ipsi libertatem sibi
sumunt, in sensu suo abundandi: et, quam sibi sumunt,
nobis non gravate faciunt.

Nos enim vere nescimus diem atque horam judicii. . . . Illi autem, qui
Antichristi temporibus in vivis invenientur, facile acire poterunt, non longe
abesse diem judicii, et mundi consummationem.—T[Bell. Apol. pro Resp.

p. 138. [Op., tom. vii. col. 782. B. C.]
DD: Sed, Evangelio tamen adhuc, sed Christo, qui diem dixit
d enotus] ignotum, nondum satisfactum est. En ergo glossam, novi-
tiam et nuperam. Primum, non de die quidem et Aora nos
at de fempore tamen, certos sinit esse Cardinalis: qui nuper

τ [S. Hier. in Dan. xii. 12. Op., est, nisi forte dicamus, dilatio regni
tom. v. col. 730. A.] Sanctorum patientis ^ comprobatio
" [* Quare autem post interfectio- —cst."—8S. Hier. ibid.]
nem Antichristi quadraginta quinque * Col. ii. 3.
dierum silentium est, divinse scientige

APOLOGIAM RESPONSIO. 027

fanaticos quosdam error valde exercuit. Tempus quidem
designari posse putant, (annum puta, aut quod absit ab eo
lempus non longe) tantum de die et hora, divinz scientie
relinquunt. At, (qui toties delirat de Abbato) anuon ille
hzc sua debet Napeiro Scoto, de Regis subditis uni qui
scripsit in Apocalypsin"? annon ab eo hzc mutuatus? Qui,
quanquam de die et Ahora deprecatur, tanquam ignotis ulli,
tamen tempus aliquod ei propinquum (annum forte), et sig-
nari putat posse, et vero signat ipse. "Verum, cum verba illa
Christi ita vidit lucis plena, ut ne hac quidem nebula offundi
possent, eo se post recipit, ut dicat, pos! dies quadraginta
quinque fore judicii diem etl mundi consummationem : fore, id
est, non longe tum abfore.

Sed neque illi certo scient diem atque [leg. neque] horam, quoniam etiamsi
dies quadraginta quinque. . . expectandi erunt post mortem Antichristi,
tamen Scriptura non dicit diem judicii non esse longius prorogandum.
Itaque scient . . illi diem judicii non esse expectandum ante diem qua-

dragesimum quintum ab Antichristi cede, sed an diutius differendus sit,
ignorabunt.—(Bell. Apol. pro Resp.] p. 139. (Op., tom. vii. col. 782. C. D.]

Tandem autem exscreat, et aperte loquitur; efiamsi dies [Utrum
quadraginta quinque expeciandi tum erunt post mortem Anti 198. τῶ
christi, tamen non id in Scriptura dici, diem Judicii non esse e HOHER
longius protrahendum. Non esse longius protrahendum n id
Non longius, non plures dies quam quadraginta quinque? hendus.]
Quare quadraginta quinque illi jam dies hoc sibi volunt, non
ezpeclandum diem judicii, ante diem quadragesimum quintum
ab Antichristi cede; sed, an diutius differendus sit, id vero, qui
tum erunt homines, ignoraturos. Erunt ergo dies illi quadra-
ginta quinque, quadraginta quinque et nescio quot plures,
ac ne Cardinalis quidem ipse scit, minor Pontificius, sed nec
Hieronymus etiam, quem ex non magna causa magnum Pontifi-
cium subito creavit. Quo responso, nec bonum se Teologum
prestat Cardinalis, neque vero Juristam bonum. Non 7TA^eo- 237
logun. Nam, que propter electos a Deo promissa fiunt, (ut
breves futuros dies illos pollicetur * Servator propter Electos)

ii, ut plures jam fiant, nescio quot plures, TAÀeologia non
patitur. Nec ita unquam fefellit Deus suorum spem, ut cum
prestituisset illis diem, quo liberandi essent, eo ipso die
non liberarit illos, liberarit fidem suam, sed elabi sineret diem

v [Vide Napeir on the Revelation. * Matth. xxiv. 22.
Prop. xiv. pp. 16—22.]

928 AD CARDINALIS BELLARMINI.

ilum, et alio post effectum dederit. Non cadit in Deum
protelatio hzc. Porro, qui certum tempus designari posse
valde vellent, (nempe qui domum Elie sequuntur) et bis
mille annos Messi: ascribunt"; tamen et illos, in Electorum
gratiam, uno ore aiunt abóreviandos fore. Atqui protelandos,
et annis annos, dies diebus, adjiciendos, TAeologorum nemo
vel legit vel audivit. Longius ergo prorogare, diutius dif-
ferre (quod hic facit Cardinalis) id quidem 7^4eologiam est
evertere.

Nec vel Jura ipsa hoc patiuntur; ubi, resíringi odia,
favores convenit ampliari*. Quod vero dies pauci, tempus
breve sit, favori id fit Electorum. Pauciores ergo dies sunto,
tempus brevius; et hoc z:quum est: ut vel plures illi, vel hoc
longius sit, id vero ne fiat, jus ipsum intercedet.

Recte ergo concludi potest locus hic; Et loco huic Apoca-
lypseos, et vero etiam voto 4uctoris ejus, Divi Joannis, ex
diametro repugnare Cardinalis glossam. Sic enim verbis
libri fere novissimis, Qui /estificatur hec dicit, Amen, venio
cito*, Cui Joannes, Zmen, Etiam veni, Domine Jesu.

Nec male tamen vel sic cadit glossa hzc nova, sed in rem
nostram satis commode. — Venit enim ea Cardinalis in sen-
tentiam nostram una, una incurrit in Hieronymum. Nam
si quadraginta quinque dies isti plures etiam forte sint, quam
quadraginta.quinque, ergo 2wmerus hic certus, pro incerto.

Tum, neque Quinarius hic, quadragenario additus, facit ut
ceríus sit. Nec ergo menses duo, quadraginta mensibus, nec
sex menses, triennio additi, facient ut vel ille sit certus. Non
enim quadratus hic numerus est quadragenarii, qui incertus
interdum est, ex sententia Cardinalis: Est et fractus alter
quinarii, qui numerum Cardinali certum semper reddit. Ante
quidem reddidit, at jam non reddit, discedit enim interdum
a se. Longius autem producere jam tempus hoc, dies hos
augere, id perinde est ac numerum hunc, qui paulo ante
certus erat, incertum jam esse confiteri.

* (Vide Th. Goodwin. *Mos. et * (Vide VI. Decret. lib. v. Tit. xiii.
Aaron. lib. iii. cap. ix. $ 6; apud De Regulis Juris. Reg. xv.— Corp. Jur.

Ugolini Thes, tom. iii. coll. cexci.— — Can. tom. iii. col. 798.]
cexcii.) ; * Ápoc. xxii. 20.

Ap CAPUT UÜNDECIMUM. 238

De Enoch et Elia. [Bell. Apol. pro Resp. Op. tom. vii. col. 783. À.]
De Enoch et Elia.

Non eam primus excogitavit, sed à... Beda desumpsit.—[Bell. Apol. pro
Resp.) p. 140. (Op., tom. vii. col. 783. C.]

IN Quzxstione de duobus Testibus, saltem hoc habet Rex, [Qui sint
vel ex ore ipsius Cardinalis, ne pro Novatore habeatur, ut qui ^"? testes.]
non suo de cerebro ista confinxerit, sed Bedam secutus sit.
Qui ipse Beda non ezcogitarit tamen, nec de se ista dixerit,
sed Ticonium secutus sit. Cujus quidem .uctoris et nos in.
hoc opere sensum seculi*. Auctorem, e septem regulis suis
satis insignem, quem et in alüs nec Augustinus ipse sequi
sit dedignatus. Et vero etiam in hac ipsa interpretatione, ut
in iis Commentariis legimus, qui inter Augustini opera
habentur: nisi unus idemque hic Auctor sit, alio atque aho
nomine. Apocalypsin quidem ef vivacifer intellexit, et veridice
satis, Catholiceque disseruit *. | Duobus Testibus, id est, duobus
Testamentis*. Sic Augustinus, Qui stant, ait, non qui stabunt,

. et habent ait, non habebunt. | Hoc ideo dicit, quia tempus
quod nunc agitur, significavit?, "Tempus, quod nunc agitur:
non olim agetur, ex mente Cardinalis. Et ex Augustino
Primasius. Duobus Testibus. Quod est enim Joannes, hoc duo
tesles, id est, Ecclesia duobus Testamentis predicans et pro-
phelans. | Et habent, ait, non habebunt, tanquam modo non
habeant. Et post. Proinde quod non de futuris, sed de pre-
sentibus loquitur dicens, * Hi sunt ... duo candelabra. . . . Quod

* Bed. Prolog in Apocal. (Op., tom. — positio, Tichonio vulgo tributa, re-
v. col. 763.) vera ex Victorini, Tichonii, Primasii,
* [bid. Bede, aliorumque commentariis est
* (Pseudo-Augustinus] Hom. viii. in — eonsarcinata.— Vide Cavei Hist. Lit.
Apoc. (apud 8. Aug. Op., tom. iii. tom. i. p. 294.]
Append. col. 3129. D. Hoc vero ex- 4 (Ibid. col. 3130. A. B.]

330 AD CARDINALIS BELLARMINI

potest de Ecclesia accipi, que duorum Testamentorum lumine
radiata formatur *. Augustinus ibidem. Duo Candelabra,
Ecclesia (una) est, sed pro numero Testamentorum, .. duo. ...
Nam Zacharias unum Candelabrum vidit septiforme, οἱ has
duas olivas (id est) Testamenta, infundere oleum Candelabro,
hoc est, Ecclesie!, Et paulo post, Duorum dicit unum corpus,
et aliquando corpora, ut numerum Teslamentorum servaret, et
Ecclesie unum corpus ostenderet*. | Et, quod omne fert punc-
tum: unde excluditur omnis suspicio quorundam, qui putant
hos duos Testes duos viros esse^. Quse Bedam, Primasium,
Augustinum, Ticonium, Auctores habuit, ea vero novitatis
insimulari non potest.

239 Beda vero etiamsi spiritualiter ita exponit, tamen adjungit communem
aliorum sententiam, quod duo illi Prophete sint Enoch et Elias.— (Bell.

Apol. pro Resp.] p. 140. [Op., tom. vii. col. 783. C.]
[Testimo. . Nam Cardinalis sententiam Beda, nec nisi finita demum

nia Bed] totius visionis expositione sua, refert: nec ut vel Patrum, vel
communem tum sententiam. Sic enim, Quidam duos Prophetas
Enoch et Eliam ?nferpretantur. * Quidam? autem “δὲς interpre-
. tantur, nec de plurimis dici potest: potius enim tum dicendum
erat, Quidam aliter? (de sua scilicet ipsius) ; et de Patribus
plurimis Beda nunquam tam frigide loqueretur, aut. quosdam
modo diceret. Et in ea ipsa quoque sententia referenda, non
resurrecturos denuo duos illos asserit; sed, redinstaurandum
demum certamen a Sanctis, qui latebrarum presidio velut
mortui credebantur, qui pro unius compage corporis iidem pro-
phete resurgere dicantur!. Tta refert eam modo Beda, nec
e re Cardinalis refert: relatam in medio relinquit.

Neque . . . (Beda) refellit, et non refellendo approbare videtur.—[ Bell. Apol.
pro Resp. ] p. 140. ( Op., tom. vii. col. 783. C.]

Nec refellit quidem, sed tamen non refellendo, non approbat.

Nam si approbasset, posuisset

* (Primas. Comment. in Apoc.] lib.
iii. [in cap. xi.—Bib. Max. Pat. tom.
x. p. 314. B. C. D. Clausula vero
* Habent — habeant, non suo loco
eitatur.]

Γ [Pseudo-August. Hom. viii. in
Apoc. apud S. Aug. Op, tom. iii.
Append. col. 3130. A

& [Ibid. col. 3130. C.]
^ [Ibid. col. 3131. B.]

* Quidam duos Prophetas Enoch

eam pro sua, quam ipse (non

et Eliam interpretantur, qui tribus
semis annis prseedicantes contra mox
secuturam Antichristi perfidiam fide-
lium corda confirment; illisque oc-
cisis tantundem temporis smvitiam
ejusdem grassaturam, et redinstau-
rato demum certamine a sanctis, qui
latebrarum presidio velut mortui
credebantur, esse superandam, qui,"
etc.—Beda] in Apoc. [cap.] xi. [Op.,
tom. v. col. 787.)

APOLOGIAM RESPONSIO.

331

autem eam) secutus est. Male ergo non refellit, et non refel-

lendo approbare visus est.

Imo non acceptavit in suam, ct

non acceptando visus est refellere, saltem respuere.

Patres, qui . . hoc docent, hi sunt.

Hilarius*, Hieronymus!, Chrysostomus",

Origenes ?... Lactantius? ... Augustinus? ... Theodoretus1 . . . Prima-
siusr. .. Hippolytus* . . .—[Bell. Apol. pro Resp.] pp. 139, 140. [Op., tom.

vii. col. 783. A. B.]

Sed nec apud Pafres quos nominat, tam hoc liquidum est, [Patrum

de Enocho et Elia Testibus, Antichristo regnante. Hilarius
enim (qui ducit agmen) Enochum rejicit, e£ pro eo Mosen
surrogat; idque /ice/ (inquit) varie vel de Enocho, vel de

. Jeremia plurimorum ezstiterint opiniones. Alios enim venturos
^ existimare, quam qui ad sponsionem fidei venisse conspecti sunt,
nempe Mosen et Eliam, hoc est illi, veritatis fidem sensus

k [Vide infra, not. '.]

: 3 Traditio Phariseorum est, juxta
Malachiam Prophetam . . . quod Elias
veniat ante adventum Salvatoris, et
reducat cor patrum ad filios, et. filio-
rum ad patres, et restituat omnia in
antiquum statam."—S. Hier. Com-
ment. in Matth. xvii.; qui in versum
sequentem hzc addit, *' Ipse, qui ven-
turus est in secundo Salvatoris ad-
ventu, juxta corporis fidem, nunc per
Joannem venit in virtute et spiritu."
—Op., tom. vii. col. 132. B. C. D.]

- [Τῆς μέντοι μιᾶς τῆς δευτέρας wpó-
δρομον λέγουσι τὸν ᾿Ηλίαν ἔσεσθαι" τῆς
yàp προτέρας ἐγένετο ὁ ᾿Ιωάννης, ὃν καὶ
Ἠλίαν ὁ Χριστὸς ἐκάλει" x. T. A.—S.
Chrysost. Hom. LVII. in S. Matth.
Op., tom. ii. p. 363. lin. 41.]

5 [Kal ἔοικέ γε διὰ τούτων δηλοῦσθαι
ὅτι προευτρεπίσει ὁ 'HAlas τῇ ἐνδόξῳ
Χριστοῦ ἐπιδημίᾳ, διά τινων ἱερῶν λόγων
καὶ καταστάσεων ἐν ταῖς ψυχαῖς, τοὺς
εἰς τοῦτο ἐπιτηδείους "yeyeynuévovs.—

Orig. Comm. in Matth. tom. xiii. $ 2. '

Op., tom. iii. p. 572. A. B.)

o Γ΄ Imminente jam temporum
conclusione propheta magnus mittetur
a Deo, qui convertat homines ad Dei
agnitionem, et accipiat potestatem
mirabilia faciendi . . . Hic (falsus
propheta) pugnabit adversus prophe-
tam Dei; vincet, et interficiet, eum,
et insepultum jacere patietur."—Lact.
Div. Inst. lib. vii. *De Vita beata.
Cap. xyii.—Gall. Bib. Patr. tom. iv.
p. 9358. A. B.]

P [(*Nam si Enoch et Elias in
Adam mortui, mortisque propaginem
in carne gestantes; quod debitum ut

solvant, creduntur etiam redituri ad
hane vitam, et, quod tamdiu dilatum
est, morituri."—$S. Aug. de Genesi ad
Lit. lib. ix. cap. vi. ($ 11.) Op., tom.
lii. coll. 3898. D. 899, A. Alibi autem
S. Augustinus ita loquitur, “ Comme-
morat .. Apocalypsis quosdam duos
mirabiles Prophetas eosdemque mori-
turos, et in conspectu hominum resur-
recturos, οὐ ascensuros ad Dominum :
et intelliguntur ipsi Enoch et Elias;
quamvis illic nomina eorum tacean-
tur."— Serm. cexcix. $ 11. Op., tom. v.
col. 1791. B.]

4 [Ἰδοὺ ἐγὼ ἀποστέλλω ὑμῖν
Ἠλίαν τὸν Θεσβίτην. Καὶ σημαί-
νων τὸν καιρὸν, ἐπήγαγε Πρὶν ἐλθεῖν
τὴν ἡμέραν Κυρίου τὴν μεγάλην
καὶ ἐπιφανῆ. Τὴν τῆς δευτέρας ἐπιφα-
velas ὠνόμασε.--- Theod. Comm. in Mal.
iv. δ. Op., tom. ii. p. 1623.]

r (Vide Primas. Comment. in Apoc.
lib. iii. (in cap. xii.) — Bibl. Max. Patr.
iom. x. p. 315. B. seq.]

* [Ἡ μὲν πρώτη αὐτοῦ παρουσία ᾿Ιωάν-
νὴν τὸν Βαπτιστὴν εἶχε πρόδρομον" 7) δὲ
δευτέρα αὐτοῦ, ἐν ἧ μέλλει ἔρχεσθαι ἐν
δόξη, ᾿ΕἘνώχ, καὶ ᾿Ηλίαν, καὶ Ἰωάννην
τὸν θεόλογον ἀναδείξει.. . . καὶ πληρώ-
σουσι τὴν μαρτυρίαν αὐτῶν, καθώς φησι
καὶ τοῦτο Δανιὴλ, προεωρακὼς ὅτι τὸ
θηρίον τὸ ἀναβαῖνον ἐκ τῆς ἀβύσσον
ποιήσει μετ᾽ αὐτῶν πόλεμον, ἤγουν, μετὰ
Ἐνὼχ, Ἠλία, καὶ Ἰωάννου, καὶ νικήσει
αὐτοὺς, καὶ ἀποκτενεῖ αὐτούς.---3. Hipp.
trib. lib. de Consumm. Mund. cap.
xxi. Op., tom. i. App. pp. 14,15. De
preedicatione Enochi et Elie vide quo-
que S. Hipp. de Antichristo cap. xliii.
Op., tom. i. pp. 20. 21.

240

332 AD CARDINALIS BELLARMINI

nosíri opinione corrumpere; et ultra Evangelicam veritatem
opinari.

Hieronymus, qui secundus, nec de Elia satis certus. Mihi
ne credat lector, credat Ruperto: De Adventu Elie quicquam
definire non ausim, (et hoc post annos jam mille pene ducen-
tos) quia videlicet Doctorum alii, quibus omnes fere consenti-
mus, credunt eum ad literam venturum, et restituturum omnia,
ac morlis debitum persoluturum. | Ali vero nequaquam.
Quibus vir illustris B. Hieronymus consentire videtur, dicens,
Quanquam multi sunt etiam nostrorum, qui credunt eum. ad
literam venturum, [et restiturum omnia,] ac mortis debitum
persoluturum. | Ceterum Dominus interrogatus ab Apostolis de
adventu Elie, respondit, * Elias jam venit, at non cognoverunt
eum, ... Joannem in Elia: volens intelligi. . . . Veruntamen
sive ipsam Elie personam, sive ut alii volunt, prophetiam pro-
milli magis verum sit", $c. Hasc Rupertus de Hieronymo,
nec ipse tum certus de vestro hoc (ut videtur) Elie adventu.
At Bulengerus vester in Hieronymum etiam iniquior est.
Quodsi, ait, Hieronymus alicubi id negasse videtur, (ut in quarto
cap. Malachie scribens 1n hunc modum, * Judei et Judaizantes
heretici dicunt Eliam venturum,! &c.*) ejus non tanti hic nobis
debel esse auctoritas, ut, Patrum meglecía traditione, ejus
sequamur sententiam. Sed fatetur tamen (ut vides) Hierony-
mum de vestro Patrum Catalogo expungi oportere. | Lactan-
tius ibi nec Eliam nominat, nec Enochum. Chrysostomus
porro et Origenes, Theodoretus, et Primasius de Enocho
omnes silent. Augustinus nominat quidem, sed non ab
Antichristo occidendum. ]

Neque vero in iis, quos de utroque simul profert, satis
succedit Cardinal. Nam Hippolytus pro duobus tres ad-
ducit, Joannem nempe, preter illos, TAeologum, (rectius

t [*Et quantum sentire ex ipsis
Evangeliis licet, in regno colorum
Moses et Elias assidebunt, .. . Et hos
quidem eosdem prophetas duos prte-
venientes adventum Ejus esse intelli-
gimus, quos Apocalypsis Joannis ab
Antichristo perimendos esse dicit;
licet varie vel de Enoch vel de Jere-
mia plurimorum exstiterint opiniones,
quod alterum eorum sicut Eliam mori
oporteat. Sed non possumus veritatis
fidem, quam Dominus tribus supe-
rioribus testibus revelavit, sensus nos-

tri opinione corrumpere; neque alios
venturos existimare, quam qui ad
Sponsionem fidei venisse conspecti
sunt. Et quanquam ultra Evangeli-
cam veritatem non necesse sit opinari,"
&c.—8. Hil. Pict. Comm.] in Matth.
cap. xx. [sect. 10. Op., tom. i. coll.
768. D. 769. A.]

* (Rupert. Tuit.] in Mal. iv. [Op.,
tom. i. p. 084.]

x [Vide infra, p. 334. not. 4]

* [Petr. Bulengerus] in Apoc. lib.
iij. Vis. 3. [fol. 305. a. Paris. 1589.)

APOLOGIAM RESPONSIO. 998

autem id multo quam Enochum) ut cui paulo ante dictum
Oportet te iterum prophetare*; quale nihil Enocho dictum.
At Augustinus morituros aliquando credit Enoch et Eliam ;
at de Testimonio illorum Antichristi setate dicendo, vel de
Antichristo, vel de Apocalypsis loco, verbum ibi nullum.

Interpretes Apoc. ad cap. xi. Beda^, Anselmus*, Ricardus* et Arethas?4, qui
addit inviolabiliter [leg. invariabiliter,] a tota Ecclesia credi Enoch et
Eliam venturos, ut Antichristo se opponant.—[Bell. Apol. pro Resp.]
p. 140. [Op., tom. vii. col. 783. B.] s
De Beda jam ante vidimus, quosdam ita quidem locum [Et scrip-
interpretari, quos tamen non sequatur ipse. "Vix autem uiae
Patrum numero habendi Anselmus et Richardus, qui un- orum.]
decimo demum sseculo vixerunt: ut nec Arethas, qui tamen
Triarii Cardinalis sunt, soli qui pro eo testimonium ferunt.
. Qui vero extra limites a Rege fixos annorum quingentorum sic
evagatur, ut quingentis post quingenlesimum annis testes sibi
quiritet, quidni e£ alios itidem quingentos transilat, atque
ita Baronium etiam nobis pro íesíe citet, tandem etiam et
seipsum ? 'Tres istos, Anselmum, Richardum, Aretham, nisi
quis Pares dederit (quis autem dederit?), Patres hic rari
comparent. Inter quos, qui ultimus Arethas, ingenue fatetur
de Enoch e Scripturis nihil habere se, ἀπὸ τῆς γραφῆς ovx
ἔχομεν, λόγος δὲ φέρεται ἐκ παραδόσεως φοιτῶν, sed circum-
ferri sermonem, Sermonem autem, qui ex traditione ortum
Aabwuil, et ilum cum Elia venturum. Et huc jam recidit
nobis Patrum sententia hzc, cui vix quisquam favet e Patri.
bus. Et qui favent, cum de utroque simul non deponant,
tantum de alterutro, ali de Elia et Mose, non Enocho, de
Elizeo alii, alii de Jeremia, hunc alii, alii illum sileant, alii
pro duobus tres substituant, non favent eis Juris regule, cum 244]

* [Apoc. x. 11.] TOU 'Evybx. μαρτυρίαν μὲν ὅσον πρὸς πα-
* [| Vide supra, p. 330. not. '.] ρονσίαν ἀπὸ τῆς γραφῆς οὐκ ἔχομεν,
* [^ Dicit quia in tempore ssevia- πλὴν τοῦ διὰ μεταθέσεω: ἀπαθανατισθῆ-

aimse illius persequutionis prsedica- ναι. λόγος δὲ φέρεται ἐκ παραδόσεως
bunt Elias οἱ Enoch."— Anselm. Laud. φοιτῶν τῇ ἐκκλησίᾳ ἀπαρατρέπτως καὶ
Enarr. in Apoc. cap. xi. apud S. An. αὐτὸν ἥξειν μετὰ Ἠλίου τοῦ Θεσβίτον.
selm. Cant. Y» tom. ii. p. 488. D.] “Ἤξουσι γὰρ ἄμφω προδιαμαρτύρασθαι τοῖς
* (Richard. de S. Vict. lib. iii. super οὖσι τότε, μὴ τοῖς ἀπατήλοις τοῦ "Arri-
Apoc. Op., par. ii. p. 248. col. 2. B. xpíerov παράγεσθαι σημείοις.--- Ατοίἢ.
seq. Venet. 1692. Comment. in Apoc. cap. xxx. (ad cap.
[Καὶ ὅτι μὲν 'HAlas fei ὁ προφήτης xi) apud (Ecumen. tom. ii. p. 745.
δῆλον, προαγορευσάσης τῆς γραφῆς: διὰ C. D.)
Μαλαχίον χρησμφδυῦντος. ... Περὶ δὲ

ΠΝ
abella sit
Judaica de
Enocho et
Elia
iterume
venturis.]

[Verba
Christi
de Elis

394 AD CARDINALIS BELLARMINI

testes singulares* modo habendi sint, nec plenam fidem faciant,
ut eorum testimonio deferri sit necesse.

Hex tamen cum fateatur banc esse Patrum sententiam, tamen Judaicam
fabulam non semel appellat, et huic tantze testium nubi conjecturassuas...
anteponit.— [ Bell. Apol. pro Resp.) p. 140. (Op., tom. vii. col. 783. B. C.]

Cum vero Paírum ea sententia non sit, pugnaturos cum n-
lichristo Enoch ef Eliam, (etsi de Elia nonnulli forte sentiant,
de Enocho autem vix quisquam, nisi esse eum denuo mori-
turum, sed, vel ubi, vel quando, incerti ;) cum hzc (inquam)
Patrum non sit sententia ; non vgre feret Cardinalis, si Rex
Judaicam fabulam dixit. Dicit idem hoc Pater Hieronymus,
bis dicit, Nisi quis spiritualiter intelligat locum hunc .Apoca-
lypseos, Judaicis ei fabulis acquiescendum essef. Judeos enim
et Judaizantes Hareticos ita quidem pulare*, se non item:
quo ejus dicto rejectus est a Bulengero vestro, quasi in eo
non audiendus^. At Hieronymus nihil de Judaicis fabulis
subintulisset, si Paírum senientiam scivisset, qui omnium
optime id scire potuit. At ille sciebat Hilario Mosen et
Eliam! placere magis, dispuncto Enocho; alis Elizeum. At
Victorino Jeremiam, et pro sententia sua strenue asserere
Victorinum, quia [leg. per quem] omnes veteres nostri tradide-
runt esse illum Jeremiam?. | Quodsi omnes veteres, n: vestra
illa, Patrum sententia non est. Et male Cardinalis Testium
nubem dixit, que nubecula modo est, ct statim evanescit.

Dicit (Rex) me mala fide agere cum Christo, . . . quia malui verba Evangelii
exponere cum Patribus, ... et aliis veteribus, quam cum Novatoribus
Bibliandro et Chytreo.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 140. [Op., tom. vii. col.
788. C.]

Qua fide cum Christo egerit, quam vel probe, vel prudenter
verba ejus exposuerit Cardinalis, non aliunde judicium ferri

Vide Decretal. Greg. IX. lib. i.
tit. vi. ' De Electione, cap. xxxii.
*Cum dilectus. — Corp. Jur. Can.
tom. ii. col. 163.; et lib. v. tit. i.
* De accug&' cap. xviii. *Cum dilecti,
in gloss.—Ibid. col. 1586.]

f [(^De Enoch autem et Elia, quos
venturos Apocalypsis refert et esae
morituros, non est istius temporis dis-
putatio, quum omnis ille liber aut
spiritualiter intelligendus sit, ut nos
existimamus, aut, 8i carnalem inter-
pretationem sequimur, Judaicis fabu-
lis acquiescendum sit.—8S. Hier.] Ep.
ΠΑ Vall. (al. exlviii))) ad Marcel.
Rect. 8. Op., tom. i. col. 327. A. B.]

ε [^ Judei et Judaizantes heretici
ante ἠλειμμένον suum. Eliam putant
case venturum, et restituturum omnia.
Unde et Christo in Evangelio propo-
nitur queestio; Quid quod Pharisei
dicunt, quod Elias venturus est 7 Qui-
bus ille respondit; Elias quidem ve-
tiet, el, δὲ creditis, Jam venit, in Elia
erp intelligens."—S. Hier.] iu
Mal. iv. (5, 6. Op., tom. vi. col. 986. B.]

e supra, p. 332. not. 7
jus supra, p. 332. not. Ὁ

ὁ |S. Victorinus] in Apocal.
Bib. Pat. tom. iv. p. 59. col. 2. C.
autem corruptus videtur. ]

Gall.

APOLOGIAM RESPONSIO. : 335

cupit Rex, quam ex verbis ipsis Christi, quater in Evangelio, adventu
bis apud Matthzeum*, semel apud Marcum!, semel itidem apud TR
Lucam" repetitis (ut prophetiz natura fert) satis par se claris. rint]
Ubi quod sibi laudi ducit, (paulo post, hoc ipso capite,) et
vero sibi sumit pro auctoritate, hac ipsa in prophetia (mystica
quidem illa et obscura) omnia ad lieram revocare, et saccos,
veros saccos, et triduum, verum triduum, interpretari; cur id
Regi hic vitio vertat, si revocet ille ad literam, qus de ad-
ventu Elie, seu missione zíngeli ante faciem suam"; christus “
Ipse non populo 2» parabolis, sed discipulis suis perspicue,
atque adeo Malachis; agens interpretem, sine involucro omni
enucleate disseruit. Cardinalis autem, cum eorum, qus&
Christus ibi dicit, priorem partem adducit, quz in rem suam
visa est, przscindit posteriorem, unde sententiz toti lux erat :
cum, quz diversis locis posita, ea repetit ipse confuse, ne
diversa putentur, sed eadem, atque pro alio sumatur aliud;
an, quasi bona fide egerit, laudari vult? annon potius notari, . 242
quod mala? De Malachiz verbis, qui Eliam prius venturum
dixerat, respondet Christus et ultro cap. xi., et rogatus xvii.,
tum Marci etiam nono quzstionem solvit de Elia. —.Prophe-
tiam illam complelam jam esse : venisse enim, quem Malachias
venturum dixerat, Eliam, nempe Joannem : fecisse Joannem,
quz Malachias Eliam facturum dixerat: qui, quia ἐπ spiritu
etl virlule Elie? venerat, Eliam, (ex Prophetze mente) jam
venisse Christus explicat.

Lectorum erit judicium, Utri rectius exposuerint, ... Rex cum Chytreo, et

Bibliandro, an ego cum Patribus.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 140. (Op.,
tom. vii. col. 783. D.)

Nec a Bibliandro ?, vel Chytrzeo* hausit illa Rex. Quid [Paul
opus hauriret, tam ex verbis ipsis eliquata? Non (inquam) vatablus.'
hausit illa Rex : ne Vestri quidem: Burgensis, Cui, quod de cn jon
Elia dicitur (apud Prophetam,) videtur proprie exponendum
de Baptista*, Vatablus ad locum Malachiz, Locus iste expo-
nendus est, de primo Christi Adventu*. | Arias denique. At-

* [Matt. xi. 17; xvii. 12.) ἃ Doctore Davide Chytreo, cap. xi.
! [Mare. ix. 13. p. 241. Viteb. 1575.]

» (Luc. vii. 27. * [Paul. Burg.) Ad Malach. iv. [apud
» (Mal. iii. 3.) Bibl. Sacr. tom. iv. col. 2208. D. Lugd.
? [Luc. i. i uir

P [Vide Bibliand. Chronolog. Au- * [ Vatabl. in Schol. in Mal. iv. apud

topt. tab. ix. A. M. 4004. Cassellis, — Bibl. Sacra, Salmant. 1584; qui addit,

1601. “ Quanquam sub secundum adventum
4 [Explicatio Apocalypsis Joannis venturus sit Elias."]

perspicua et brevis, tradita et recognita

336 AD CARDINALIS BELLARMINI

[gue] diem hunc magnum, et terribilem |horribilem] non ju-
dicii extremi sed Messie advenientis tempus, antiqui scribe
sapienter interpretabantur, idque a. Christo [et] probatum, et
confirmatum est, (Matt. xvii.) * Cui etiam, ferire terram ana-
themate, est, desertam | [incultam] vastamque reddere, qualis
Judea [regio] a Titi . . . temporibus ad hec usque tempora
perseverat". lta mittendus Elias, ante adventum Christi :
Adventus is primus est, non secundus*. | Ante primum nemo
missus, nis] Joannes in spiritu Elie. De secundo nulla ibi
mentio", Idem ^íngelus *, Mal. iii. 1. idem Elas: Elias ven-
turus erat?. Hic est Elias, qui venturus erat^: Elias jam
venit^. Elias convertet corda Patrum ad Filios. Joannes
convertit corda Patrum ad filios *: Antequam veniat dies Do-
mini magnus el horribilis!, Is est Messie adventus primus *.
Ne percutiam terram anathemate^. | Hoc factum, sub Tito:
Malo cum veteribus desipere quam cum novatoribus sapere.—(Bell. À pol. pro
Resp.] p. 140. (Op., tom. vii. col. 783. D.]
[Qui Novatores hi non sunt, quos dicis: Vesiri sunt, nec de
Sorutores d vesiris infimi, quibuscum reperias, qui sapere malint, quam
desipere cum Cardinale. Poterat vero Rex hausisse ab his:
sed quid opus, qui poterat unde et hi? e Christi verbis ipsis,
quae sensum, nisi detorta, alium non admittunt. Nam veteres,
presertim autem Hieronymum, (quod paulo jam ante docui)
ex veleri more suo, sine causa hic crepat. Cum veteribus
quidem omnibus sapere non potest Rex, cum unum hic omnes
non sapiani: cum iis tamen, qui inter veteres prseestant, hac
quidem in re, sapit Rex potius quam Cardinalis.
Rex qui initio dixerat, se Patres... venerari,... hoc loco palam eos errare
dicit.—[Bell. Apol. pro Resp.) p. 141. [Op., tom. vii. col. 783. D.)

213 Verum Rex hic sibi contrarius ; Venerari se Patres dixerat,
Patres in. ef euicouid unanimi consensu ad eternam salutem necessarium
ac re Rex

haud statuissenl, nolle reprehendere) Errare hic jam dicit, el minus
rjicit] ocfo multa intelligere*. | Sed primum, hsc coníraria non
sunt Nam, quod Rex ipse reprehendit, unanimi consensu non

* [Bened. Arias Mont.] in Mal. iv. * Matt. xvii. 12.
[apud Comment. in duod. Prophetas, 4 Mal. iv. 6.

P. 978. in marg. Ánt. 1571. ] * Luc. i. 17.
Ibid. p. 979.) f Mal. iv. 6.
x Àrias. [ut supr.) Vatab. ^ut supr.] € Arias. Dt Supra, not. ".}
" Arias. [ut supra, not. ! 1 ^ Mal. iv.
* Matt. xi. 10. ! Arias. fut supra, not. *.)
* Matt. xvii. 11. J [Preefat. Monit. p. 48.]

* Matt, xi. 14. * (Ibid. p. 92.)

APOLOGIAM RESPONSIO. 997

statuunt : sed neque, éanquam ad eternam salutem, necessa-
rium. Non unanimi consensu, fatetur Hilarius varias plurimo-
rum opiniones, quas ipse tamen non sequitur. Hieronymus,
Quanquam multi sint, qui ita credant, se tamen non credere.
Beda, Quidam sic: quidam aliter ^. Rupertus, Doctorum alii
credunt, alii vero nequaquam ?. Fatetur Abbas Joachim, Quod
in hoc articulo non sibi conveniunt Patres, sed diversi diversa
sentianl?. Nec ad salutem necessarium, fatetur idem, Quicquid
ab his vel illis dicitur, opinionem magis esse que falli potest,
quam notitiam vel intellectum, qui, si verus est, fallà non potest.
Patres non tantum erroneos facit, —

Tum, et illud odiosum nimis, Pares erroneos facit, cum [Eos er-
errare modo dicat; Errare autem illud exponat, per minus '"*9*]
recle intelligere, quod (quis non videt?) multo levius est,
quam erroneos facere. Errare se, ut hominem, Cardinalis
(credo) dabit: Erroneum esse non dabit. Nec illos igitur:
etsi errorem cuivis illorum, quoties vult, Cardinalis ipse im-
pingit. Sed vel ea voce abstinuisset Hex, nec errare de iis
quenquam dixisset, nisi quod, post illos diu jam mortuos,
longa succedentium szculorum, quzeque in illis contigerunt
rerum, experientia edoctus, melius rem scire potuit, quam
quivis illorum, qui tot ante szeculis fato functi sunt, nec quz
eventura essent post obitum suum cognoscere potuerunt.

— sed etiam atultos. — (Bell. Apol. pro Resp.] p.141. (Op., tom. vii. col.

784. A.]

At illud, magis etiam adhuc odiose : quod non modo facere Et Btultos
dicit erroneos, sed síuitos: quse Cardinalis est, et erronea, et Fe
stulta calumnia. Nam, si id est, stultos facere, si quis dicat
minus recte alicubi aliquid in£ellexisse : quoties alter ab altero
discedit, vel aliter sapit, tanquam minus recte rem intelligente,
extemplo stultum facit. | Quis autem hic nescit ire in diversa
Patres? Hippolytum de Joanne Evangelista 4, Teste tertio,
et Supernumerario; Victorinum de Jeremia!, non Enoch,
Teste secundo ; Hilarium de Mose*, et non Enoch. Ephrem
etiam de Paradiso secus sentire*; nec vel illos tamen ἃ

! (Vide supra, p. 332. not. *.] 4 [Vide supra, p. 331. not. *.]

» [Vide supra, p. 332.] | Vide supra, p. 324.]

» [Vide euprs, p. 330. not.'.] * | Vide supra, , uc not. *.]

ο [Vide suprs, p. 332.] t [Vide Moa. . Ceph. De Pars-

P [Abbas Joachim] in Ápoc. xi. (fol. | diso Comment. par. i. cap. xiii. p. 37.
148. b. col. 1. 4to. Venet. 1527.] Antv. 1569; quem quoque citat Corn.

ANDREWES.— RESP. Z

244

338 AD CARDINALIS BELLARMINI

reliquis, vel reliquos ab illis, pro síul/is haberi. Par est et
de Scholasticis ratio. Scotus Thomam alicubi minus recte
rem, se vero magis recte intellexisse autumat: Sfultumne ergo
Scotus Thomam de Sancto facit, aut Ecclesia Sanctum de
Stulto? "Par et de Patribus Jesuitis. Pater Bellarminus
Enoch et Eliam, sine dubio, duos hos Testes fore asserit.
Pater alter Maldonatus, (nec Maldonatus" modo, verum et
doctus ejus Interpres) tam apertam rem esse scribit, Mosen et
Eliam venturos esse, ut nemo id, non solum sine temeritate, sed
nec sine impudentia negare possil. Ergone stullificatur a
Maldonato Cardinalis? S/ulfe ergo hoc dictum est, de stultis
ex eo factis, quod non omnia semper recte satis intelligant.
Aliter enim sapere possunt, et tamen sapere.

Quod librum obsignatum reeignare tentaverint.—[Bell. Apol pro Resp.)
p. 141. [Op., tom. vii. col. 784. A.],

[LiberApo- Nam de libro obsignato nota phrasis est, ubi quid in

calypsia
quanquam
obsig-
natus, ]

[magna
tamen ex
parte im-
pletus.]

obscuro est. De loco autem obscuro, qui sententiam suam
interponit, culpa is quidem caret, dum ut sententiam modo
suam, non ut oraculum toti Ecclesiw proponat; quod fere a
vestris fit, stulte id quidem, quasi non per transennam alicubi
introspexerint, sed in adyta ipsa penetrarint, ac sigillum
ipsum, imo sigilla omnia resignarint.

Si Prophetia jam impleta est, et liber resignatus, quid opus est conjecturis !

Cur dicitur obscura et involuta de Antichristo disputatio 1— [Bell. A pol.
pro Resp.] p. 141. [Op., tom. vii. coL 784. A. B.]

Quse vero de involuta adhuc et tamen impleta, impleta et
tamen involuta subjicit, prevaricatio mera est. Revelatur
per visiones illas, quis Ecclesiz futurus status, ad secundum
usque Christi adventum. Ejus jam temporis szcula abiere
sedecim. Neque fieri potest, sedecim his ssculis, ut non
magna visionum pars completa fuerit: completa autem jam,
facilior intellectu sit necesse, quam recens adhuc, necdum
aliqua ex parte completa. Α complemento ei lux est. Pars
quidem complenda restat, nec ante diem novissimum comple-
mentum habitura. Ea vero, etiamnum sub obscuro manet, ubi
conjecturis, et opus, et locus, ubi Regis, an vestre, vero magis

ἃ Lapide, Comm. in Gen. cap.ii. p. 33. — capite xi. 3. 6. tam aperte scribit

col. 1. B. Antv. 1616. Vide quoque Moysem et Eliam esse venturoe, ut

Bell. de Gratia primi Hominis. cap. nemo non solum," &c.—Joan. Maldo-

xii. Op., tom. iv. p. 11. H.] nat. Comment.] in Matth. xvii. [tom. i.
v terea Joannes in Apocalypsi — col. 856. D. Mogunt. 1611.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 989

propinque, id demum queritur. Sed et illa, quo magis
semper consummata, eo minus sub velo erit: donec, simul
plene perfecta, plene erit et cognita, id quod adventu ipso
Christi, nec prius futurum est. Viden' ergo, ut et revelata
jam dici possit, jam (inquam) pre ut olim quarto, quintove
szculo fuit; et tamen qua parte necdum eventum, eadem
necdum lucem plenam consecuta sit, sed hodieque maneat
obsignatus liber.

Sed Regi ignoecendum est, qui ea [quse de reprehensione Patrum scripsit, ]

non ex se protulit in medium, sed ex ... Abbati... libro mutuatus est.—
—[Bell. Apol. pro Resp.) p. 142. [Op., tom. vii. col. 784. B.]

Hic vero, et Regi proclive foret, aliquem nominare de [Rex nihil
nuperis in Apocalypsim obscuris Auctoribus, apud Papistas. 9X Abbato
Fratrem Claudium ', Zegerum *, vel Caponsacchium 7, atque est.]
dicere, inde Cardinalem sua mutuatum esse; nec ex se in 245
medium protulisse ; post Cardinali etiam pariter ignoscere:
si ornarent ista libros, et non stomachum lectori facerent,
cum et ante annos multos digesta apud se in commentariis
Rex habuerit sua illa; et vero librum suum aliquandiu edi-
derit, priusquam vel illa vidisset, unde mutuatum eum esse
Cardinalis vidit (credo) per insomnium.

Aliud ..est in disputatione Regis de Enoch et Elia valde admirandum.

Scribit enim . . . corpora Enoch, et Elise, nunc esse in ccelo glorificata, &c.
—([Bell. Apol. pro Resp. ] p. 142. ( Op., tom. vii. col. 784. B. C.]

Coli incolas esse Enoch et Eliam, valde admirandum 1d [Utram
quidem videtur Cardinali. At non novum hoc aliis; ita enim proc e
visum et quidem vestris. Bibliothecario olim Pape, Eugu- celum
bino. Is enim eos admiratur tanquam audaces, qui in -—Ü
Paradiso collocant: Elias, fateor, assumptus est, sed num in
paradisum ?. Quis tam audaz est, ut hoc ausit asserere, cum id
nusquam memorie proditum inveniatur ? Eodem modo Enoch
assumptus est, sed quem in locum Scriptura non refert*. (Non
in Paradisum igitur.) Ipse vero; [Quod si hi cum corpore

assumpli sunt, arbitror] eos

' (Claudium & Monte Martyrum
Commentaria in Apoc. ssculo xv.
scripsisse refert Corn. & Lapide in
Prolegomenis suis, in Apoc. p. 11.
col. 1. C. Antv. 1627. Nihil autem de
eo apud Caveum, Oudinum, aut Ceil-
lierium invenimus.

* (Scholion in omnes N. T. libros,
&c. authore Tac. Nicolao Zegero Mino-

ibi positos, ubi el Jesus cum

rita. Col. uo 1553. In tertia parte
continentur Scholia in Apoc.]

* [In D. Joannis Apostoli Apoca-
ly[sim observatio. Auctore Petro Ca-
ponsascchio de Pantaneto Aretino;

Florent. n
* [ August. Steuch. Eugub.) in Gen.

ii. [Óp., tom. i. p. 95. F.]

Z9

[Quid de
hac re
genserint

Joachim,
aliique. ]

246

940 AD CARDINALIS BELLARMINI

corpore versatus. (Is autem in celo est.) Neque vero, propter
corpus, in Paradisum erant transferendi, cum glorificata cor-
pora aliam recipient naturam, quod et in Jesu Christi corpore
accidisse déefmus^. Quare, et in celo eos, et eorum corpora
glorificata, Bibliothecarius agnoscit. Etiam Catharinus, qui
sententiam hanc in eo oppugnavit, concessit post in eandem.
Credimus Patri Blasio Viegas", qui mon audiendum putat
Ambrosium Catharinum, qui in opusculo de consummata Christi
gloria, Enoch et Eliam ait jam modo frui visione beatifica, et
in corporibus gloriosis 1n celo regnare*.

Exploratus error est, et contrarius omnibus Patribus. — (Bell. Apol pro

Resp.] p. 142. (Op., tom. vii. col. 784. C.]

Nec recentes modo hi: olim Abbas Joachim, valde admi- :
randam rem refert, nec ezploratum hunc errorem esse, nec
contrarium omnibus patribus. Non omnibus. Non enim
Hieronymo, non (inquam) Hieronymo, wfenti auctoritatibus
veterum. Sic enim 116 ἢ; Πα... scribit .. . B. Hieronymus
[super locum illum Apostoli, * Omnes quidem resurgemus,
sed non omnes immutabimur *,'| utens auctoritatibus veterum,
el se in eorum senlentia circa hoc el circa multa manere
demonstrans, quod Enoch et Elias, mortis necessitate superata,
itla ut erant, in corporibus, de terrena conversatione ad calestia
Regna translati sunt. Nam Procopii nota sententia, qui ante
annos jam plus mille ita censuit. .4ttamen Christus, naturam
humanam restaurans, illis, (id est Enoch et Elie) qui natura
erant mortales, immortalitatis munus. elargitus estí..— Ceterum
. . . Eliam scitote assumptum esse, et illatum in eterna Taber-
nacula, . . . (qui) etsi more hominum non leguntur defuncti, atta-
men divina quadam ratione, nobis inezplorata, mortalitatem
erueruntt. Non ita ergo valde, vcl novitios illos, vel hos
veleres invaderet, quse Cardinalem hic invasit, admiratio.
Illa magis exerceret quizestio, quie ScAolas vestras fatigat, de
prospiciendo illis victu, et victus genere^; deque eo, cum adhuc

* (Ibid.] 6 2. Op., tom. i. col. 794. D.]
* [Blas. de Vieg.] in Apoc. xi. Com. f (Procop. Gaz.] in Gen. iv. (apud
v. sect. iv. [ p. 484. Lugd. 1602.] Comm. in Octateuch. p. 91. Tiguri.

* (C£. Ambros. Cathar. de Consum- 8. ἃ.
mat. Gloria Christi; ad calc. lib. de € | Procop. iu cap. v. ibid. pp. 93, 94.
Immaculata Concept. Divse Virg. p. » [Vide Franc. Susrez in iii. part.
119. Lugd. 1542. D. Thom. Qusest. lix. Art. vi. Disp. Iv.
4 (Abbas Joachim] in Apoc. xi. sect. i. tom. ii. pp. 1125.1126. Complut.
[fol. 148 8. col. 2. 1592; et Blas. de Vieg. in Apoc. xi.
* [Vide S. Hier. Epist. cxix. (al.clii.) ^ Comm. v. sect. iv. $ 3. p. 484.)

APOLOGIAM RESPONSIO. 341

in statu merendi sint, (utpote mortales et viatores) ne per
tot annorum tam diuturna secula meritorum vis illis crescat
in infinitum ; ut vel B. Virginem meritis longo intervallo
superent!: nisi si illorum merita, quanquam extensa valde,
rarioris tamen contextus sint: at B. Virginis tam intensa,
atque densa, ut, si rarefiant, vel Enochi tam in longum pro-
tracta merita exzequare possint, adeoque etiam excedere.
Ne tamen nihil omnino adversus hanc hseresin dicamus, pauca de multis
adducemus. Joan. xiv.. .. *Vado parare vobis locum,' &c.. . . Heb. vi.
'Precursor pro nobis introivit . . . Heb. ix. . . * Nondum propalatam

esse Sanctorum viam.' — (Bell. Apol. pro Resp.] p. 142. (Op., tom. vii.
col. 784. C. D.]

At nihil sibi quicquam dixisse videtur Cardinalis, dum [Loca 8.
heret in Patribus, quorum nemo forte Enochum vel Eliam ἃ xdi
obvios uspiam habuit, ut quo loci setatem agerent ex iis examinan-
posset resciscere, Ne igitur nihil dicat, δὰ Scripturas se uro
recipit, ubi vadit Christus parare Discipulis locum, Precursor
pro illis introit, Propalat Sanctorum viam, &c. In quibus,
quid ordo habeat, quid ex usu, ex jure communi sit, edocemur.

Nec quicquam tamen obstat, quo minus duobus his speciale
aliquod privilegium peculiari jure indulgeri possit. Quid
autem dico, possit? cum indultum sit, idque Cardinale ipso
non refragante. 1. Statutum enim hominibus, semel mori),
atque ea clausula est, ad cujusque Pafriarche periodum,
Et mortuus est*. Enochum tamen hic Cardinalis excipiet scio.
2. Abraham mortuus est, et Prophetse mortui sunt!. Pro-
phetam tamen Eliam (scio) eximet, nempe ex privilegio, quo
tamen juri communi non derogatur. 3. Par est et resurrec-
tionis ratio. Ea in fine ssmculi generalis futura est, at
surrexerunt kamen multi, οἱ exierunt de monumentis suis post
resurrectionem Christi"; etiam in coelum, ut quorundam opinio
est, cum Christo ascenderunt. Addoet quartum. 4. Requi-
escunt mortui a laboribus suis". Excitati tamen denuo multi,
ad vitam hanc, ad vite hujus munia et labores redierunt.
Atque hoc vel in Scripturis: At in Legendis vestris et in
Speculis, Fratres, Monachi, Sacerdotes, quos non est numerare.

! [Vide Franc. Suarez in iii. part. — sect. iv. $ 4. pp. 484. 485.]
D. Thom. Qusest. lix. Art. vi. Disp. lv. ὁ Heb.ix. 27.
sect. i. tom. ii. p. 1124; Bened. Pererii * Gen. v.
Comm. in Gen. lib. vii. Qusst. v. p. ! Joan. viii. 53.
863. Col. Agripp. 1601; et Blas. de ^ Matt. xxvii. 53.
Vieg. in Apoc. cap. xi. Comm. v. ^ Apoc. xiv. 13.

342 ' AD CARDINALIS BELLARMINI

5. Denique, vel duo isti, Enoch et Elias, preevenient reliquos
omnes, nec expectata generali resurrectione, aliquandiu ante
eam resurgent. Et hoc (ut habet Cardinalis Hugo) per
speciale privilegium, specialiter eis datum, propter speciale
247 leslimonium?. — Generalis ergo mors, generalis post mortem
quies, generalis in fine mundi resurrectio; Exempti tamen
morte, et a quiete δὰ labores revocati, et ante mundi finem,
resuscitati nonnulli. Quibus fit, ut et generalis post Christum
ascensio nihil duobus istis deroget: cum id illis concessum
non sit, nisi ex singulari gratia.

[(1.)Joan. Habeat tamen, ad loca singula, si ad singula responsum
mne expectet. lado parare vobis locum?. Vobis. Nec hoc Enocho
vel Elie dictum (credo,) sed vobis (id est) discipulis meis.
Vobis, quibus parandus, non 7//is, quibus diu jam locus para-
tus est. Nec aliud alteri ad Hebrzos loco responsum ferat,
[2) Heb. quam, Precursor nobis, (id est) Paulo, et quibus scripsit.
".20] Nec enim in voce nobis? Enoch unus erat, vel Elias. Quan-
quam, nec id negare animus est, cuicunque aperta olun,
aperienda jam colorum janua: per Christum et fuisse olim
apertam, et jam aperiendam esse. Nondum in carne, occisus
tamen est: nondum in carne, precursor? famen fuit, ab
origine mundi*. Etsi enim, non nisi veniente temporis pleni-
tudine*, carnem nostram actu indutus est: at diu ante,
a mundi usque origine, operata est Christi (quasi in carne
jam) οἰκονομία. Nec mortis solum, sed et ascensionis vis:
nec modo, qua 44gnus occisus abinde jam, pro nobis; sed
etiam, qua precursor factus est nobis. Nec per aliam viam
pervenerunt hi, nec per aliud ostium intraverunt: nec locum
nisi ἃ Christo paratum, nec introitum, nisi illo viam przemo-
liente, nec nisi per évepryyeíav non jam facts, sed vel diu post
future, Ascensionis. Refudit enim se in setates preteritas
mysterium illud, tam iis, qui precesserunt utile, quam nobis
qui sequimur, ut et πρόδρομος Enochi Christus, et ei, quem in
ccelis habet, locum parasse, jure merito affirmari possit. Quo

modo, αὖ initio mundi occisus, eodem et precursor scilicet.
Nec tamen hic quicquam definio, utrum ad visionem beati-
ficam plene tum admissi fuerint; nec an ulla eis ascensu
Christi facta sit accessio. Nec enim inter multas illas man-

* [Hugo Card.] in Apoc. xi. ( Postill. 4 [Heb. vi. 20.]
Par.vi. fol. ceclxiv. col. 1. Paris. 1538.] * [Apoc. xiii. 8.]
» (Joan. xiv. 2.] ; * [Gal. iv. 4.7

APOLOGIAM RESPONSIO. 343

siones'*, an alie alis sublimiores sint, disputo: sed, (siquis
. fuit talis, qualem Schola reputat) Patrum limbus", eum in
celo potius, quam apud inferos, foisse: ubi aliqua tenus,
mensura vel gradu, sevo beato fruerentur.

Qui vero sequitur locus, de nondum propalata Sanctorum [8 Heb.
via, priore Tabernaculo adhuc statum habente. Legat modo Dun
hec Cardinalis, non ut ἀποσπάσματα, sed ut legi par est,
cumque iis, quie antecedunt, connectat, jam inde ab initio
capitis octavi, reperiet de Christo Ipso, Ipsiusque Christi in
carne adventu, non de apertione coli, intelligenda esse. Vel
Aquinatem suum audiat. Vetere Testamento (significato per
primum Tabernaculum) statum habente (id est, durante) via
Sanctorum (scilicet Christus) qui dicit, Ego sum via", nondum
venerat. Ipse enim esl osiium, per quod palet introitus, in
Sanctum Sanctorum. Ego sum ostium *, sed non erat pro-
palatus, quia adhuc latebat sub figuris litere obumbratus, ut
cap. Φ. (Umbram habens lez, &c.)* Via Sanctorum, non cali
aditus, sed Christus ipse : obumbratus in veteri Testamento,
propalatus in novo.

Concludit idem Apost. ad Heb. xi. * Et hi omnes testimonio fidei probati,

non acceperunt promissionem . .. ut non sine nobis consummarentur.'
Poteratne apertius dici, Patres veteris Testamenti, inter quos Enoch ab
Apostolo numeratus est, non accepisse promissiones, ut non sine nobis con-
summarentur 1—( Bell. Apol. pro Resp.] p. 148. [Op., tom. vii. coll. 784. D,
785. A.]
At in quarto. Promissio, quam non acceperunt, quz fuerit, [(4.) Heb.
89. 40.
aperit Paulus: μέ consummarentur. Quando autem consum-
mabuntur ? Ecquid ante resurrectionem finalem, quando
duplici stola perficientur? ante quam, plena eorum fruitio
non erit, quze repromissa sunt. Audi, si placet, Àquinatem
et hic. d stolam corporis referri posse, que non dabitur
universaliter, usque post resurrectionem universalem, licet forte
aliqui jam habeant ipsam, ex speciali privilegio*. Quorum
aliquorum in numero, ez speciali privilegio, Enoch et Eliam
aliquos esse, quid obstat? quorum ita raptus commemoratur,
ac si speciali, pre cseteris, privilegio prwsigniti forent?

* [Joan. xiv. 2.] pp. 430. b. 431. a.]
* (Conf. 8. Thom. Aquin. Summ. d Joan. Ey

Theol. par. iii. Suppl. Qusest. 1xix.) 8. Thom. Aquin. Lect. vii. in
[Joan. x. 9.] Epist] ud Heb. xi. (Op, tom. vii.
* |S. Thom. Aquin. Lect. ἘΠῚ in Ρ. 473. b.]

(Epist.] ad Heb. ix. [Op., tom. vii.

249

914 AD CARDINALIS BELLARMINI

Verum, quis ibi verba, tanquam Gf/ossam, interserit. Cardi-
nalis, infer quos Enoch numeratus est, e Glossarum genere est,
quas recte quis dixerit, genimina viperarum*. "Textum enim
plane perimit. Sic enim Teztus Apostoli Ty*anslatus est
Enoch, ne videret mortem*. | Sic Glossa Cardinalis, Translatus
est Enoch, ul videret mortem. Nec videret modo scilicet, sed et
perferret, sub Antichristo. Verum cum ante dixisset vers. 13.
Juxta fidem defuncti sunt. omnes isti*: (inter quos numeratus
est et Enoch,) excipiet ibi tamen (credo) Cardinalis Enochum,
quem defunctum non autumat: Omnes isti (dicet cum Aqui-
nate) preter Enoch. Sinat et nos, Hi omnes, (preter eun-
dem.) Saltem inique ne consulat: tanto magis hoc, quod
vel Cardinalis ipse, cum suis, excipiat Enoch et Eliam de Ais
omnibus, quos consummari vull sine nobis, ut quibus, speci-
alem a mortuis resurrectionem, et ascensum in colos indul-
geat, aliquot (quadraginta quinque minimum) diebus, ante
illam omnium ultimam, et generalem.
Et quid est quod Propheta ... dicit (in persons Christi, in] Psal. xv.
'Notas mihi fecisti vias vitz, δὶ ante . . . Enoch et Elise note factse
sint 1—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 143. [Op., tom. vii. col. 785. A.]

[5.Ps.xv. Longe vero petitus locus ille, de Psalmo, Notas mihi fecisti

(al. xvi.)
11.)

vias vite, nec petitus longius, quam remotus ab instituto,
(quasi αὖ ovo bellum Trojanum*.) Et jàm hic audiat, quo
neminem libentius audit, Thomam suum. Aefertur hoc ad
Christum, pro membris suis. Εἰ hec sunt documenta, et pre-
cepia, que sunt via in beatitudinem, (ut) Prov. 7. *Serva
mandata mea, et vives? ΕἸ ideo dicit, Notas mihi fecisti vias
vite!í. Nec aliter vel Augustinus, Notas fecisti per me humi-
litatis vias, ut ad vitam redirent homines, unde per superbiam
ceciderant$. "Vel Hieronymus, Voz capitis pro corpore : vie
vite, mandata Christi sunt, ut scriplum est, * δὲ vis ad vitam
ingredi, serva mandaía^. "Nec vel has tamen (vel quas Cardi-
nalis cuperet) Vite Vias, ita notas Eliw fecit vel Enocho, ut
Ili Ipsi, qui et tia est, et via, ut non sua semper Christo
prerogativa servetur, Aliter ut ille, sibi notas, longe aliter

* [Respicit forsan illud, quod ali- * (S. Thom. Aquin.] in Ps. rv.
cubi me legisse memini, * Glossa vipe- — [Op., tom. i. p. 234. b.]

rina cst, qua textum comedit.'] € (5. Aug. Enarrat.] in Ps. xv. (Op.,
* (Heb. xi. 5.] tom. iv. col. 102. C.]
* ([Ihid. 13 ) 5 rosea dan Brev.] in Ps. xv.
4 [Vide Heb. xi. 40.] (spud S. Hier. Op., tom. vii. App. coll.
* (Horat. Ep. ad Pison.lin. 147.] — 34.35]

APOLOGIAM RESPONSIO. 945

affirmare possit, (qui natura sua nofas) quam quivis Sancto-
rum, qui illius beneficio solo.

Quid . . quod . . Christus dicit Jo. iii. *Nemo ascendit in ccelum, nisi qui

descendit de coelo, etc., si ante . . Christum . . . ascenderunt Enoch et
Elias. . . . . * Nemo ascendit in colum,' non est presentis temporis, sed
preteriti. . . . Est enim sensus, Nullus homo hactenus ascendit in ccelum.

—[Bell. Apol. pro Reep.] p. 143. (Op., tom. vii. col. 785. A. B.)

Quod nemo ascendit in celum, (idque tempore non presenti, ((6.) Joan.
sed preterito) nisi qui descendit de calo, Filius hominis : id !-- 18
eam vim habet, ut a se nemo, vel vi sua, przeter unum ipsum.

Α mortuis resurgere, in celum ascendere virtute sua, id un?
Christo proprium: ἀνάβασις, non μετάθεσις negatur. Nemo
ascendit, ἀναβέβηκε (dixit:) non, íranslatus est nemo, μετ-
eréÜn. Nemo ascendit : aliquis assumptus est. Ascendit, actio
ipsius: AKaptus, vel assumptio, aliena. Neque Enocho hoc,
vel Elie quicquam prejudicat; qui utique membra fuerunt
Filii hominis; nec eo ascenderunt nisi per virtutem ejus, cujus
et membra sunt. Neque vero, qui vel assumpíi sint ante
Christum, vel translati, hoc loco agitur: de Christi deitate
agitur: cui rei, sezies eum Cardinalis primo Controversiarum
Tomo attulit: nusquam tamen, quo jam sensu. Quin eo
ipso Tomo, ubi disputata illi quiestio, 4n Sanctorum anime in
Colo fuerint, ante ascensionem Christi) ; ibi aptus inprimis et
nativus loci hujus locus, 81, quam illi jam mentem affingit,
eam tum habuisset. At ibi nusquam comparet: ubi tum
mansit οὐδεὶς ἀναβέβηκεν hoc ? ubi substitit? qui sic ibi
feliciter intervenisset. ^ Argumento, nec hunc loci hujus
scopum esse, nec hoc nescire Cardinalem ipsum. Recte
quidem urgetur contra negantes divinitatem Fili, eosve, qui 260
vel personam dividunt, vel naturas confundunt*. Is enim et
Christi sensus, et loci: in Fili hominis persona utramque
naturam infuisse: et, quz in calo tum erat, divinam; et,
quz de celo descenderat, humanam. | Nec alium is locus sen-
sum habet, nisi torium. Nam neque Christus ipse, jam tum
cum ista loqueretur, in celum ἀναβέβηκε. Et ilud, nemo
nisi Filius hominis, ad hoc quidem institutum, nihil ; quando

! [Vide Bell. de Christo, lib. i. cap. ὁ (Bell. de Christi FUN lib. iv.
8. Op, tom. i. p. 70. H., et lib. ii. “ἘΝ Op., tom. i. p. 118. A.—C.]
(de Incarn.) cap. 11. Op, tom. i. p. [Vide Symbolum, quod vocant, S.
106. H.] thanasii.]

846 AD CARDINALIS BELLARMINI

nec Filius quidem Aominis tum ascenderat. Malus hic mos
Cardinalium,
— Hem facias, rem
Si posais recte, δὶ non, quocunque modo rem !, —

arripiendi scilicet, prout res tulerit, Scripture loca, eaque
ad institutum przsens, non sine vi vel tortura, atque ingratias
applicandi; quasi siquis cuique equo unum idemque aptet
ephippium. | Ut Bellarmini jam hic, ubi incidit occasio prz-
sens; ut Baronii Surge, Peíre, occide: quod, cum Annales
scriberet, recte interpretatus est, et ad rem, de vocatione
Gentium? : at ubi cum Venetis Pontifici lis, pro re nata, vi
vocis illius de ccelo, vere et ad lhteram Venetos mactatos"
voluit, si vires tum adfuissent.

Enoch et Elias non ascenderunt . . . in colum verum atque sethereum, sed

. . . a&éreum tantum.—[Bell. Apol. pro Resp.) p. 144. [Op., tom. vii. col.
785. B.]

[Utrum in Tandem vero (illo οὐδεὶς ἀναβέβηκε non obstante) ascen-

verum
coelum
Enoch et
Elias as-

disse concedit, et in celum : non tamen verum celum et ethe-
reum, sed in aéreum (lantum ; responsum quidem aéreum, et

cenderint,] quod dicitur ab eo gratis, ac libere fidei est. — Ascendit Elias

[ante as-
censionem
Christi.]

in celum?, verba sunt Spiritus Sancti; quod celum illud non
verum fuerit, sed squivocum, quodque tulerit eum forte
Spiritus Domini, et projecerit in Paradisum, vix id (credo)
compertum Cardinal. Postquam enim Elisa non vidit eum
amplius; haud cuiquam, quod legimus, post occurrit, przeter-
quam Christo semel cum tribus Discipulis in Monte, tum,
cum íranfiguratus est. Unde, mirum est abfuisse Enoch, nec
tum comparuisse, cum conteste suo, sed sic solum in Paradiso
interim obambulasse: si tamen (ut narrat) Testis et ille alter
designatus fuit, qui pro Christo rem gereret contra Anti-
christum.

Hymnum, * Aperuisti credentibus regnum ccelorum, ete, . . . Ecclesia . . .
non caneret, si crederet Enoch et Eliam. . . . ante Christum introire
potuisse in regna coelorum.— (Bell. Apol. pro Resp.) p. 144. (Op., tom. vii.
col. 785. C.)

Hymnum vero illum et nos quotidie canimus. Cur enim

quis eum despiciat ? cur canenti non concinat? Sed non

! Horat. Epist. I. 1. 65.] 5 [Vide supra, p. 18. not. *.]
"[Baron. Ánn. Eccl. ad ann. 41. ο 2 Reg. ii. 11.
num. vi., tom. i. col. 370.)

APOLOGIAM RESPONSIO. 947

caneret (ais), sí crederet, anie annos tot, priusquam Christus
ascenderet, iniroiisse in colos Enoch et Eliam. Quidni vero?

Nam si occisus ab origine mundi Agnus », et exinde devictus
morlis aculeus ; mortis aculeo jam devicto, non perruperunt
coelos vel Enoch vel Elias, sed (cum credentes essent) et ipsi, 251
Christo aperiente, intrarunt: ut et illis coelorum aditus, et

sua tamen hymno harmonia, probe constet.

Adde (addo].. generale Decretum, ut omnes .. moriantur... . Ergo

necesse est, ut ante judicium Enoch et Elias . . . moriantur.—[Bell. Apol.
pro Resp.] p. 144. (Op., tom. vii. col. 785. C. D.]

Neque major in Generali Decreto vis est: ut enim Statutum [Utram se-
hoc sit Generale (cui deest tamen nota generalis * omnibus ") ^P. τς
at eadem ipsa Epistola, qua Statutum hoc tulit, eidem dero- babeant.]
gavit: cum de Enoch nominatim diceret, Translatus est, ne
videret morlem. — Derogavit et alia de Veteri, cum de Elia,
Ascendit Elias in celum*. Quod iniquum Cardinali videri
non debet, qui, de non minus generali, in diluvio, Et reple-
verunt aque omnia in superficie lerre, opertique sunt omnes
monies excelsi. Quindecim cubitis altior erat. aqua super
monies *: excepit tamen Paradisum*. Et de S/atuto non
minus generali, Universi homines super terram mortui sunt,
remansit autem solus Noe, et qui cum eo in Arca : ipse tamen
Enoch, tum super terram viventem, excipit". "Tum denique
Cardinalis progressus ille, ad momentaneam illam in raptu
ipso immutationem, resolvet nobis litem hanc. Nec enim, an
tale aliquid passus fuerit Enoch tum cum franslatus est, Elins,
tum cum ascendit, id anxie disseremus (an immufati, inquam,
tum fuerint, cum per aéra in sublime portarentur) dum, ubi
jam in colo sunt, corpora secum habeant sempiterna. Et
habent jam corpora: Corpore enim convenit Elias Christum
in monte iransfiguratum, non spiritu solo. Ut quid enim
spiritui £abernaculum ullum? Corpore et Moses, et quidem
proprio. De quo cito conveniet: cum hoc ita videatur Car-
dinali Toleto ", cum et Patri Maldonato*. Ufrumque verum,
utrumque integrum fuisse. Nec enim conveniebat, ut mendacio

οἱ τὸ prar xiii. 8.1 * [1014.]

Y (Tolet.] in Luc. ix. [ Annot. 1xi.
r 2 Reg. ii. e p. 591. Paris. 1600.]
* Gen. vii. 18, 19. x [Maldonat.] in Matth. xvii. (tom. i.

* [Bell.] de Grat. prim. Hom. cap. col. 352. D.]
x. [leg. xiv. Op., tom. iv. p. 13.]

[Qualem
immuta-
tionem
subierint.]

[De hac re
8. Irensei
sententia,)

2902

948 AD CARDINALIS BELLARMINI

veritas probaretur, οἱ erat rationi consentaneum, ut quemad-
modum Christus, non falsam οἱ adumbratam, sed veram et
expressam gloriam ostendebat : sic non falsis et imaginariis,
sed veris confirmaretur Testibus.

Utra sit verior lectio 1 Cor. xv. *Omnes quidem resurgemus,' seu ut in
Greco est, * Omnes quidem dorn.iemus, sed non omnes immutabimur.'—
Bell. Apol. pro Resp.] p. 144. (Op., tom. vii. col. 786. A.]

Monendus tamen hic mihi, Grece non legi, omnes dormie-
mus, sed omnes immulabimur, quin contra potius, Non omnes
dormiemus, sed omnes immutabimur, quomodo ct Justinus
Martyr legit, Qu. xxxv. δα Orthod.", cui questioni omnino
respondet, ex hoc versu, xard ἐναλλαγὴν, καθ᾽ ἣν, ὡς φησὶν
ὁ θεῖος ' Asróa ToXos, πάντες ἀλλωγησόμεθα

[Ireneus dicit . . .] Conspicantes incorruptionem, id est, non videntes cor-
ruptionem.— (Bell. Apol. pro Resp.) p. 145. (Op., tom. vii. col. 786. B.)

Patres vero quod attinet. lIrenzus*, si usque ad consum-
malionem conspicari eos dicit incorruptionem (hoc est, ut
Cardinalis, non videre corruptionem :) (credo equidem, post
consummationem non visuros, quare, nec vidisse omnino, nec
visuros esse. Neque vero Enoch et Eliam solos, justos etiam
homines, et spiritum habentes, eo transferri dicit. Irenzeus.
De justis omnibus, non duobus illis tantum, sunt illa ejus
verba. Et ibi manere eos, qui translati sunt, usque ad consum-
malionem, conspicantes incorruplelam. Ita Viegas * Irenzo
sententiam fuisse asserit : Conservari in paradiso omnes justo-
rum animas, usque ad diem judicii, ut, antequam Deum videant,
in eo delineantur : qui fuit error Armenorum, damnatus in
Concilio Florentino". Adde quod Irensus ex ipso illo loco

Y [Δι᾿ ἣν αἰτίαν οὐδὲ ἐτελεύτησαν πάλιν,
ἀλλὰ μένουσιν ἂν ἀθανασίᾳ, καθαπὲρ ὁ
᾿Εγὼχ καὶ ὁ ᾿Ηλίας, καὶ εἰσὶ σὺν αὑτοῖς
ἂν τῷ παραδείσῳ ἀναμένοντες τὴν ἡδὴ
ἀγωνίαν τῆς τοῦ Χριστοῦ ἀναστάσεως
γινομένην κατὰ ἐναλλαγὴν, καθ᾽ ἣν, ὡς
φησὶν ὁ θεῖος ᾿Απόστολος, πάντες ἀλλα-
γήσομεθα.--- Pseudo-Justin. Qusest. ad
Orthod. LXXXV., apud 8. Justin.
Op., p. 474. C. in Append. par. i.)

* 'Oxovye ᾿Ενὼχ εὑαρεστήσας τῷ
Θεῷ ἐν σώματι μετετέθη, τὴν μετάθεσιν
τῶν δικαίων προμηνύων. Καὶ 'HAÍas, ὡς
ἦν ἐν τῇ τοῦ πλάσματος ὑποστάσει, ἀν-
ἐλήφθη, τὴν ἀνάληψιν τῶν πνευματικῶν
προφητεύων. . . διὸ καὶ λέγουσι ol
πρεσβύτεροι, τῶν ἀποστόλων μαθηταὶ,
τοὺς μετατεθέντας ἐκεῖσε μετατεθῆναι

(δικαίοις γὰρ ἀνθρώποις, καὶ πνευματοφό-
ροις ἡτοιμάσθη ὁ παράδεισος, ἐν ᾧ καὶ
Dass rebar εἰσκομισθεὶς ἤκουσεν

ρητα ῥήματα, ὡς πρὸς ἡμᾶς ἐν τῷ
παρόντι) κἀκεῖ μένειν τοὺς μετατεθέντας
ἕως συντελείας, προοιμιαζομένους τὴν
ἀφθαρσίαν».---. lren. contr. Hser. lib.
v. cap. 5. p. 298. col. 1.]

* [* Imo ipse quoque Irensgus lib. v.
cap. 5. existimavit laum terres-
trem idcirco 8. Deo fuisse conservatum,
ut omnes justorum anims, usque ad
diem judicii, antequam Deum videant,
&c."— Blas. de Vieg. Comm.] in Apoc.
xi. Com. v. sect. b. ( p. 490.

P (Vide Defin. Conc. Florent. —
Conc. tom. xiii. col. 515. C.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 949

affirmat, Paradisum tertium illud celum esse, in quo, aspor-
latus eo Paulus audivit sermones inenarraliles.
Hsec incorruptio non est ea, quam habent in coelo beati, . . . s8ed ea, quam

habebat Adam in Paradiso.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 146. [Op., tom. vii.
col. 786. B.]

In tertio autem ccelo qui sunt, absolute conspicantur incor- (eam

ruplionem, non quam Adam, si non peccasset, visurus fuit, de Viegds
cum, (ex eo quod peccarint Enoch et Elias, etsi summa *levst.]
alioqui sanctitate) ejus participes esse non potuerint. Post-
remo, non coherent hzc inter se, totamque hanc de Para-
diso (in quo Ádam primus homo, positus est) et de translatis
eo, qui translati sunt, fraditionem (etsi, ut Irenzus ibi ait,
a presbyleris ea fuerit qui Apostolorum erant Discipuli) ita
tamen Pater Viegas elevat, ut dicat non esse, quod torqueat
ullum (vel si placet, Tortum) i//a presbyterorum traditio, qui
pleraque omnino falsa, et cum divinis literis pugnantia, tradi-
derunt *.

Recte . . dicitur Enoch . . . seternitatis candidatus. Candidati enim nondum

consules . . , 8ed consulatum expectabant, et petebant. Sic .. Enoch

non habet veram immortalitatem, sed eam expectat et, desiderat. —[Bell.
Apol. pro Resp.] p. 145. (Op., tom. vii. col. 786. C.]

Tertullianus, etsi non eo loco; at alibi, ubi efernitatis [Exami-
candidatos dicit, sic explicat, ab omni vilio, et ab omni damno, ΠΡΟΣ
et ab omni injuria et contumelia, àÀmmunitatem corporis habere*. m Ter.
Quomodo ergo sentire potuit Tertullianus, eos ab Antichristo
(preter injurias et contumelias) vitte quoque ipsius damno
afficiendos? — Atratos mortis dixisset potius, quam candidatos
eternitatis. Deinde, cum eorum jam corpora (ut sunt) dicit
ibi, future integritatis esse documenta, ejusque fidei testimo-
nium signare, (futurz scilicet, post resurrectionem) potuitne
is sensus Tertulliani esse, ut corruptioni crederet obnoxia?
Quare, alio sensu candidatos dixit, quam Cardinalis autumat,

(quasi peterent jam, quam non haberent) nempe, qua militie

* Ubi supra, [not. *.]

4 [(* Nam et Enoch justissimum, non
cireumcisum, nec sabbatizantem, de
hoc mundo transtulit, qui necdum
mortis gustavit, ut seternitatis candi-
datus."— Tert. adv. Jud. cap. ii. Op.,
p. 185. B.]

* [*Quod hodie Enoch et Helias,
nondum resurrectione dispuncti, qui
ne morte functi; qua tamen de orbe

translati, οὐ hoc ipso jam eeternitatis
candidati, ab omni vitio, et ab omni
damno, et ab omni injuria et contu-
melia emunitatem carnis ediscunt,
cuinam fidei testimonium aignant, nisi
qua credi oportet, heec futurse integri-
iatis esse docdraehita 1 — Tert.] De
Resurrect. (Carn. cap. lviii. Op., p.
862. C.]

259

[S. Epi-
phanii,

950 AD CARDINALIS BELLARMINI

candidati et munifices distinguuntur apud Vegetium. — . Muni-
fices, qui &dhuc obeunt munia militie : Candidati autem,
Principales, et qui privilegiis muniuntur?; exempti scilicet
jam labore reliquorum. Tametsi, cum perfectior futurus sit,
post consummationem, omnium status, quam jam est, (non-
dum completo ssculo :) nihil obstet, etsi jam immunes a
morte sint, eternitatis tamen vel ipsos dici candidatos.

Ac de Irenzo hzc quidem, et Tertulliano. At vero tribus
reliquis, quid factum ? Epiphanio, Hieronymo, Áugustino,
quos etiam perstringit ibi Rex ^, adductos a Cardinale prius
in Controversiis!. Subest aliquid, quod hic jam omittat, nec
resumat, quasi causam ei non juvent. Et quidem Epiphanium
poterat omittere, parum nempe e re sua, cujus, eo ipso, quem
adducit, loco, paulo ante, hsec verba sunt. Quo vero, ἐπ
duobus viventibus corporibus, declarem vobis perfectam resur-
rectionem, et, ut ne quis ambigat, duos characteres, duorum
primogenitorum resurrectionis nostre, proponam. | Elias im
virginitale, ul praerogativa virginitatis Àmmortalitatem predi-
caret. mundo, et cum corpore incorruptibilitatem. Quo. vero
son solum in virginitate esse putetur resurrectio, propter pre-
eminentiam, itemque ipsa corporis durabilitas, Enoch non erat
virgo, sed continens, οἱ qui liberos genueratk. Sequitur jam
locus Cardinalis, ΕΖ hi quidem duo in vivis, in corpore et
anima, propler spem. Spem vero non suam, sed nostram:
(ne qua voci illi fraus subsit) nempe, ut initio dixerat,
ἐσόρροπα ἐλπίδος ἡμῶν γεγενημένους. Hsec illis jam facta,
ut spes nostra s:quale momentum haberet. Subjicit autem
deinde, E! ne quis rursus ambigat, etiam alios in infernum

t [ Veget. de Re Milit, lib.ii.cap. 7. ἀκροβυστία τὴν ἀνάστασιν, οὐδὲ τὴν τοῦ
p. 39. Lugd. Bat. 1633.) duet διὰ βίου τῆς ζωῆς ὑπομονήν.

f [bid] ! Ἠλίας dy περιτομῇ, ἵνα μὴ ἀνάστασις

t. Monit. p. 72. [p. 91. Edit.

ἐπί τινας καί τινας ὄνο , ἀλλὰ
1610

.]

how De [Rom.] Pont. ten iii.
[cap.) 7. (leg. 6.] $*Irenseus. [Op.,
tom. i. p. 189. F.

k [Ἴδωμεν δὲ ἐξ αὐτῶν ὑποκειμένων,
καὶ τῶν ἤδη ἰσόρροπα ἐλπίδος ἡμῖν
γεγενημένων. ᾿Ἐνὼχ ὅλος μετετέθη, καὶ
οὐκ εἶδεν ἄχρι τῆς δεῦρο θάνατον᾽ ἵνα
ἐν δυσὶ ζῶσι σώμασιν παραστήσω ἡμῖν
τελείαν τὴν ἀνάστασιν. καὶ ἵνα μή τις
ἀμφιβάλλῃ δύο χαρακτῆρας τῶν δύο πρω-
τοτόκων τῆς ἡμετέρας ἀναστάσεως. Ἐνὼχ
ἣν ἐν ἀκροβυστίᾳ, καὶ οὐκ ἐκώλυσεν ἡ

καθολικὴ ὅλη. Ἠλίας ἦν ἐν παρθενίᾳ,
ἵνα τὸ πρόκριτον τῆς παρθενίας τὴν
ἀθανασίαν κηρύξῃ τῷ κόσμῳ, καὶ τὴν μετὰ
σώματος ἀφθαρσίαν. ἵνα δὲ μὴ μόνον
ἐπὶ τῆς παρθενίας νομισθῇ εἶναι διὰ τὸ
ἐξαίρετον ἡ ἀνάστασις, καὶ σώματος ἡ
παραμονὴ, Ἐνὼχ οὐκ ἦν παρθένος, ἀλλ᾽

s, καὶ παιδοποιήῆσας τέκνα. καὶ
δύο μὲν οὗτοι ἐν ζῶσιν, ἐν σώματι καὶ
ψυχῇ ἐμπαραμένοντες διὰ τὴν ἐλπίδα,
καὶ εἰς τὸ μή τινα πάλιν ἀμφιβάλλειν.---
S. Epiph.) in Ancor. (cap. c. Op., tom.
ii. pp. 101. C. D. 102. A.]

80]

detrusit una cum corporibus : (nempe Dathan et Abiron!:) sic
in infernum vivos receptos, cum corporibus una, ut Enoch et
Eliam in colos. "Verum ne quis de Epiphanii mente scru-
pulus etiam hsreat, aperte de utroque, et Enoch et Elia
dicit, Esse jam eos in corpore et carne, non animali, sed spiri-
tuali, quemadmodum Dominus noster resurrezit a mortuis, in
corpore spirituali counito". Vides ergo perfecíe resurrectionis
characteres, et primogenitos : resurrectionis inquam, (sine ullo
autem hoc Christi prejudicio) primogenitos. "Vides immor-
(ales, et corpore incorruptibiles. | Vides, sic in celum assump-
tos, ut Dathan et Abiron demersos in infernum. Vides denique,
in corpore esse spirituali, non animali, et quale ipsius jam
Domini nosíri, postquam resurrezit. Et Epiphanius tamen
clare docet, Enoch et Eliam mortuos non esse, sed tamen
morituros ! Scilicet.

Hieronymus nihilo magis favet, nec clare docet ibi mori-
turos esse, sed habere membra, cum quibus rapti sunt atque
translati. Quem enim affert Cardinalis locum, eo ipso, simul
Elias in colum rapitur, simul Paradisi colonus est. — Cardi-
nali tamen Paradisus in colo non est^"; nisi (ut apud
Aquinatem) in Pauli raptu, cceli tertii nomine Paradisus
intelligendus veniat, qui unicum ibi Apostoli raptum fuisse
tuetur, non duos?. Verum, subjungit ibi Hieronymus,
Quod nos imitamur jejunio, duo illi possident Dei consortio ».
Dei ergo consortio jam fruuntur. Vescuntur coelesti pane, et

APOLOGIAM RESPONSIO.

! [Καὶ ἄλλους eis “Αδην κατήγαγε
μετὰ τῶν σωμάτων ἤνοιξε γὰρ ἡ γῆ
τὸ στόμα αὐτῆς, καὶ κατέπιε Δαθὰν καὶ
' ABeipdy.— Ibid. cap. ci. p. 102. 4

9 [Ως καὶ μετετέθη Ἐνὼχ τοῦ μὴ ἰδεῖν
θάνατον, καὶ οὐχ ηὑρίσκετο, οὐ μετε-
τέθη δὲ, καὶ κατέλιπε τὸ σῶμα, ἣ μέρος
τοῦ σώματος. εἰ γὰρ κατέλιπε τὸ σῶμα,
εἶδεν ἄρα θάνατον. ὁ δὲ σὺν σώματι
μετατεθεὶς οὐκ εἶδε θάνατον. ἐν σώματι
γὰρ ζῶντι ὑπάρχει πνευματικῶς φερό-
μενος, καὶ οὐχὶ ψυχικῶς διὰ τὴν μετά-
θεσιν, καίτοι γε ἐν σώματι ὧν πνευμα-
τικῶς. ᾿Αλλὰ καὶ περὶ τοῦ Ἠλία ὡσαύτως,
ὅτι ἀνελήφθη ἐν ἅρματι πυρίνῳ, καὶ ἔστιν
ἔτι ἐν σαρκὶ, σαρκὶ δὲ πνευματικῇ....
Καὶ ὁρᾷς, ὅτι αὐτὸ τὸ σῶμα τὸ ψυχικὸν,
αὐτὸ πνευματικὸν, ὡς καὶ ὁ Κύριος ἡμῶν
ἀνέστη ἐκ τῶν νεκρῶν, οὐκ ἄλλο σῶμα
ἐγείρας, ἀλλ᾽ αὐτὸ τὸ ὃν, καὶ οὐχ ἕτερον
παρὰ τὸ ὃν, αὐτὸ δὲ τὸ ὃν εἰς λεπτότητα
μεταβαλὰν πνευματικὴν, καὶ πνευματι-
κὸν ὅλον συνενώσας.-- S. Epiph.] Hreres.

Ixiv. [ap Ixiv. Op., tom. i. pp. 592. D.
598. A. B.]

» [Vide Bell. De Grat. primi Homi-
nis, cap. xi. δ " Esti gitur. Op., tom.
iv. p. 11. D.]

9 [* Oportet non aliud intelligere
per coelum, et aliud per paradisum,
sed unum et idem per utrumque, sci-
licet gloriam ganctorum, sed secundum
aliud et aliud. Colum enim dicit
altitudinem quandam cum claritate,
paradisus vero quamdam jucundam
suavitatem."—S.Thom.Aquin. Lect. ii.
in 2 Cor. xii. Op., tom. vi. p. 449.]

P [** Enoch translatus est in carne.
Elias carneus raptus est in colum:
necdum mortui, et paradisi jam coloni,
habent membra cum quibus rapti sunt
atque translati. Quod nos imitamur
jejunio, illi ident Dei consortio.

escuntur," &c.—3S. Hier.] ad Pamma-
chium adv. error. Jo. Hierosolym.
(sect. 29. Op., tom. ii. col. 437. C. D.]

[8. Hie-
ronymi,]

2904

[S. Au-
gustini,]

932 AD CARDINALIS BELLARMINI

saturantur omni verbo Dei, eundem habentes Dominum, quem
οἱ cibum. Colesti pane si vescuntur, Dei et mense et con-
vivio 81 intersint, Dominum 81 cibum habent, in celo cum
Domino sunt. Vis hoc denique disertissime, quee Hieronymi
mens? accipe. .dscendit in colum Dominus cum Enoch,
ascendit cum Elia. terum, si descenderint usque ad infer-
num, inde educam eos, quod super Dathan et Abiron impletum
esse cognoscimus. Etsi ascenderint. usque ad colum, inde
detraham eos, quia el Enoch et Elias rapti cum corporibus in
celum Dei reguntur arbitrio*. . Neque nobis jam dubium esse
potest, quid Hieronymo visum sit, de duobus ilis Testibus
in Apocalypsi, qui vel spiritualiter dicit intelligendum librum,
(et locum hunc nominatim) vel si carnaliter, (quod facit Car-
dinalis,) Judaicis fabulis acquiescendum esse*. Hieronymus
ergo przetereundus illi fuit, Bulingerus certe preeteriüsset*.

At Augustinum nihil erat cur referret. Neque enim nos,
neque quisquam (quod scio) dubitat, ἐπ quibus nati sunt cor-
poribus, vivere Enoch et Eliam: sed, δὴ cum Antichristo
pugnaturi sint, et ab eo tandem trucidandi? quod nec ibi,
nec usquam dicit Augustinus. Nec sine fraude factum,
quod przescidit hic Cardinalis partem sententiz hujus priorem
(cur autem adducat Cardinalis, quod in rem suam non facit? ?)
qua ponit Augustinus inter quzestiones, quas salva fide
ignorare liceat, vel definitionem de eis suspendere, vel etiam
conjicere. Vel cum quaeritur (inquit), ubi sit nunc Elias, vel
Enoch, an ibi (scilicet in Paradiso) an alibi, quos tamen non
dubitamus, in quibus nati sunt corporibus, vivere*. Quare, an
in paradiso tum Enoch et Elias, incertus (ut videtur) Augus-
tinus, de quo adco cer/us Cardinalis.

4 (S. Hier.] in. Amos ix. [6. Op.,
tom. vi. col. 349. D.)

r (* δὲ descenderint, ait, usque ad
infernum, inde manus mea, educet eoa.
. . . Quod super Dathan et Abiron im-
pletum ease cognoscimus, quos viventes
terree hiatus absorbuit. Etsi ascende-
rint, inquit, usque ad colum, inde
detraham eos ; quia et Enoch et Elias,
rapti cum corporibus in colum, Dei
reguntur arbitrio."—8S. Hier. in Amos
ix. 2. ibid. col. 847. A. D.)

* [ Vide supra, p. 334. ]

* ( Vide supra, p. 382.]

« "l'ortus, p. 195. [p. 124. Edit. Col.
Agrip.)

x [* Longe aliter se habent quses-

tiones iste, quas esse prseter fidem
arbitratur, quam sunt ille in quibus
salva fide, qua Christiani sumus, aut
ignoratur quid verum sit, et sententia
definitiva suspenditur, aut aliter quam
est, humana et infirma suspicione con-
jicitur. Veluti cum quseritur, qualis
vel ubi sit paradisus, ubi constituit
Deus hominem, quem formavit ex pul-
vere ; cum tamen esse illum paradisum
fides Christiana non dubitet; vel cum
quseritur, ubi sit nunc Elias vel Enoch,
an ibi, an alicubi alibi; quos tamen
non dubitamus, in quibus nati sunt
corporibus, vivere." — S. Aug.] De
Pecc. Orig. cap. xxiii. (($ 27.) Op.,
tom. x. coll. 580. D. 581. A.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 353

Claudam autem locum hunc Athanasio.
sic: E medio raptus mortem devictam ostendit, οὐ docuit
immortalitatis terminos suscipere naturam mortalem". De Elia
sic: 4dfuit victor mortis appellatus Elias, qui conscendens
ignitum currum, inaudito volatu et cursu, inferius reliquit
morlem : et mutat legem nature dignitas gralie*. Id quod
Chrysostomus dixit de Enocho, Latenter tum mortis revocatam
sententiam. | Mortem ergo devicíam, immortalitatis lerminos
susceptos ab Enocho. | Eliam, mortis victorem, inferius mortem
reliquisse, mutatam in eo nature legem, revocatam mortis
sententiam*. Non vincendos autem iterum a morte, non ergo
denuo morituros.

Redeo jam ad Apologiam. Elias, is testis unus. — Át quis
fuit alter? Aliis enim Moses est, aliis Elizeus, aliis Jeremias.
Aliis, non quis fuit alter, sed qui alteri? Supervenit enim
tertius snpernumerarius, Evangelista et ipse in ccelum recep-
tus. De Elia autem, ut is obtineret, haud aliunde fuit,
quam ex perperam leeto Malachiz loco, (videas apud Chryso-
stomum ^) ubi Greci fere *, etiam Latini plerique? sic legunt,
Ecce, mitto ad vos Eliam 'Thisbiten. Baptista autem, etsi
Elias fuerit, qui venturus erat, at non Thisbites. Thisbiten
ergo altera vice sine dubio mittendum. Αἱ, T'Aisbite in ipso
fonte nomen nullum est, ἃ quo tamen scrupulus omnis.
Pariter et in loco de Elia erratum est. Nam, cum Greci
utrobique legant ascendisse Eliam (ὡς eis ovpavóv*,) non in
colum, (quod expresse tamen habetur in Hebraeo) sed quasi
in celum, factum inde ut propter minutam illam voculam
(ὡς) interjectam, de translato in celum Elia, timidius affirma-
rent. Loco igitur Scripture male vel lecto, vel intellecto,
partim nititur opinio hec: partim íradi/ione (αὐ Arethas/).

* (Kal τὸν ᾿Ενὼχ ἐκ μέσων ἁρπάσας,
θάνατον ἀνθρώπων ἡττώμενον ἔδειξε, καὶ
θνητὴν φύσιν ἐδίδασκεν ὅρους ἀθανασίας
ἐκδέχεσθαι.---ϑοττα ἡ in Assump. Do-
mini, (S. Athan. falso ascript. $ 3. apud
S. Athan. Op., tom. ii. p. 463. E.]

* [Καὶ παρῆν 'HAlas νικητὴς κατὰ τοῦ
θανάτου καλούμενος... καὶ τότε πυρὸς
ὀχήματι ἐπιβὰς παραδόξῳ πτήσει καὶ
δρόμῳ κάτω καταλιμπάνει τὸν θάνατον,
καὶ ἀλλάσσει τὸν νόμον τῆς φύσεως
ἡ ἀξία τῆς xáprros.—lbid. p. 461. A.)

* [Aid rovro πάλιν ἀμυδρῶς, ὡς εἰπεῖν,
καὶ λανθανόντως, ἀνακαλέσασθαι βούλε-
ται τὴν ἀπόφασιν, ἣν κατὰ τοῦ ᾿Αδὰμ

ANDREWES.—RESP.

éjveyker.—8S. Chrysost.] in Gen. Hom.
xxi. 7. ( Op., tom. i. p. 149. lin. 11.]

"e S. Joan. Chrysost. Hom.
in Matt. xvii. Op., tom. ii. p. 364.
lin. 9.

« (Vide Theodoret. supra, p. 331.
not. 4; et Areth. in Apoc. supra, p.
333. not. e

4 ( Vide S. Aug. de Civit. Dei. lib.
xx. cap. 29. Op., tom. vii. col. 982. B.]

e [Vide 4 Keg. ii. vers. LXX. In
] Macc. ii. 58. legitur in Cod. Vat.
ἕως εἰς τὸν oUparór: in Cod. Alex. ὡς
εἰς τὸν οὐρανόν.

f (Vide supra, p. 333. not. 4.]

AA

Is de Enocho [et Pseudo-

nasi. ]

255

256

354 AD CARDINALIS BELLARMINI

Traditio illa a. Presbyteris Ireneit: quos cum traditione sua,
explodit Pater Viegas^: ut debellata nondum quisestio hzc;
sed et suus labori nostro hic locus.

Bellarminus . . . nusquam dixit... Paradisum in sere pendere. —[ Bell.

Apol. pro Resp. ] p. 146. [Op., tom. vii. col. 786. C.]

Sudabit vero Cardinalis!, si Paradisus locus quidem sublimis
διέ, et usque ad globum lune pertingal, si terra nostra subli-
mior, 8ὶ locus colo proximus, si ad coli confinia, si in editore
globo, 81 ubi tenebre nulle, 81 centum mille abhinc milliaribus,
ut in aere, imo super aerem inveniatur, (inveniatur, dico,
non pendeat: nec enim pendent in aere omnes, qui in aere
inveniuntur :) Sudabit (inquam) ut quo loco sit statuat. Non
quod ibi Paradisum statuat Cardinalis, (nec id Rex dixit) sed
quod perquirendo sudet, an per totam terram diffusus, an ultra
oceanum situs, an vero in loco ad globum Lune pertingentt,
denique, an supersit jam, an vero diluvii aquis perierit*. | Et
quidem, qui eo situ ponunt, ideo ponunt, tum ut evitent aquas
diluvii (aquse enim celum non intrant) tum, ut bona sit loci
habitudo, ne necesse sit Enocho vel Elie interdum morbo de-
cumbere. "Videtur autem, ad Cardinalis propositum, situs
iste prope lunam, longe commodissimus. Sic enim, salubris
erit locus, (ubi salubris aer est, non turbidus, cum vapores eo
non ascendant, nec e solis radiis reflexis intemperies ulla) sed
cessabit actio omnis contrarietatis. Sic et securus: Immunis
enim sic erit a diluvio paradisus, a quo alioqui valde periclita-
tur: Tum, paradisi amenitas omnis ne exterminetur : Tum,
vita etiam salusque Enochi ne aquis prefocetur: Tum, rom-
phea quoque ignea ne extinguatur. Tantum, ne in monte
ullo statuat, ne altissimo quidem. Quindecim enim cubitis,
minimum, operii tum. sunl aquis omnes montes, quantumvis
excelsi, sub universo colo. Ut prsstet forte, pendulum in aere,
quam demersum in aquis quierere Paradisum. Nam, ut * omnes
montes operti sunt? interpretetur ita quis, non omnes montes,
violentum id nimis videtur. Quod enim opponit Cardinalis,
(Omnes homines mortuos tum) ubi Scripturam tamen habemus
(translatum esse unum hominem, ne videret mortem :) et ille

€ [Vide supra, p. 348. not. *.] Er IR xii Op., tom.iv. pp. 11.G.
* [Blas. de Vieg. in Apoc. cap.xi — —12. G.
Comment. δ. sect. v. p. 490.) k (Beli. de Grat. primi Hominis,

! [Vide Bell.] De Grat. primi Ho- cap. xiv. Op., tom. iv. p. 13. A.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 305

parem adducat Scripture locum, privilegiatum esse unum
montem, ne diluvium sentiret) et obtineat in causa. — Alioqui
dissimilem sentiat esse exceptionem suam, et in qua (ut
Abulensis! verbis utar) nulla sit dubitatio, nullum tum mon-
tem exceptum fuisse. De Enocho, liquet ex sacris literis,
aliquo raptum: de paradiso, eo raptum, non liquet. Tum
etiam, si rapi, levari in celum, nihil aliud sit, quam transferri
in paradisum, Paradiso prope celwm figendus locus est, quo
ascendere dicantur, (saltem in codum aereum,) et levari, qui
eo fransferuntur. Et habet tamen Auctores suos, nec medio-
cri auctoritate viros, sententia illa de situ Paradisi in vicinia
Lunes, Magistrum Historiz Scholasticze πὶ, Rabanum 5, Stra-
bum?, Bedam?, etiam (si Catharino* credimus) Augustinum:
ipsum, qui ita scripsit ad Orosium, Paradisi nempe situm
pertingere usque ad lunarem circulum, unde illuc aquas diluvii
pervenisse minime creditur.

Quam sententiam (eorum qui affirmant Paradisum in montibus altissimis
Bitum, qui δὰ globum Luns pertingant,) . . Bellarminus refellit, nisi
per hyperbolen excusetur.—( Bell. Apol. pro Resp.) p. 146. (Op., tom. vii.
col. 786. D.]

Nec est quod ezcuset rem hyperbole Cardinalis*. Hyperbole
astra feriret, vel celum usque pertingeret, vix autem certum
locum designat unquam Ayperbole. 'Tum, Hyperbole ibi esse
non potest. Redditur enim ex eo situ ratio, cur illuc aquz
diluvii non pervenerint. Nemo autem Hyperbolen unquam
pro causa adduxit. Ne ita ergo valde alienus sit ab hoc situ

! [^De solo monte Paradisi terrestris
est ratio dubitandi, tum quia erat ibi
jam Henoch, ne extingueretur; tum

gecretus. Unde nec aque diluvii, quse
totam nostri orbis superficiem altis-
sime cooperuerunt, ad eum pervenire
n. lib. i.

"py rm diluvii corrupit terram ...
locus paradisi non debuit ledi .. .
De montibus tamen aliis nulla dubita-
tio esse debet."— Alphons. Tostat.
Abulens. in] Gen. vi. c. 18. (leg. Gen.
cap. vii. Op., tom. i. p. 133. B. Col.
Agripp.1618., et conf. in Gen. ii. qusest.
9. ibid. E 84. E. F.]

» [“ Ést autem amoenissimus longo
terrse et maris tractu a nostra habita-
bili zona secretus, adeo elevatus, ut
usque ad lunarem globum attingat."—
Petr. Comest. Hist. Scholast. cap. xiii.
in Gen., Argentine 1503.]

* (^ Ex quo nonnulli volunt intel-
ligi, quod in orientali parte orbis
terrarum sit locus paradisi, quamvis
longissimo interjacente spatio vel
oceani vel terrarum a cunctis regioni-
bus, quas nunc humanum genus colit,

potuerunt."—Rab. Maur. in
cap. xii. Op., tom. ii. p. 15. F. Col.
Agr. 1627.)

? [In Gen. ii. apud Biblia Sacra,
tom. i. col. 67. B. Lugd. 1589.)

P (Beda in 2 Cor. xii, ut habet
S. Th. Aquin. in Sum. Theol. par. i.
Qusest. cii. Hanc autem sententiam
nusquam apud Bedam exstare testatur
Bell. de Grat. prim. Hom. cap. xii.
Op., tom. iv. p. 11. M

4 (Ambros. Cath. inj Gen. ii. (apud
Enarrat. in V. priora. capp. lib. Gen.
p. 136. Rome, 1552.]

* (^ Locus ipse paradisi a cognitione
hominum est remotissimus."—8S. Aug.
de Gen.-ad Lit. lib. viii. cap. vii. (sect.
14.) Op., tom. iii. col. 375. B.]

* [Vide Bell. de Grat. prim. Hom.
cap. xii. Op., tom. iv. p. 12. A.)

AA 2

207

Utrum
iluvio
perierit. )

926 AD CARDINALIS BELLARMINI
Cardinalis: vix enim tueri poterit Paradisum suum jam
superstitem, nisi eum tueatur.

Terrestrem . . paradisum omnino esse destructum . . . contrarium est com-

muni sententie Patrum . ., et recentiorum Doctorum.—[ Bell. Apol. pro
Resp. ] p. 146. [Op., tom. vii. col. 786. D.]

Periisse autem diluvio £errestrem Paradisum, ne id quidem
Patrum sententie contrarium est. Nam si unus is paradisi
usus erat, cur Paradisus conservari debuit, μέ Enoch et Elias
congruentem suo statui sedem haberent* (agnoscit verba sua
Cardinalis) Patres vero incerti sint, vel an eo loci jam sint,
vel translati olim fuerint Enoch et Elias: non valde (credo)
solliciti de loco erunt, usu loci remoto. Án vero eo trans-
latus Enoch, incertus Cyprianus, TYransiatus est, ubi Deus scit",
etiam Chrysostomus*, tum Theodoretus", Gregorius* quoque,
qui Eliam, in secreta aliqua regione versari dicit, in Paradiso
non ausus dicere. Quin Augustinus* ipse, eo ipso, quem
notavit Cardinalis loco, ibine sint in Paradiso, an alibi, queri
dicil atque disputari posse. Quod autem esse Paradisum
alicubi dixerit Augustinus, id ita Pater Pererius explicat :
Esse locum, corporeum, aspectabilem, non ut Origenes, mysti-
cum modo et imaginarium^: Non autem superesse jam ct
exstare alicubi. Cur enim? ut versentur in eo Enoch et
Elias? (qui Cardinali finis est) at id eo ipso in loco incertum

facit.

Quodsi ideo Paradisus perire non debuit, ut super-

esset Enoch et Elie locus statui suo congruus; nec id tot

* [Bell. de Grat. prim. Hom. cap.
xiv. Op., tom. iv. p. 13. C.]

* [* Item Enoch, qui ante diluvium
Deo justus complacuit, et ideo de isto
mundo in carnis sus nativitate vivus
translatus est in loco, ubi Deus a&cit ;
ex quo loco in consummatione mundi
innovari habet in hoc mundo ; unde
etiam translatus est ad confundendum
et devincendum Antichristum."]—De
Mont. Sina et Sion. (Opus incerti auc-
toris ad fin. Op., S. Cypr. p. 36.]

* [Ὅτι γὰρ μετέθηκεν αὐτὸν, εἶπεν
ἡ θεία γραφὴ, καὶ ὅτι ζῶντα μετέθηκε,
καὶ πεῖραν μὴ λαβόντα θανάτου, ἀλλὰ διὰ
τῆς οἰκείας εὐαρεστήσεως ἀνώτερον Ὑεγο-
vóra τῆς ἐξενεχθείσης ἀποφάσεως Κατὰ
τοῦ τῶν ἀνθρώπων γένους᾽ ποῦ δὲ αὐτὸν
μετέθηκε, καὶ ὅπως νῦν διάγει, τοῦτο οὐ
προσέθηκεν.--- ὃ. Chrys.] Hom. xxi. in
Gen. ( Op., tom. i. p. 149. lin. 19.)

* [Ποῦ μετέθηκεν ὁ τῶν ὅλων Θεὸς
τὸν Ἐνώχ; Οὐ δεῖ ζητεῖν τὰ σεσιγη-

μένα στέργειν δὲ προσήκει τὸ γεγραμ-
μένα.--- Πποοά. Qusest. [in Gen.] xlix.
(leg. xlv. Op., tom. i. p. 57.]

* (* In veteri Testamento cognovi-
mus quod Elias sit raptus in coelum.
Sed aliud est colum aüreum, aliud
setthereum. Colum quippe aéreum
lerre est proximum; unde οὐ aves
cceli dicimus, quia eas volitare in aére
videmus. In colum itaque aéreum
Elias sublevatus est, ut in secretam
quamdam terrz regionem repente du-
ceretur, ubi in magna jam carnis et
Spiritus quiete viveret, quousque ad
finem mundi redeat,et mortis debitum
solvat."—S. Greg. M. lib. ii. Hom.]
xxix. in Evang. ($ 5. Op., tom. i. coll.
1571. E. 1572. A.

* (S. Aug.] de Pecc. Orig. cap. xxiii.
[ᾧ 27.) Op., tom. x. col. 581. A. vide
upra, p. 852. not. *.]

( Bened. Pererius] In Gen. lib iii.
[Pref. tom. i. p. 128. col. 2.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 807

Patribus constet, an ii eo loco sint: nec id constat etiam, an
locus ipse sit, cum, nisi huic, nulli jam rei sit: ac proinde
etiam nec sit.

Nam Recentiores hic fere deserunt Cardinalem. — Quid
dixi, deserunt? imo et oppugnant. Nec enim quos memo-
rat ipse, Eugubinus modo Italus*, et Vatablus Gallus?, sed
Oleastro Lusitanus*, et Belga Janseniusí: (at qui viri?)
etiam Genebrardust, et Naclantus^. "Tum (quod caput rei
est) Jesuitze ipsi, Suarez!, Viegas, Pererius concedunt in hanc
sententiam : quam Viegas, divinis literis magis consentaneam
dicit, ac successu lemporis, plurium Doctorum suffragiis, con-
sensuque fulciendam). | Pererius autem, (celato nomine *,) ea
omnia qu: hic, quzi& in Controversiis, pro se adduxit Cardi-
nalis, recenset, refellitque singula!: ut deploratus jam in hac
quidem causa videatur Cardinalis, etiam a suis. Certum
enim est, in Oriente fuisse Paradisum, in Ásia nempe, nec ab
Armenia procul, (in qua non eruptiones", fontes ipsi Tigris et
Euphratis) Eam autem regionem totam, olim, hodieque
lustratam, exploratam, habitatam esse, nullum ibi locum
arceri aditu (non enim rhompheam usquam versatilem, non
murum? Isidori igneum, ita ut ignis pene cum celo jungatur
incendium, a quoquam conspectum esse:) nec usquam vesti-
gium loci ejus comparere. At latere non potuit. Fuit enim
(non aliquot jugerum) sed ut Abulensis, magne latitudinis,
quia omnes homines ibi victuri erant^, ut Provinciam, ad minus,
amplam sequare debuerit. — Loci vero illius accole, saltem
qui propius abessent, rem scirent; fama de re aliqua foret,
qui illuc iter tamdiu fecerunt, etiam jam faciunt, inaudissent

Com. v. 8. 5. [p. 491.]
x Ἦν Card. Bellarmini.]

Bened. Pererii Comm. in Gen.
p. 365.]

* [August. Steuch. Eugub. in Gen.
ii. Op., tom. i. p. 95. E. Venet. i

4 (Fr. Vatabl. in Gen. ii. apud Bibl. !
Sacr. tom. i. fol. 2. b. Salmant. 1584.] lib. vii. Qusest. vii.

* (Hieron. ab Oleastro in Gen. ii.
apud Comment. in Pentateuch. p. 17.
col. 2. Lugd. 1588.]

{ (Cornel. Jansenius Comment. in
Concord. Evang. cap. cxliii. p. 1039.
col. 2. Lugd. 1597.)

ε [Genebr. in Chronogr. lib. i. p. 7.]

^ [Naclant. in 8ex Dierum Mundi
Explicatione. Op., p. 507. A. Venet.
1567.

! lFranc. Suarez in par. iii. D.
Thom: Quiest. lix. Art. vi. disput. ly.
sect. 1. tom. ii. pp. 1126, 1127.]

J [Blas. de. Vieg.] in Apoc. [xi.]

* (Conf. 8. Aug. de Gen. ad Lit.
lib. viii. cap. vii. (sect. 14.) Op., tom.
iit. col. 375. B; ut citat. ἃ Bell. de
Grat. prim. Hom. cap. xiii. Op., tom.
iv. p. 18. A.]

5 [^Septus enim undique romphea
flamma [flammea] id est muro igneo
accinctus, ita ut ejus cum ccelo peene
jungatur incendium."—lsid. Hispal.)

tim. (seu Orig. lib.] xiv. (cap.] 4.
(leg. 3. Op., p. 119. B.

9 [Alphon. Tostat. Abulens.] in
Gen. iv. ((leg. ii) Quest. 9. p. 18.
Op., tom. i. p. 85. A

208

209

358 AD CARDINALIS BELLARMINI

de eo: aliquid inde vel pulvisculi asportassent, quo de natura
soli aliquid nobis liqueret. Nec Historiz veteres ita penitus
silerent: nec nostrij qui orbem jam totum terra marique
perlustrant, rem nulli obscuram tamdiu, vel non viderent, vel
visam suos clam haberent.

Utcunque vero, ea de monte sublimi, et Lune vicinia, ab-
surda videntur vel Cardinali, nisi eo tamen Paradisum elevet,
vix 8 Cataclysmo tutabitur. Et, quando aórasa per diluvium
facies bona terre (ait Abulensis) ef superinducta crusta nova,
superficies limosa : vir apta tum erit alimentandis duobus illis
Enoch et Elie?. Nec Abulensis id dabit unquam: qui in
monte situm voluit, sedecim saltem cubitorum mensura reli-
quis montibus altiore: quo ita, qui supra reliquos montes
quindecim cubitis ascenderunt, aquse cubitum unum relin-
querent, quo Paradisus in sicco foreta. Verum, si mons ille
fuit; et eum aquis operiri oportuit, quibus opert$ sunt. omnes
montes. Nam, ut cirea Paradisum staret aqua diluvii circum-
fusa, muri instar (ut in mari rubro) ne id quidem sat erit.
Oportuit enim montem aquis operiri. Et, ut operiret igitur
(instar fornicis seu operis camerati,) deliria sunt, et sine causa
conficta miracula. Jnfirmum autem (ut ait Viegas!) defen-
sionis genus est, cum te sentis urgeri, ad | potentiam Divinam,
et ad | extraordinaria, et minime credibilia miracula provocare.
Si incertum jam, an in eo Enoch et Elias; incertum an
Paradisus: cum absque illis foret, et illorum hospitio, diluvio
operiri ac deformari potuerit.

Θὲ Paradisus ergo jam nullus in terris, non sunt in Paradiso
terrestri Enoch et Elias. At in Paradiso esse vult Cardinalis ;
sint ergo in colesti, ibique (ut celestes par est) mortis im-
munes. Qua vero cceli mansione sint, atque in raptu ipso,

» [* Redeundo ad id quod incepera- rent duo illi viri Henoch οὐ Eliaa."—
mus tangere de Paradiso terrestri, est — Alphon. Tostat. Abulens. in] Gen. xiii.
dubium, an aquse diluvii illuc perve- — Qusest. 117. (Op., tom. i. p. 209. E. F.]
nerint. Dicendum quod oportet poni, 4 [* Ad istam altitudinem aquse di-

quod non intraverint aque diluvii Pa-
radisum, primo, quia tempore diluvii
erat ibi Henoch, jam enim illum
transtulerat Deus in Paradisum....
Secundo, quia si illuc aquse introivie-
sent, destruxissent totam amoenitatem
terre Paradisi. . . . Sic autem esset, si
aque diluvii intrarent Paradisum
lerrestrem, abraderent enim faciem
terre bonam, et manerent alimenta
Paradisi parve virtutis, quod erat in-
conveniens, cum ibi alimentandi fo-

luvii non pervenerunt, quia destruxis-
sent omnem pulchritudinem paradisi
....et aliqui putant, quod altitudo
aquarum diluvii excedit quindecim
cubitis altitudinem sed non illapea
est in eum, quia stetit. circumfusa, ut
murus utrinque, aicut fuit aqua maris
rubri transeuntibus Judsis." — AI-
phon. 'Tostat. Abulens. in Gen. ii
Quaest. 9. Op., tom. i. p. 85. A.]

τ [ Blas. de Vieg.] ubi supra, (i. e. in
À poc. xi. Comm. v. sect. 5. p. 491.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 859

an, et quomodo, Paulinam illam immutationem* passi sint,
anxie scrutari non est animus. Ut autem in orbem hunc
nostrum denuo redeant, morte mulctandi, expectent id ante
ἠλειμμένον suum (ut eleganter Hieronymus) vel Judei, vel
Judaizantes heretici. Regi enim Judaicis fabulis acquiescere
non est animus. Ut enim de Evangelista teste supernume-
rario conclusit Tertullianus, itidem et Rex. Videat hoc
meus Thomas, audiat, contrectet : et credat".
Multum . . sibi Rex placetin ea conjectura, quam a Rob. Abbato * desumpeit,
quod nomine duorum prophetarum ... intelligi ... possint duo Testa-

menta.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 146. [Op., tom. vii. coll. 786. D.]
787. A.]

Intelligi debere, nomine duorum Testium, Duo Testamenta, (Utrum
desumpsit primum e scripturis Rex, quia hec sunt que testi- 209 tet
monium perhibent de Christo. | Accedente ad eas testimonio sint duo
Augustini*, Primasii*, Bedze^, et e vestris hominibus, Arie pe
Montani*. Intelligi autem id ita posse apud Aquinatem?, in
confesso est. Per ipsos duos intelliguntur omnes alii Predi-

catores, qui sunt modo, et erunt. Et post. Qui ideo sub
binario ponuntur ; quia de duobus Testamentis accipiunt. quod
predicant. Apud Ansbertum. Quod ergo Joanni dictum
fuerat, Oportet te iterum prophetare, hoc nunc prosequitur :
Et dabo (sit) duobus Testibus meis, οἱ prophetabunt. | Quod
Q,enim est Joannes, hoc duo Testes, subaudi S. Ecclesia sive
nunc, sive in. exíremis temporibus predicans*: | Et paulo su-
perius; Bene aulem Ecclesia prophetans in duobus Testibus
figuratur, quia nimirum in praedicatione celesti duobus Testa-
menlis roboraturí. Addo et Zegerum, vestrum hominem.
[Duos testes alii Enoch οἱ Eliam accipiunt, qui creduntur

* [Primas Comm. in Apoc. lib. iii.

5.1 Cor. xv. [52.
Bib. Max. Patr. tom. x. p. 814. C. Vide

t (S. Hier.) in Mat. be Mal.] iv.

[ Op.. tom. vi. col. 986. B. Supra, p. 329.
* [^ Fidelis fuit et visus et auditus ur in Apoc. cap. xi. Op., tom.
in monte; fidelis et gustus vini illius, — v. col. 785.)

* Dabo duobus testibus; legi et

licet aqus&e ante, in nuptiis Galilese ;
ed. Arias Mont. in

fidelis et tactus exinde creduli Thome.
Hecita Joannis testationem ; Quod
vidimus, inquit, quod audivimus," &c.
TTertull.] de Anima cap. xxviii. (leg.
xvii. Op., p. 276. C.]

x (Rob. Abbat. Demonstr. Antichrist.
cap. vi. pp. 72. 73.)

(8. Joan. v. 39.]

* [Pseud-August. Expoeit. in Apoc.
Hom. viii. ; apud. 8. Aug. Op., tom. iii.
Append. col. 3129. D.)

prophetise."— Ben
À poc. cap. xi. 8. apud Elucid. in omnia
S. Apost. script. » 458. Ant. 1588.)

4 [n Apoc. xi. [ Vide S. Thom. Aquin.
in S. Joannis Apost. Exposit. pp. 324.
8qq. Florent. 1549, ubi tamen nec ista,
nec qus& sequuntur, verba leguntur.)

* (Ambros. Ansbert.] lib. v. in
Apoc. (Bib. Max. Patr. tom. xiii. p.
522. D.

! (Ibid. C.]

960 AD CARDINALIS BELLARMINI

preveniuri supremum Domini adventum, et predicaturi ad-
versus Antichristum.] ΑἸ duos Testiun ordines, alterum
sermone pariler et sanguine, allerum vero sermone (lantum
lestificantem. Alii duo Testamenta, Alii paucos aliquot Testes,
sed tamen qui sufficere possint ad convincendam adversariorusm
pravitatem. . ... Alii Ecclesiam ipsam, duobus ex populis
unilamt&. Nec novum ergo hoc, nec αὖ 4Abbato desumptum ;
nec hzc jam nova Cardinalis in Regem calumnia.

Quod eit nasus cereus, mortua litera, ete. .. . apud nullum (Catholicum) .. .
reperire potui, nisi in hoc sensu, quod apud adversarios . . . ita torquetur
in varios intellectus.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 146. [Op., tom. vii. col.
187. A.]

Insaeras — Qus passim inveniat quis, apud Eckium, Pighium, Ho-
ien sium, Patres, Turrianum, Salmeron, Costerum, etiam Bel-

& Roman-
ensibus ]arminum, nequiter dicta, et contumeliose in S. Scripturas,

del. non alo sensu dici vult, quam, quod uostri homines eas ita
torqueant, quasi sic essent. — Ergo illze 18 non sunt? nec vos

sic esse asseritis? Imo asseritis. Scriptura non est authen-

260 tica, absque auctoritate Ecclesie, ait Eckiush; Et qui eam
recipiunt, Theologos atramentales!, appellat. Efficacior quam
Scriptura est. traditio*. — Traditio certissima est. veritatis
regula, ad quam et Scripturas expendere oporteat!. | Evan-
gelistarum non fuit hoc in scribendo consilium, ut Scripta sua

illa preessent nostre religioni et fidei, sed subessent potius.

Et, Sunt enim Scripture velut cereus quidam nasus, qui sicut
horsum illorsumque se trahi permittit, el. quo. trazeris non
invitus sequitur : — Ita et ille in diversam sententiam trahi, et

ad quidvis accommodari sese patiuntur^. Ita Pighius. Send,
inquit, non fiunt, nec per vim fiunt, sed ipse se patiuntur.

At vero Hosius, cum Brentius? de vestro quodam? retulisset,

qui scripserat, Scripturas valere, quantum fabulas Aesopi, si
destituantur auctoritate Ecclesie : potuisse illud pio sensu dici

€ (Tac. Nic. Zeger. Schol.] in Apoc. | (Ibid. et Conf. p. 25.]
xi. [fol. 34. apud Scbol. in omnes m 74. 6. (ibid. cap. 2. p. 11.]
Nov. Test. libros. par. iii.] ^ 71,6. (1bid. lib. iii. cap. 8. p. 150.]

h [J. Eckii Encheirid. Loc. Com- — ^ [Vide Brentii Prolegom. ὃ * De
mun.) cap. 1. (* De Ecclesis,' &. Diluun- — Auctorit. S. Script.' Op., tom. viii. p.
turobjecta Heret. gect.] 3. [p. 18. Col. 199. Tubing. 1590; ubi non Petrum a
Agr. 1600.] Soto, sed alium quendam, * Asoticum,'

Cap. iv. [* De Scripturis' ad] fin. — seu Soti asseclam, ita dixisse affirmat.)

p. 68. P [Petro de Soto sc, ut habet

k [ Alb. Pigh.] de Fide et Just. 73. — Hosius de Auctorit. S. Scripture, lib.

Hierarch. Assert. lib. i. cap. 4. p. 24. iij. Op., tom. i. p. 514. Col. Agr.
^olon. 1572.] 1584.j

APOLOGIAM RESPONSIO. 961

asserit?. Quid Turrianus? Si Scripturam solam fidei regulam
Christus reliquisset in Ecclesia, quid aliud quam gladium
Delphicum haberemus, quem (ut ait Aristoteles?) fabri ferrarii
faciunt ob inopiam * ? Nota illud, Aaberemus, (non haberent
hzretici) et, ob inopiam, quasi si Testes hos Turrianus ipse
saccis indueret atque amiciret. Etiam Salmeron; Non ad
Scripturas: que inslar nasi cerei ducuntur, quo quis vult *.
Et, Scripture vere probantur, que conformes sunt traditioni".
Et, Scriptura muta est*. Costerus autem, Scripture sunt
litera mortua?. — Res sine anima οἱ sensu: varios in ea nili
errores*. Instar vagine est, que quemlibet gladium admittit,
etiam plumbeum, vel ligneum*. | Quibus, scripturam antefert,
noviler impressam in corde Ecclesie, quam Scripturam dicit
omnium Scripturarum". | Sed et Bellarminus parum honori-
fice, Scripturam non esse factam precipue, ut esset regula fidei.
Esse tamen (puta ex accidente) regulam fidei, verum regulam
partialem, non autem totalem*. Nec in his omnibus, vocula
una, nisi quid ipsz sin£, non quid fiant a nobis.

Nos . . Catholici, qui sacras Scripturas sequimur, ..... per Prophetas, veros
Prophetas, per Baccos, veros sàccos,... per triduum, verum triduum, per
resurrectionem, veram resurrectionem intelligimus.—( Bell. Apol. pro
Resp.] p. 147. [Op., tom. vii. col. 787. A. B.]

Nam quod ita repente liferales facti estis, ut omnia hic de (Scriptura
Testibus, et saccis, de triduo, et cede, et in colum ascensu, bir. ren
religio vos incessat, aliter (quam ut jacent) intelligendi: si, am
ut subito jam, in istis tam mysticis, ita et in cseteris, (qui genda ;]
nullo modo tam mystica sunt,) adh:suri estis lifere ; est quod
nobis oppido gratulemur. Nam ita, de capite Jusfificationis
nostre; quod ea per fidem stet, absque operibus legis: De
Precibus; multiloquia et battologias, atque ita Rosaria et
Psalteria Jesu amovenda. | De Ecclesie Liturgia: malletis
eam intellecto Sermone fieri ἃ Sacrificis vestris, (ut sciatur id 26]

4 (Hosius de Auctorit. 8. Scrip- s [Ibid. cap. iii. 'De Summo Ponti-
turse.] lib. iii. (ibid. p. 530.] fice, P 185.
r Eua Polit. i. 1. 15.) * (Ibid. cap. i. * De Sacra Scriptursa,'
» p.250

: Ρ.] 44.
* [Alph. Salmer.] in Epist. [B.] (^ Illa autem, quam Spiritus Sanc-
Paul. ἤν. i par. iii.) uus viii. tus in corde imprimere dignatus est,
(tom. xiii. p. 217. col. 2. Col. Agr. omnem veritatem in se habet. . . . Ex
1604. quo sequitur hanc Scripturam esse
* [Ibid. p. 218. col. 1. omnium Scripturam interpretein."—
* (Ibid. p. 217. col. 2. Ibid. p.) 45.
* [Coster. Enchirid. Controv. cap. i. e Il.] De Verbo Dei. [(lib.] iv.
* De? Seriptura.' p.] 44. [Col. Agr. [cap.] 12. $ * Dico secundo," Op., tom.
1599.] i. p. 56. E.]

362 AD CARDINALIS BELLARMINI

quod dicilur) quam eos in. aera loqui* : et apud populum, qui
virlutem vocis nesciunt*, quasi barbare sermocinari. Malletis
orare populum, et psallere Spiritu οἱ mente!, non solo Spiritu:
nec cum quid dicatur nesciant, 4men respondere. De Calice,
sineretis omnes bibere. Nullam rei ullius in coelis similitu-
dinem coleretis (cum nulla ibi δουλείας mentio) nullam znge-
lorum religionem$ haberetis. Traditiones hominum, non tanti
faceretis. Atque hsc omnia, si tam religiose ad Jiferam
semper.saperetis. "Tum, addendum Cardinali aliquid ad
Recognitiones suas nuperas. Non enim B. Virgini matri sue
resurgens Christus primo apparuit; Dicit enim Scripturz
litera, primo Marie Magdalene apparuisse". Nec Petrum
ita diceret Christo prse omnibus dilectum, (ne Petro ingrati-
tudinis actio detur in Christum,) dicit enim /iZera, Joannem
ilum (antonomastice) quem diligebat Jesus!, nempe κατ᾽
ἐξοχὴν, preter, supraque czteros. Postremo in hac ipsa de
Enoch et Elia quzxestione, amóulasse dicitur Enoch cum Deo *,
etiamne de pedestri id ambulacro intelliget Cardinalis, Deum
atque Enoch, simul alicubi spatiatos? Eliam vero in celum
ascendisse, in litera est. In columne? atque ad literam?
Non ergo in Hortum hunc, hic atque in terra situm atque
consitum. — Universam lerram aquis adopertam" fuisse (uni-
versam terram), neque ibi ad liferam quicquam additur,
de portione terrz (quam colerent peccatores?,) mersa; (quam
colerent Sancti duo) sub fornice aquarum, illesa: ut
casurus hic causa sit, si stet lifere. At in libro hoc Apo-
calypsis, (ubi, quot verba, tot mysteria?) in (qui ei respondet
in veteri Testamento) Danielis prophetia mystica, (aut
siqua similis est snigmatica Scriptura:) in his (inquam)
literam premere, litere adhswrescere, per Hebdomadas Da-
nielis?, veras Hebdomadas (septem modo diebus constantes),
per Z4rietem ejus et Hircum?, (cornuta de Grege animalia),
per Rotas Ezekielis*, plaustrales rotas veras, ex ligno ferro-

4 [1 Cor. xiv. 9.) ? [Vide Bell. de Grat. prim. Hom.
e (Ibid. ver. 11.] cap. xiv. Op., tom. iv. p. 13. C.]

! [Ibid. ver. 15.] ο (S. Hieron. Ep. liii. ad Paulin,
€ [Col. il. 18.] Sect. 8. Op., tom. i. col. 278. D. vide
h Marc. xvi. 9. " supra, p. 214. not. *.]

! Joan. xiii. 23. P [Dan. ix. 24. sq.]

k Gen. v. 24. ει 4 [Dan. viii. 4, 5.]

! 2[al. 4] Reg. ii. 11. τ [ Ezek. i. 15.]

"^ (len. vii. 19.

.APOLOGIAM RESPONSIO. 868

que compaginatas: atque hoc ipso, (in quo versamur) libro,
per ascensum de abysso Antichristi, ascensum verum, ac lite-
ralem, (quasi siquis erepat e crypta:) per Draconem, verum
et vivum animal venenatum: per Capita septem, vera capita,
cum craniis; per cornua decem, vera cornua: quzque illi
inequitat, veram mulierem*: esset hoc quidem (qua setate
Cardinalis est) non procul a delirio. Atqui, hzc ita opus est
intelligat, ut sui hic similis sit Cardinalis, cum veris saccis,
et veris triduis; et, quo perfecte sit lieralis, ut Enoch et
Eliam veras quoque olivas, atque etiam post, vera candelabra
fieri statuat'.
Atque idem jungat vulpes et mulgeat hircos *.

Namque ista si sic dentur, de veris Ursis, et Pardis, et Dra-
conibus ; Apocalypsis ibit nobis in hibernas (ad focum) anicu-
larum narrationes, quasi de monstris quibusdam fabulosis ;
quibus nescio quot Capita perinde (ut Hydre in Lerna,) nec
aliter habendus liber ille, quam Baldi Macaronica*, vel siqua
ejus generis sunt ineptiarum folia.

262

Novatores ...per duos Prophetas, intelligi volunt, aut ministros,... aut
libros Veteris et Novi Testamenti, qui plurimi sunt.—[Bell. Apol. pro
Resp.] p. 147. (Op., tom. vii. col. 787. B.]

Per duos Prophetas, non (quos dicis) Novatores, Rupertus?, [ergo per
Ansbertus*, Aquinas*, Zegerus?, duos ordines Predicatorum q305 estes
intelligi posse dixerunt. Per eosdem duo Testamenta signifi- menta pos-
cari Áugustinus*, Primasius?, Beda*, (quamvis piures utro- n πϑὼ
que Testamento libri sint.) Quem illi tanquam jejunum et
puerilem 'cavillum preterirent. Quid enim magis familiare,

* (Apoc. xvii. 7, 8.] testes."—Rup. Tuit. in Apoc. (cap. xi.)

* [ Apoc. xi. 8, 4.]

v [Virg. Ecl. iii. 91.]

z (Vide Martini Cocalii (i.e. Theoph.
Folengii) Macaronicum Poema, cui no-
men *' Baldus.' Venet. 1554.)

» ['* Secundum duoeillos," (Enochum
sc. οὐ Eliam) * usque hodie, et usque
in finem sseculi, testes Christi dicti
sunt, ita videlicet, ut alii sint testes,
qui in pace sanctee Ecclesise fideliter
viventes, loquendo pariter et scribendo
testimonium veritati perhibuerunt, et
perhibere non desinunt; alii qui in

rsequutione pro statu fidei pugnan-

o, supradictas templi Dei et altaris,
et adorantium in eo mensuras defende-
runt, et in defensione sanguinem suum
fuderunt, vel fusuri sunt. Hi duo
sanctorum ordines recte dicuntur duo

Comm. lib. vi. Op., tom. ii. p. 527.
col. 2.]

5 [* Ita penis in his duobus testibus
Enoch et Eliam accipimus, unum scili-
cet ante legem, et unum in lege, ut
tamen in illorum specie genus etiam
attendamus, id est, sanctam Ecclesiam
in suis prsedicatoribus." — Ambros.
Ansb. in Apoc. lib. v. (Bib. Max. Patr.
tom. xiii. p. 522. C.;) qui postea addit,
** Y el certe propter duo martyrii genera
in duobus Roc esia testibus figuratur."
—[bid. D.)

* [Vide aupra, p. 359.]

* [Vide supra, p. 360. not. €]

* | Vide supra, p. 329. not. “.]

4 [Vide supra, p. 329.]

* [Vide supra, p. 359. not. 5.)

Multi in

"erg, Vulg.
loci cor-
rupti. ]

263

364 AD CARDINALIS BELLARMINI

quam duo federa, duo ubera Ecclesim, duo Testamenta no-
minari ?

Prior locus Luc. xv. correctus. . .: posterior non est mutatus, quoniam habe-
tur in omnibus Latinis Codicibus.—[Bell. Apol. pro Resp.) p. 47. [Op.,
tom. vii. col. 787. C.]

De correcto (vix tandem) Roms /oco Evangelii, ubi, quz
everri modo debuit domus, everti dicebatur, uter nobis audien-
dus Pontifex, Sixtus, an Clemens? Clemens quidem mutari
voluití: Sixtus maneret. Sed Clementis forte non futura
ultima: Editurus est et Paulus novam et suam, et evertet
everriculum. Nam et alii sunt, quos neuter attigit: ut ille
Pr. xvi. lapides seculi, pro sacculi: Et (ne morer lectorem,)
de locis octo millibus, quos Clarius vester correxisse se
testatur, in vulgata editione^: quam certe pauci (nec scio
an ulli) emendati jam leguntur in vestra? Prepostere vero
admodum Cardinalis Grecam originis veritatem ad Codices
Latinos exigit, 81 Latinum * sic? non mutet in Grzcum ' si,
cur Grecum *si* non mutat in Latinum 'sic,' et pro ἐὰν αὐτὸν
(expuncto ἐὰν) legit οὕτως αὐτόν. Alterutrum horum faciat
oportet, ne sic Greca committat cum Latinis. Nec id un-
quam (opinor) efficiet, ut idem sonent si et sic; cum sic (ut
notum est) rem ponat, sí vero suspendat tantum. Greca
vero quid valeat vox, cur ex Augustino, Ambrosio, Eucherio
discere nos jubet, potius quam ex Cyrillo, Chrysostomo,
Hieronymo, qui melius Grece sciebant? Aut cur ex Beda
et Ruperto, quam ex Euthymio et Theophylacto? Sed et
apud eosdem illos, et haud scio an plures, everti dicitur
domus, nec everri: quem correxistis tamen. . Quid ergo sic
istud in vos tantum committere ?

Neque verum est verba illa *Sic eum volo manere' mendacium continere,
ut Rex ... affirmat. Non enim *sic eum volo manere' significat, non volo
eum mori, sed non volo eum morte violenta (mori).— Bell. Apol. pro Resp.]
p. 148. [Op., tom. vii. col. 787. C. D.]

Verum autem (nec id scio negabit Cardinalis) ex verbis
illis, Sic eum volo manere donec veniam, multos mendacium
illud (quod negat) elicuisse, nec illud, non volo morte violenta
migrare: (nova hsc est Cardinalis Glossa) sed omnino, Non

Bibl. Sacr. jussu Clem. VIII. 1690, Edd. vetustiores habent *evcr-
P. M. recogn. Romse, 1592.] tit," et in marg. “ everrit."]
€ [* Et evertit domum." ibid. apud h^ [Vide Clarii Prevfat. in Biblia sua
Bibl. Sacer. Vulg. Ed. Sixti V. P. M. apud Crit. Sacr. tom. i.]

f ἔ Et everrit domum." Luc. xv. 8. jussu recognita atque edita Romse,
apu

APOLOGIAM RESPONSIO. 965

volo morte ulla migrare, vel violenta vel naturali; sed sic
manere, ad reditum usque meum, ut ita non Tesfes duo, sed
ires jam, aucto numero, pugnaturi sint cum Antichristo.
Vel, hoc ipso nomine, mutanda nobis fuit lectio hzc, et ad
Graecam veritatem revocanda, quod tam multos ex vestris
induxit in errorem, de Joanne nondum mortuo: de £rivm-
viratu novo, ubi vos Duumviros modo allegistis.
A sectariis, tanquam Antichristi precursoribus, utrumqne Testamentum
aliquot membris detruncatis misere est foedatum. Quos enim libros, ut
Apocryphos rejecerunt, nos invenimus in Concilio III. Carthag. . .., et

apud veteres patres omnes, uno aut altero excepto, inter Canonicos esse
habitos.— Bell. A pol. pro Resp.) p. 148. [Op., tom. vii. col. 787. D.]

Noli vero nos convenire, de rejectis a Canone Apocryphis. (Libri —
Dic Patres in Concilio Laodiceno Sectarios, Antichristi pre- Uie
cursores, truncatores el fedatores utriusque Testamenti. Nam jecti.]
habemus ab illis nos Canonem : ii nos in fraudem induxerunt.

Nec in Carthaginensi tertio quicquam Decretum, quam ut in
Canonem morum reciperentur reliqui, et legerentur in Ecclesia
publice, quod et nos sedulo facimus. Num etiam post Car-
thaginense tertium de Canonica earum auctoritate ad res
fidei stabiliendas, ab Augustino* ipso dubitatum est, et a
Gregorio. Peccat vero numero Cardinalis largiter, cum
apud veteres Patres omnes (uno vel altero excepto) habitos dicit
esse Canonicos. Numero enim hic longe superiores sumus,
nec unus sic, vel alter, Canonem texuit, ut nos, sed Melito"
ad eam rem in Orientem profectus, Origenes?, Athanasius^,
Hilarius?, Nazianzenus?, Amphilochius τ, Epiphanius *, Cyril-

! [Vide supra, p. 212. not. «i

* [Vide supra, p. 210, not. ".

|! [Vide supra, p. 210, not. *.]

* Euseb. (Hist. Eccl.] lib. iv. c. 26.
[Vide supra, p. 211. not. *.]

5 [Τὸν μέντοι γε πρῶτον ἐξηγούμενος
Ψαλμὸν, (sc. ᾿ΩριγένηΞ) ἔκθεσιν πεποί-
ται τοῦ τῶν ἱερῶν γραφῶν τῆς παλαιᾶς
διαθήκης καταλόγον, ὧδέ πως γράφων
κατὰ λέξιν. Οὐκ ἀγνοητέον δ' εἶναι τὰς
ἐνδιαθήκους βίθλους, ὧς Ἑβραῖοι παραδι-
δοάσιν, δύο καὶ εἴκοσι, x. T. 4.—ubi no-
Ταὶπϑ librorum recenset. — Euseb. Hist.
Eccl. lib. vi. cap. 25. p. 289.]

9 [S. Athan.] in Synopsi. [Vide
supra, p. 211. not. 5.]

P [S. Hil. Pict.] Prolo. in Peal.
( Vide supra, p. 211. not. *.]

4 (S. Greg. Naz.] De ver. et genuin.
Script. Lib. (Vide supra, p. 211. not.f.]

*" (S. Amphil. Iamb.] Ad Seleucum.

(Vide supra, p. 212. not. s.]

* [Οὕτως γοῦν σύγκεινται αἱ βίβλοι
ἐν πεντατεύχοις τέταρσι, καὶ μένουσιν
ἄλλαι δυὸ ὑστεροῦσαι" ὧς εἶναι τὰς ἐνδια-
θέτους βίβλους οὕτως" πέντε μὲν νομικὰς,
Γένεσιν, “Ἕξοδον, Λευιτικὸν, ᾿Αριθμοὺς,
Δευτερονόμιον. αὕτη ἡ Πεντάτευχος καὶ
3) νομοθεσία. πέντε γὰρ στιχήρεις, ἡ τοῦ
᾿Ιὰβ βίβλος, εἶτα τὸ Ψαλτήριον, Παροι-
μία Σαλομῶντος, ᾿Εκκλησιαστὴς, "Aca
ἀσμάτων. εἶτα ἄλλη πεντάτευχος, τὰ
καλούμενα γραφεῖα, παρά τισι δε “Αγιό.
γραφα λεγόμενα, ἅ τινά ἐστιν οὕτως"
᾿Ιησοῦ τοῦ Νανῆ βίβλος, Κριτῶν μετὰ
τῆς Ῥοὺθ, Παραλειπομένων πρώτη μετὰ
τῆς δευτέρας, Βασιλειῶν πρώτη μετα τῆς
τετάρτης αὕτη τρίτη πεντάτευχος. ἄλλη
πεντάτευχος, τὸ δωδεκαπρόφητον, Ἦσαϊ-
as, Ἱερεμίας, ᾿Ιεξεκιὴλ, Δανιήλ' καὶ αὕτη
ἡ Προφητικὴ πεντάτευχος' ἔμειναν δὲ
ἄλλαι δύο, αἴτινές εἰσι τοῦ "Ἔσδρα μία καὶ

[ De Paal-

terio B. M.

V.aS.
Bonaven-
tura con-
scripto.]

264

266 AD CARDINALIS BELLARMINI

lus quoque vester Hierosolymitanus!, Hieronymus*, Ruffinus*,
Damascenus;. "Tot Patres. Cardinalis vero etiam unus atque
alter. Lyranus*, Cajetanus*.

Bonaventura Paalterium Davidis, . . . omnino non tetigit, sed ad similitudi-

nem ejus... aliud Psalterium ipse composuit, ex pio ad B. Virginem
affectu.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 148. [Op., tom. vii. col. 788. A.]

Qui vero potuit omnino non tangere Psalterium Bonaven-
tura, quod sic transformavit, vel deformavit potius, et quo
non debuit, leviter immutatos versus ejus, (Deo ipsi Creatori,
et Christo Redemptori, maxime proprios) vel potius plane
non immutatos, mutato tantum nomine, ad Creaturam et
Redemptoris egentem transtulit, idque locis quibus nulli
Deo magis dicati, apti, peculiares? — Omnino non tetigit, sed
ad ejus similitudinem, alium versum ipse composuit ? Ille vero
non composui. Eundem ipsum versum, eisdem ipsis verbis,
secus quam debuit, usurpavit: Versum illum, 4d te, Domina,
levavi animam meam^. — Conserva me Domina, quia speravi
in te*. Illum, Domina in adjutorium meum intende?^, Domina,
in nomine (uo salvum me fac*. lllum, Venite exultemus
Domine nostre, jubilemus virgini Salvatrici nostre. | Preoc-
cupemus faciem ejus in jubilatione, et in Canticis collaudemus
eam. Venite adoremus et procidamus ante eam, et. confitea-
mur illi cum fletibus peccata nostrafí, — Oculi omnium in te
sperant, Domina, mitte nobis cibum in tempore&. Coli enarrant

gloriam tuam Domina,
Jines terre, psallite hymnum,

αὕτη λογιζομένη, καὶ ἄλλη βίβλος, ἣ τῆς
᾿Εσθὴρ καλεῖται.--- 8. Epiph.) de Mens.
οὐ Pond. [cap. iv. ed tom. ii. p. 162.

Α. B.
dvi . Cyril. Hier.) lib. (i.e. Catech.]
iv. ( Vide supra, p. 211. not. *.

* [*Sicut ergo Judith, et "Tobi, et
Machabseorum libros legit quidem
Ecclesia, sed inter Canonicaa Serip-
turas non recipit." —8S. Hier.) Pref. in
Prov. [ie. Prol in libr. Salom. ad

. Chromat. et Heliod. Op., tom. ix.

coll. 1295, 1296.]

x [ Ruffin. ] in Expos. Symb. [Vide
supra, p. 212. not. '.]

Υ [᾿Ἰστέον, ὡς εἴκοσι καὶ δύο βίβλοι
εἰσὶ τῆς παλαιᾶς διαθήκης, κατὰ τὰ
στοιχεῖα τῆς Ἕβραΐδος φωνῆς, κ. τ. λ.--
J. Damasc. de Fide Orthod.] lib. iv.
[cap. xvii. Op., tom. i. p. 288. Paris.
1712.]

Jubilate Domine | nostre, omnes

date honorificentiam Majestati

* (Nic. Lyran.] Pref. in Tob. (apud
Bibl. Sacr. Tom. iii. col. 1495. C.
nn. de Vio Cajet.] in lib.
[Vide ai in 213. not. ^.]
- ur xxiv. Paalter. B. M.
Virg. god S. Bonav. Op., tom. vi.
p. 504. col. 1. A. Romsee, 1596.)
i pm [al xv., ibid. p. 503. col.

4 [Ps.] Ixx. [4]. ]xix., ibid. p. 507.
col. l.F
e [Pe] liv. (a1. liii., ibid. p. 506. col.
1.D

f [ CEP [8]. xciv., ibid. p. 509.

Li Ῥεῖ civ. [4]. ciii. Legimus autem,
e aiecius ealutifere Marise
nostree.' Ibid. p. 510. col. 1. B.]

h PRU [al. xviii, ibid. p. 503.
col. 2. B.

col.

APOLOGIAM RESPONSIO.

illius !.
laus ejus in ore meo*.
psallere illi gloriam!.
Sion",

Misericordias tuas Domina in sempiternum decantabo?.

367

Benedicam Domine in ommi tempore, non deficiat
Bonum est confiteri Virgini Marie, et
Te decet hymnus, Domina nostra, in
Misericordiam et judicium cantabo tibi Domina".

Can-

late Domine nostre canticum novum, quia mirabilia fecil in

conspectu genttum?.
meat ?
ipsius commorabitur'.
Mater mea, a dexíris meis*.

Nonne, Domina, subjecta tibi erit anima
Qui habitat in. adjutorio Matris Dei, in. protectione
Dizit Dominus, Domine mee: Sede,
Exzsurgat Maria, et dissipentur

inimici ejus*. | Salvum me fac, Domina; quia intraverunt con-

cupiscentiarum aque ad animam meam".
nosirum es, in omni necessitate nostra*.

Domina, refugium
Beati, quorum corda

fe diligunt, Virgo Maria, Peccata eorum a (e misericorditer

diluentur.

Domina, ne in furore tuo arguat nos Dominus.

Miserere mei, Domina, secundum magnam misericordiam tuam;
et secundum viscera miserationum luarum, munda me ab omni-

bus iniquitatibus meis*.
meus ad le perveniat".
Domína exaudi vocem meam".

Domina, exaudi orationem, et clamor
De profundis ad te clamavi Domina,

Deus, judicium tuum Regi da,

et misericordiam tuam Regine Matri ejus*. — Deus, ultionum
Dominus, sed tu Mater misericordie ad miserandum inflectis

eum*.

Denique, Memento, Domina, David, et omnium invo-

cantium nomen tuum, Pius tbi, hic ad B. Virginem affectus?

|! [Ps.] c. [al. xcix. "Jubilate Domi-
nse nostre, homines terre, servite illi
in letitia, et jucunditate." ibid. p. 509.
col. 2. D.]
] xxxiv. [al. xxxiii. ^ Benedi-
minam, deficiet." ibid. p. 504.
τοῖς 2. D.]
|i [F5 xcii. (al. xci., ibid. p. 509.
co
- [is Ixv. [al lxiv., ibid. p. 507.
col 1.B
» [Ps.] ci. (al. c., ibid. p. 509. col. 2.

Ὃ [Ps] Ixxxix. (al.Ixxxviii, ibid.
p. 508. col. 2. E. F.

» (Ps.] xcviii. [8]. xcvii., ibid. p. 509.
50} 2. Β.

ν᾿ Ps.] Ixii. [8]. 1xi., ibid. p. 506. col.
2.

8.) xci. (al. xc., ibid. p. 509. col.

: n 8.] cx. [al. cix., ibid. p. 510. col.

t [Ps.] Ixviii. [al Ixvii., ibid. p. 507.

'

eol.1 . K.]
: [ed Ixix. [a]. Ixviii., ibid. E. F.]
Pg.| χα. (al. * Domina,

iib ium facta es nobis, in cunctis
neceesitatibus nostri&" Ibid. p. 508.
col. 2. F.]

* [Pe] exix. [8]. exviii. Haud ita
habetur apud Op., ibid. pp. 511, 512.]

* (Pe.] vi. [* Domine, ne in furore
Dei sinas corripi me." Ibid. p. 502.
col. 2. C.

*- [Ps.]li. (al. l., * Miserere mei, Do-
ur as mater misericordise nuncu-
bid. p. 506. col. 1. B.]

a [Ps.] cii. [al. ci., ibid. p. 509. col. 2.
F.

Ἷ p [cxxix. ibid. p. 512.
co
" un Ixxii. [4]. Ixxi., ibid. p. 507.
eol 2. B.]
e [Pa.] xciv. [al. xciii., ibid. p. 509.

col. 1. D.

f [Ps] exxxii. [al.exxxi., ibid. p.
513. col. 1. B.]

265

-368 AD CARDINALIS BELLARMINI

Sed quem David non ferret, quem Beata illa obtrudi sibi
nollet, procul haberet, ut qui parum pius in Deum; cum,
qui a Davide honor Creatori (addo etiam et per Jatriam, stylo
vestro; non enim Psalmi dulie cultus sunt), debitus et datus
est, transfertur in Creaturam; . Utrumque (credo) ei perinde
displiceret, vel similitudinem ejus, vel Eam ipsam, Psalterio
sic ad similitudinem Dei adorare.

Nec, minus displiceret quod Moses olim cecinit de Deo,
id ad se, non sine blasphemia summa, applican. Doming
ηοϑίγα omnipolens, . . . currus Pharaonis et exercitum . . pro-
Jecit in. maret: Ecce Domina salvatriz mea, . . . et. facta est
mihi in salutem. . . . Exulta genus humanum, quia talem
mediatricem dedit tibi Deus^. Nec quod Abacuki, Egressa est
[leg. es] virgo in salutem populs [tui], in salutem, cum Christo
8uo, [tuo, o. Benedicta]. In manibus tuis (Domina,) reposita
est salus nostra*. Nedum quod Christus, Confitebor tibi
Domina, quia abscondisti hec a sapientioribus, et revelasti ea
parvulis. Nec quod Paulus, In nomine tuo, Domina, omne
genu flectatur, codestium, terrestrium et infernorum". Neque
quod Ipsa Deo dicit, sibi obtrudi, Magnificat anima mea
Dominam?^. Neque quod Simeon, Nunc dimiitis servum
Marie in pace*. Neque quod pater Baptiste, Zacharias;
Benedicia sis Domina Mater Dei, quia [leg. qui] per te
visitavit (Deus,) οἱ fecit redemptionem plebi sue». Nec:quod
tres pueri, Benedicite omnia opera (Domini, Domine ...;
laudate, et superexaltate Eam in secula*. Nec quod Ambro-
sius et Augustinus. Te Dominam [leg. Matrem Dei| lauda-
mus, te Matrem [leg. Mariam] virginem confitemur'. Denique
omnium minime Symbolum Athanasii, Quicunque vult salvus
esse, ante omnia opus est, ut. teneat de Maria firmam fidem,
quam, nisi quisque inlegram . . servaverit, absque dubio in
eternum peribit *.

Existat ergo jam aliquis, qui ex pio in illam tpsam affectu

€ Exod. xv. (1, 2. Apud Cantica » Phil. ii. (10. Vide 8. Bonáv. Op.,
ad B. Virg. ad fin. Psalt. S. Bonavent. ibid. p. 515. col. 2. A.]

Op., tom. vi. p. 515. col. 1. A.] * [Luc. i. 46.]
b (Ibid. p. 514. col. 2. C. D.) ? [Luc. ii. 29.]
! Aba. iii. [13.] P [Luc.i. 68. VideS. Bonavent. Op.,
x (Vide S. Bonav. Op., ibid. p. 515. iie n 515. col. 2. B.]

col. 1. C. bid. p. 515. col. 1. F.

]
! Matt. xi. (25. Vide S. Bonav. Op., τ |Ibid. p. 515. col. 2. E
ibid.] * |Ibid. p. 516. col. 1. E. F.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 369

post Cantica, et Symbolum, Orationem Dominicam non
tangat quidem omnino, sed ad similitudinem Orationis Domi-
nice aliam ipse Dominicam (sed alterius sexus, nempe
Domine, non Domini) componat, nihilne peccaret ? Sed
tametsi vix (credo) dixerit Cardinalis, unde, vel illi, vel ulli
potestas Psalterii novi condendi; tamen novum hoc non est,
sed quisquis illud attente legerit, tot ibi versus integros
reperturus, Domino tantum in Dominam leviter immutato,
ut non tam novum conditum, quam vetus corruptum, vel
prima facie agniturus sit. Sed novum esto, 8 blasphemia
quidem. Blasphemia enim ibi manifesta; cum, quod vefus
ile Deo Creatori dictum voluit, novus iste David accom-
modet, non Dee (concedet Cardinalis), verum Creature,
Beate illi quidem et gratia plene, sed tamen Creature. Quod
nisi fuisset forte de Collegio Cardinalium, qui fecit, defensione 260
de hoc facto suo erat cariturus.
Àt nusquam inveniet Rex Scripture . . lectionem laicis aut clericis fuisse

prohibitam. Et valde mirandum est, quod Rex addit, ad silentium dam-

natos esse libros aacros, αὖ pro hseretico combureretur, qui eos in manus

sumere auderet aut inspicere. Qus unquant historia hoc prodidit! quia

auctor tradidit! ne dicam quis vidit aut audivit pro Hiseretico comburi,

qui Scripturas attingeret 1—(Bell. Apol. pro Resp.) p. 148. (Op., tom. vii.

eol 788. Α. Β.] ᾿

Quid vero brevi jam Cardinali fiet, qui negat suppressam (De lec-
a Pontifice Scripturam, vetitamve ilius lectionem ? Non FROM
Clericis quidem, quibus in£erdictum nullum, ignorantia szepe rum laicis
crassa in causa fuit, ne possent legere. At nonne /aicis? perte]
Quam me hominis pudet, qui scit obsignatum tum fuisse
librum illum, ut Sacra ipsa, lingua ignota (laicis quidem)
cautumque, ne in linguam cuique maternam et suam con-
verti possent. Et quis fere Scriptor est de vestris, qui
identidem non tractet de Bibliis in vulgarem linguam non
iransferendis? | Et quoties Tridenti supplicatum, id ut fieret,
rejecta tamen subinde omni eum in finem petitione ? Quam-
diu vero hic restitum apud nos, quam acriter, quot annis, id
ne fleret, cum vestri hic rerum apud nos potirentur? Annon
hoc est, ad silentium damnare, (quod damnatis fieri solet)
includi quasi intra carceres ignotze plebi lingus, atque ne
inde egredi liceat, Decretis suis, bene et firmiter obserarni?
Tum, et id calide nimis, et audacter negat, quod capitale

* (Vide Raynaldi Cont. Ann. Baron. ad ann. 1546. num. 28. 42. tom. xxi.]
AXDREWES.—RESP. p B

267

970 AD CARDINALIS BELLARMINI

cuiquam fuisset, si Scripturas, quas intelligere posset, (id
est,) in vernaculam linguam conversas, habere apud se de-
prehensus esset. Nec Aistoriis opus, nec Zuctore, qui fradat.
Vidimus ipsi sepe. Nostri homines, qui (priusquam hostile
quid inter regna pridem accidisset, itabant in Hispaniam
commercii causa, necesse habebant, quis circumferebant
Biblia, defodere in focum nauticum, atque (cum eo Inquisi-
tores, quod subinde faciebant, ventitarent) luculentum ignem
superaccendere, ne eo loci quzrerent. Excutiebant enim
omnia sedulo, quod, sicubi vel in Testamentum novum, vel
Pauli Epistolas, vel Psalterium incautius relictum incidissent,
flammis luendum erat; etiam navis ipsa mercesque inibi
omnes abibant in fiscum illico. Quo in genere, quot ego
tibi nostrates nominare possem? Unum nomino Regis sub.
ditum, Joannem Moravium Mercatorem Aberdonensem.
Is habebat secum in navi Testamentum novum: delatus a
Sycophanta, capitale sensit libros sacros attingere. Nam, et
rem amisit, et vitam. ΑἹ lis etiam fuit de reliquorum in navi
mercibus, quos ea causa non tenebat, eaque per quatuordecim
jam annos producta est, ut Regi non ita pridem necesse
fuerit, interventu auctoritatis suz, et gratie, apud Hispa-
num agere, sua ut illis restitui possent, neve reliqui illi, qui
crimen idem non admisissent (magnum scilicet crimen, quod
Biblia penes se haberent) eadem jactura bonorum plecteren-
tur. Utinam hsc non nimis nota, nec aliter, scio, (quan-
tumcunque rem Cardinalis dissimulat, vel Rom: vivitur.
Ubique quidem apud vos (quam late patet per Europam
Christiana res) proverbio jactatum est, Olere fascem, qui
libros sacros in sinu ferret, quive Psalmos Davidis cantillaret.

Neque hoc verum est (ignota lingua absconditos jacuisse :) Non enim Latina
lingua ignota est, Ecclesi» Latinss.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 149. [Op.,
tom. vii. col. 788. B.]

At ignota in lingua libri Sacri abscondili non Jacuerunt :
quia lingua Latina Latine Ecclesie ignota non est. Et estne
Ecclesia jam ulla Latina, nempe cui vernacula, et cum lacte
materno sit, Latina lingua? quam nisi quis in Scholis didi-
cerit, nihilo ea cuiquam minus ποία est, quam Greca, vel
Hebrza.: Eruditis ergo solis, et inter eos Ecclesiasticis, nec
iis tamen omnibus (scit hoc Cardinalis verum dici) verum,
qui operam ei navarunt, forte non ignota. Ecclesie vero

APOLOGIAM RESPONSIO. 971

ignola, (id est) populo, toti vero sexui feemineo, et (ut Apo-
8tolus) /diofis", etiam qui Latium ipsum jam occupant. Prze-
varicatio heec mera est.

Sed etiam Biblia vulgaribus linguis edita non desunt, quamvis non passim
concedantur iis, qui rudes et imperiti cum sint, eas nisi perperam intelli-
gere non queunt.—[BelL Apol. pro Resp.] p. 149. (Op., tom. vii. col.
788. B.]

Verum et Biblia jam vulgaribus linguis edita non desunt, [De earum
quamvis non passim concedantur imperitis. Certe nisi conce- bus apud
dantur imperitis, desunt adhuc. Quorsum enim edita? An MES
ut peritis concedantur, qui Latine satis intelligunt? Nihil
opus; opus rudibus, opus imperitis, qui Latine nesciunt, qui-
bus nisi concedantur, edita non sunt, ne nunc quidem, cum
sunt edila. Sed neque vere dicitur a Cardinale, Biblia vulga-
ribus linguis edita non deesse. Desunt adhuc vulgari lingue
nostre Biblia vestra. 'lTot jam annos incubuerunt versioni
sus nostrates vestri, nec dum tamen edolata est,in annum
premitur non nonum*, sed novies nonum, alter (credo) Levia-
than partus futurus: nam celerius multo Elephanti pariunt».

Et hzc jam altera Cardinalis veritas est.

Interim vero, nostra non desunt: quod vero neque vestra
desint, nobis, ut par est, et nostris habenda gratia. Nam
vobis ne per somnium quidem in mentem hoc prius venit,
quam a nostris susceptus labor iste, in /inguas vulgares Sacra
Biblia transferendi. Refugistis diu; Vulcano pugnastis. Tan-
dem (quasi ursus ad palum, ita) inviti eo accessistis, metu
partim, ne parum in rem vestram a nobis accensa hzc
lu.erna: partim etiam pudore, quod per nos primum, Genti-
bus, populoque in iis Christiano, nota jam Scriptura, et
voluntas Domini tam diu clam habita. Admovistis ergo 268
manum :egre tandem, zgre (inquam,) quod Duacenses nostri
quasi cum suspirio confitentur, et quiddam nescio quid, tan-
dem, edidistis*, sed quasi ἀκρόασιν Aristotelis, Azymis vestris,
Preputiis, Didrachmis, Archisynagogis, Paracletis, Parascevis,
Victimis, Neophytis, Depositis, Holocaustis*, nec portentis
verborum modo, sed sententiarum quoque serie szpe implexa

* [1 Cor. xiv. 16. lumen primum 4.Dp. 1609; volumen
* [ Horat. Epist. ad Pie. 388.] alterum A. p. 1610.
» | VideC.Plin. Hist. Nat. Preefat. ad * [Vide Pre fat. Vers. Duacen. "Τὸ

Vesp. Op., tom. i. p. 188. Lond. 1826.] the English Reader,' p. 7.]
z [Prodiit Versionis Duacensis vo-

p B2

[Quare
Conciong-
tores in-
Btituti.]

260

372 AD CARDINALIS BELLARMINI

atque involuta, interdum etiam absurda, atque aliena sic
undique obscurstum, ut non nisi paulo jam magis intelligi
queant, quam olim Latina cum essent: ut etiam jam, cum
non desunt, desint tamen, et Interpreti vestro Interprete opus
sit, et in Idolum versa versio vestra, quz 05 Aabet, οἱ non
loquitur*, nec minus in Idolum plebs ipsa, quz aures habet,
sed non audiendi-. ta, qua potestis et audetis, populum Dei
arcetis a libris Sacris. Quorsum autem? Quos olim Moses,
quos Paulus, quos Patres, inprimis Chrysostomus?, ita serio,
ita szepe, ad lectionem eorum sedulam, nec in Templo solum,
sed domi etiam invitavit. At idem, quod olim, periculum,
nempe ne perperam inielligant. ἘΠῚ an ea vobis ratio com-
moda videtur, quo ne perperam intelligant, ut omnino me
intelligant ? Imo legant, intelligant, (quee dabit Deus) sicubi
hzreant, condiscant a "Theologis, qui citius ex parte intelli-
gentes deducent ad veritatem, quam omnino Sacrarum lite-
rarum rudes.

Atque δὰ hoc ipsum instituti sunt Concionatores, qui populari lingua expla-
nent, quee Latine in Ecclesiia leguntur.—[Bell. Apol. pro Resp.) p. 149.
[Op., tom. vii. col. 788. B.]

Sed Concionatores ad hoc ipsum instituti, ut, que Latine
leguntur in Ecclesiis, ea. populari lingua ezplanent. Si popu-
lari lingua legantur, qui Jeguntur in Ecclesiis, annon com-
pendium fiet inferpretis, ut magna ex parte plana jam, minus
proin egeant ezplanante? | Neque vero ad illud instituti sunt
Concionatores, ut, quee Latina 1n sacris, vernacule reddant,
quin, ut sensus eruant, non verba transferant; quise si ezpla-
nala lingua populari legantur, populo lecta intelligantur,
Concionatori minuetur labor. Quanquam quis vidit unquam
apud vos, interim dum Missa fieret, stantem pro suggestu
Concionatorem, qui Commentatorem ageret Missificanlis, et
quid murmuret uno loco Sacerdos, quid sileat altero, quid
gesticuletur tertio, populum sua lingua admoneret? Opus
vero, ut non populus hsc, quin Sacrificus ipse plerumque
doceatur, tam sseepe bardus, ut quid dicat ibi, quid faciat, vix
ac ne vix quidem ipse intelligat ; nein Missa quidem : tantum
abest ut exploratum habeat Testamentum Vetus οἱ Novum ;

» [Pe. exv. (Vulg. cxiii.) 5.) Matth. Op., tom. ii. pp. 18. 14. ; Hom.
ς (Ibid.) ix. in Coloss. tom. iv. p. 137. lin. 17.;
4 [Vide S. Chrysost. Hom. il. in Orat. xviii. tom. v. p. 106.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 979

qui, et Episcopi reperti sunt, qui in laude sua ponerent,
quod neque legere curarent, neque intelligeret. Sacerdotum
vero hic inscitia tanta, ut proverbio locum fecerití: cujus
cum conscius esset Cardinalis, atque illius paulo eum suppu-
deret, sciens (credo) maculam hanc prudensque przeteriit.

Si anno 1562 Scriptura interfecta est, ergo ἃ Luthero ante ἃ mortuis revo-
cata est, quam ab Antichristo interficeretur. . . . Atqui hoc vere inauditum
miraculum est.— (Bell. Apol. pro Resp.] p. 149. ( Op., tom. vii. col. 788. C.)

Jam locus de Generali Censura?, (qua Testes hi duo jugu- [De Gene-

lati dicuntur) nihil erat cur Cardinalem in jocum solveret vel da cderda
facetum ita faceret. Duplex eo loco error. Nam neque vel num ἣν
ript.

una setate, vel uno vulnere unius hominis, conciderunt Testes
illi, (nec id Regi unquam in mentem venit) tantum mori-
bundi jacuerunt, diu et vulneribus multis, ad necem dati :
quamdiu (scilicet) diuturnam passi szevitiam, sub percussorum
manibus oppressi gemuerunt. Atque hoc, ictibus multis,
multorum (in quibus instare poterat), placuit autem Censure
illud, tanquam unum e novissimis, nominatim ponere: sed
ad cujus exemplum, aliquot ante szculis, simili in eos modo
szevitum fuerit. Ideo autem placuit, quod placuerit ibi valde
vox, et usurpetur subinde, Censorio mucrone jugulandi^, quasi
jugulum ipsum pefere jam in animo haberent. Et ad eam
quidem rem prodiisse Censuram hanc, sed, δὰ quod prodiit,
non itidem perfecisse. Successus, in eo vobis, non animus
defuit. Jam, ut cs:esim, non punctim: et a multis, non uno:
et diu, non momento, Testium internecio: ita, nec ad vitam
statim revocatio, nec unius opera, vel alterius, sed et tem-
poris non exigui interventu opus erat, et multorum Martyrum
sanguine ea res stetit. | Miraculo tamen nullus hic locus,
non magis, quam si, qui diu e morbo decubuit, diutine itidem

Ferdinan. Corduben. cum privilegio
Imperiali, 4to. Preefixum est, Decre-
tum Ferdinandi de Valdes, Inquisit.
Gener. datum Vallesoleti Aug. 20.
1554. Prodiit iterum, titulo post ver-
bum ' Inquisitionis' ita mutato, * Con-
Btituto adversus heereticam pravitatem

* [Respicit forsan dictum Georgii
Creighton Episc. Dunkeld. — Vide
* Spotawood's Hist. of the Church of
Scotland. lib. ii. ad an. 1538. pp.

66. 67.] d
1de

f [^ Indoctior Monacho."
Erasm. Adag. p. 803.]

ες [Anno 1554 prodiit liber, cui
litulus, * Censura Generalis contra
errores quibus recentes hseretici sa-
eram scripturam asperserunt, edita a
supremo Senatu Inquisitionis adver-
su8 hsereticain pravitatem et aposta-
siam in Hispania, et aliis regnis, et
dominiis Caesares Majestatis consti-
tuto. Pincie, cx Officina Francis.

et Apostasiam in Hispania et aliis
regnis et dominiis Ceeeureee Majestati
gubjectis. Venetiis, ex Officina Jordani
Zileti «pLxir'4to. Vide Mendham's
Literary Policy of the Church of
Rome, cap. ii. pp. 55. 56. Lond. 1830.]

b [Vide Pref. in Cens. apud Cen:s.
Gener. fol. 10. ἃ. Edit. Venet.]

974. AD CARDINALIS BELLARMINT

et paulatim, non subito convalescat. Sensim crepuscula
subierunt, obscurati per gradus, donec toto tandem corpore
cilicinum saccum referrent. Sensim itidem, non simul,
exierunt rursus de crepusculo, ut multorum opera interces-
serit, per tempus multum, quo splendorem pristinum recupe-
rare possent. Lutherus ei rei operam aliquam suam forte
interposuit, sed non tantam tamen, ut solus totum effectum
dederit ; aliorum, et qui ante, et qui post illum, sua in opere
hoc nec infima laus est. Sed Cardinalis, ita, ut videtur,
somnio suo íriduano capituri, ut quicquid in hoc genere
praestandum sit, id bidui opus putet, aut ad summum fridui :
nec méminit, miraculum ilud esse inauditum, ut Lile jam
270 alate sint, Ate non siti; morbi chronici sint, at non lenta
remedia.
Sed omissis jocis . . . censura non jussit comburi translationes omnes, excepta
sua, cum recipiat translationem LXX. Interpretum et permittat . ..
Syriacas, Chaldaicas, Latinas etiam recentiorum non paucas Sed com-

buri jussit translationes hsereticorum, . . Lutheri et similium.—T[Bell.
Apol. pro Resp.] p. 149. [Op., tom. vii. col. 788. C. D.]

[Deversio. — Mittamus ergo hsc, quie vel ipse jocos appellat, ut joco
sius dicta : et quidem Joci sunt, nec przterea quid, quibus oblec-
notati] tare se voluit senex. Causam enim illi non juvant. Rogo
damnate (si bene legisti Censuram) non Lutheri solum, et
nostrorum: etiam Editiones alie, et quidem hominum ves-
trorum, et vestris in urbibus, officinis, et prelis, Parisiis,
Antverpie, Venetiis, excusze*. Preecipue autem ssvitum est
in Testamentum novum : in quo, quicunque vos male habuit
locus, tanquam suspectus hzreseos, Censura vestra statim
jugulatus est!. At honor hic habendus fuerat divinis literis,
ut, etsi locis non paucis peccatum aliquod in translatione
foret, libri tamen ex eo ne exurerentur. Honor is habitus
est Editioni vestre vulgate, a Clario vestro, qui moderatione

ι [* Legimus duos Prophetas saccis ἡ δ᾽ " ΧΑτη σθεναρή τε καὶ ἀρτίπος-"
indutos, advermus Antichristi doctri- οὕνεκα πάσας
nam preodicaturos, atque ab illo inter- πολλὸν Vici ag φθανέει δέ τε
ficiendos, et à Deo post triduum resua- πᾶσαν ἐπ᾽ αἷαν
citandos."—Bell.A pol. pro Resp. p.147, βλάπτουσ᾽ ἀνθρώπους" ai δ' étaxé-
et Op., tom. vii. col. 787. B.] ονται ὀπίσσω.
[Καὶ γάρ τε Λιταὶ εἰσὶ Διὸς κοῦραι Hom. Il. ix. 498—503.
μεγάλοιο, * (Vide Exempla Bibliorum, diversis

χωλαί Te, ῥυσαί re, παραβλῶπές alypographis excusa, quee indigent cas-
τ᾽ ὀφθαλμώ" tigatione et censura, apud Cens. Gener.

αἵ ῥά τε kal μετόπισθ᾽ "Arns àAé-— foll. 14.b.—16.a. Edit. Venet. 1562.]
γουσι κιοῦσαι. ! (Vide ibid. foll. 24.3.—29.a.]

APOLOGIAM RESPONSIO 375

(ut ipse ait) usus, usque ad octo millia ibi loca emendavit ».
Ad octo millia? Pauciora (credo) Lutheri errata sunt. En
hominis tamen in sacros libros reverentiam : Octo millibus
locis emendavit, nec damnavit ad flammas. — Pessimo itaque
exemplo id factum a vobis: Nec vos id zquo ferretis animo,
si imagines vestre, statim ubi Sanctos, quorum imagines
sunt, ad vivum non referant, vel si male tornate dolatzve
sint, in pyram ardentem abjicerentur. Multze feruntur, per
Hispaniam, B.Virginis icones facie nigra (quz tamen ZEthio-
pissa non fuit), haud (credo) impune ferret, qui Vulcano
tamen traderet. Pari (credo), imo majori ratione, etiam
sacris libris literisque parcendum fuisse, nec ita igne in illas
bacchandum, si vitio interpretis, in illis, (non minus quam
artificis in imaginibus,) admissum fuerat, quod non oportuit ;
nec tam infami poena luendum illis vitium non suum, sed
interpretis sui. Sed etiam, quomodo verbo Christi, membris
Christi parceretis vos, qui Christo ipsi vestro panaceo, post-
quam mucescere paulo incipit, vel scatere vermibus, non par-
citis: sed iisdem, quibus librum ejus, flammis expiatis ?
Si ea sententia vera sit, tria sequentur. .... Primum,. . in Ecclesia veteri
primis quingentis, vel sexcentis annis nullos fuisse Scripture ... libros.
Siquidem duo illi Prophetes . . . non apparuerint, nisi poet exortum Anti-

christum, ... Antichristus exortus non est, nisi post annum . . . eexcen-
tesimum.—(Bell. A pol. pro Resp. ) pp. 149, 150. [Op., tom. vii. col. 788. D.]
Videamus jam, quid tota ista de re videatur Cardinali ; [Per totum
et incommoda illa /ria, qui ruitura in Regem nuntiat, si uet -
Testamenta duo Testes hi duo sint. Primum, sexcentis primis num exsti-
annis nullos fuisse S. Scripture libros. Magnum incommo- Berip.
dum ! zZntichristus ezor(us non est ante annum sezcentesimum. tare,]
Esto. Non apparuerunt hi Testes, nisi post exortum Anti.
christum. lgitur, primis sexcentis, duorum Testamentorum 27]
libri non apparuerunt. Mitto, quod mon fuisse proponit:
probat, non apparuisse, cum esse possint, nec apparere. Res-
pondeo. Vestri hominessic annotarunt. Non dicit, Εἰ dabo
duos Testes, sed, Et dabo duobus Testibus. Ipsi non dantur,
datur ipsis. Sint autem oportet, quibus detur, quo detur eis;
alioquin dari eis, qui non sunt, nihil potest. JFuerant ergo
prius Testes illi : verum etsi fuerant, non illis dari poterat, ut
prius contra Antichristum prophetarent, quam Antichristus

* [Vide Clarii Preefat. in Biblia sua, apud Criticos Sacros. tom. i.]

[multum

tamcn ob-

scuralbse.]

272

976 AD CARDINALIS BELLARMINI

appareret. Esset hoc vere inauditum miraculum, nullus dum

existeret Antichristus, contra Ántichristum, contra non Ens
testimonium ferre. Non fuisse vero duos illos Testes prius,
non prius apparuisse, nec nisi tum; verbum in contextu
nullum. Diu ante, et erant, et aliis de rebus testati sunt.
Hoc ergo ibi non dicitur. Illud dicitur, non datum fuisse
illis, ut pugnarent contra Antichristum ante tempus illud.
Qui poterant, cum necdum Antichristus appareret, contra
quem pugna illis, et prophetia, et testimonium? | Velletne eos
Cardinalis (quod ipse nimio quam ssepe facit) cum umbra
pugnare ? ?

Si duo Prophete duo Testamenta significant, toto tempore regni Antichristi
predicatio Scripturarum vigeat...necesse est. Cur ergo... deplorat
Rex csecitatem et ignorantiam . . . tot sseculis invaluisse apud Christianos !
—([Bell. Apol. pro Resp.] p. 150. [Op., tom. vii. col. 789. B.]

Sequitur alterum. Deplorasse jam ante Regem cecitatem
eam, que apud Christianos invaluit, cum tamen sub .nti-
christo Testes hi duo prophetarint. Hsec autem duo videri
repugnantia. Videri quidem, sed infirmis oculis. Prophetasse
enim, totoque id Zn£ichristi tempore : non pari tamen semper
successu prophetasse, nec eadem semper potestate prophetia
ila sua Antichristum expugnasse: "Testimonium quidem
tulisse, etsi Zes£imonium eorum pauci interdum, interdum vix
quisquam receperit. Alioqui, quomodo przvaleret Antichristus
contra eos? Prwvalebit autem, (nec vos negatis) et vincet
illos. Verba sunt ipsa, eo ipso loco. At contra quem pugna
valida, oppositio fortis est, procul is ἃ victoria. Etsi ergo
nullum sub Antichristi Regno tempus, quo non contra errorem
ejus aliquem decertatum sit, ex ore istorum Testium : pro
parte tamen Regni sui maxima, Óellum fecit contra illos, et
vicit illos^: ut, tametsi prophetent illi, prophetiz tamen non
credatur a terre incolis: Dum quidem triumphabat Anti-
christus, et quasi in “06 erat, eclipsin passi sunt Testes hi,
idque illis evenit tandem, quod Soli a nebula spissa, qui
tamen nube disjecta erumpit clarior: quomodo et isti pridem,
revelato jam et inclinante Antichristo. Muti vero haud
unquam fuerunt. Testes enim esse non possunt, nisi Zestimo-
nium ferrent veritati, etiam cum nemo illud recipit. Vel

5 [Vide Erasmi Adag. p. 324, sub ? fApoc. xi. 7.]

τος. σκιαμαχεῖν.

APOLOGIAM RESPONSIO. 977

enim in densissimis Ántichristi tenebris exstiterunt semper
alqui, vel ex Antichristi ipsius mercenarii, qui (Balaami
instar) loca quzedam Scripturze interpretati sunt, etiam con-
tra praxin, etiam contra Decreta ipsius Antichristi. Quorum
non nemo Cafalogum texuit P. .

Duos Prophetas post triduum ... in colum assumptos fuisse. Quare...
necesse est, u& Scripture in colum jam sint recepte atque ab oculis
hominum absconditee, si quid similitudo duorum Prophetarum et duorum
Testamentorum valeret. [leg. valet.] Atqui videmus duo Testamenta in
manibus hominum... et Bibliothecis [/eg. Bibliothecas publicas et pri-

vatas occupasse.] Nutat igitur undique conjectura Regis.— [ Bell. A pol. pro
Resp.] p. 151. [Op., tom. vii. col. 789. C.]

Ultimus autem nisus Cardinalis, Duos hosce testes, id est, [In celum
Scripturas sanctas, nondum in collum assumplos esse; neque Mein
apud homines in terris unquam amplius visos, atque ab oculis deed iuga
hominum abscondilos. Esse enim etiamnum in hominum ma- habite.]
nibus, atque in Bibliothecis asservari. | Nutare ergo hic conjec-
turam Regis. Ac ascendisse ad celum 'Testes duos dicit versus,
absconditos ab oculis, nunquam amplius visos, non dicit, Lu- -
minaria*" enim dicuntur esse testes hi. In celo ergo esse
possunt: et videri tamen, nec abscondi. Gratificari paulo
ante Bedz voluit hyperbole quadam, dum Paradisum lune in
propinquo poneret!. Parem hoc jam loco gratiam si faceret,

Rex non laboraret. Et quidem, quis ita non loquitur, dum
ob felicem aliquem eventum sibi gratulatur, /n celo sum *,—
sublimi ferio sidera vertice *,—d« ἀετὸς ἐν νεφελῇσι, Nec
abhorret ab ea Psalmus, Zscendunt usque ad cclos*. Nec
aliud sibi vult sublimis ista in nube subvectatio, nec aliud ea
phrasi significatum voluit D. Joannes, quam /riumphum ilum .
gloriosum, quem de Antichristo habituri sunt. Antithesi
autem hoc apta et concinna. Qui, nempe, paulo ante tan-
quam inglorii sepulti sunt, et sub terram abditi, jam «elut
gloriosi vicissim emicant, atque in coelum ipsum quasi recepti
sunt. Nec apta solum, sed desumpta etiam ex Testamento
veteri loquendi formula. Elie enim instar, ignem in hostes
devocare?, celum, ne pluat, dicuntur claudere*: atque ejusdem

» [Vide Mart. Fl. Illyrici Catalog. ? [Αἰετὸς ἐν δὰ γενήσεαι.---

Test. Veritatis, Argent. 1562.) Arist. Aves, 078.
* Ps. cxix. 104 ; 2 Pet. i. 19. * Pa. cvii. 26.
Váde supra, p. 356. * [Apoc. xi. 5.]
* [Cicer. ad Att. ii. 9. * [Ibid. 6.]

t (Hor. Carm. I. 1. 36.]

279

978 AD CARDINALIS BELLARMINI APOLOGIAM RESPONSIO.

Elie ad exemplum, conscendunt quasi Currum Triumphalem,
atque in sublime celum feruntur. Ubi quasi in throno con-
sidentes AÁntichristum jam ipsum causam jubent dicere.
Vident hoc inimici illorum ; magna ex parte completum vident:
vident regnare et triumphare testes hos de collo jam, vident
(inquam) inviti, etiam qui nolunt videre. Atque hic jam
Cardinalis nisus ultimus, nisus irritus.

Neque utile nobis est, ob eam conjecturam & communi sententia Patrum
nostrorum Ecclesismque recedere. Omitto quse dicuntur de alia significa-
tione duorum Prophetarum, quoniam eam in libris Controversiarum ...
refutatam reliquimus.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 151. [Op., tom. vii. col,
789. C. D.] |

Utile tamen sibi suisque dicit, non recedere ab hac sen-
tentia, Patrum scilicet communi οὐ Ecclesie. | Patrum non
damus, vel Ecclesie veteris communem ; sed utile tamen Pap:e,
ulile Cardinali, ne ab ea recedant, Regiam admittant.
Verum Aonesfum modo sit, de wili ipsi viderint, de quo
quidem, quam de Aonesto, sepe magis solliciti sunt. Αἴ de
expositione Regis altera, nec minus recepta, refert nos ad
librum suum*: (id est) Cardinalis ad Cardinalem, ubi quod
refutatum reliquisse se dicit, pro relicto habemus, non autem
pro refutato.

* [Vide Bell. de Rom. Pont. lib. iii. cap. 6. Op., tom. i. pp. 188, 189.)

Ap ΟΑΡυτ DUODECIMUM.

De quatuor visionibus S. Joannis in Apocalypei, in quibus Antichristus desig-
natur.—[Bell. Apol. pro Resp. Op., tom. vii. col. 789. D.]

De quatuor visionibus S. Joannis in Apocalypsi, in quibus
Antichristus designatur.

Cum interpretes hujus loci consulere instituissem, inveni tot sententias quot
fere .. . Auctores.— [ Bell. Apol. pro Resp.] p. 152. ( Op., tom. vii. col. 790.A.]

ExCUSSURUS hoc Capite Visiones quatuor Cardinalis, et [De visio-
primo Equorum, ins?ituit consulere loci ejus interpretes, invenit ED
autem quot fere Auctores, tot sententias. Et cur ergo in rum in
Regem iniquior sit, post alios sic inter se discrepantes, sen-
tentiam quoque suam proponentem ? Nam vel a celo sunt
illae illorum sententiz, vel ab hominibus* : et si a celo quidem
forent, et 4 Spiritu Sancto dictate, idem omnes spirarent,
nec tam inter se varie forent, adeoque contrarie: sin αὖ
hominibus, e& e suo cujusque sensu conjectura sus, quod illis
fuit, illud idem cur Regi, cur cuiquam liberum non siet,
ponendi scilicet atque exponendi sententiam suam, sua tum
methodo, tum consecutione, neque fluentem minus vel cohz-
rentem ?

Pallidum equum Antichristum esse Rex docet, quo Auctore non indicat. —

( Bell. Apol. pro Resp.) p. 152. (Op., tom. vii. col. 790. A.]

Injurius ergo in Regem, dum id querit, quo 4uctore ἢ [Quia de
Dum id queritur, quo Auctore non indicat. Nam quo Auctore 5, ee
Ribera, et Viegas, (qui de vestris novissimi scripserunt) ille do-Aug ,
Trajanum* ejusdem Egui pallidi sessorem facit, iste Domi- nus, d
tianum*? Nec istorum alter de Auctore suo, nec alii, qui Bede]

* (Matt. xxi. 25.) * [Blas. de Vieg. in Apoc. cap. vi.
* [Ribera Comm. in Apoc. cap. vi. Comm. iv. sect. 6. p. 331.]
num. 26. p. 144. Lugd. 1592.]

274

380 AD CARDINALIS BELLARMINI

Mahometum 3, interrogati facile responderent. Se sententize
su:e Auctores fuisse intrepide dicent, in tam multis tam non
modo diversis inter se, sed etiam adversis sententiis, fas sibi
fuisse suas quoque interponere. Nec quod istis licuit, Regi
debuit non licere, Sed ubi memoria Cardinalis, dum querit,
quo auctore? Annon enim ex Abbato? Qui toties jam
nihil afferre Regem dixit, nisi ex vel illo, vel Brightmanno,
(scilicet) tam subito sui immemor, ut jam exciderit ei vel
uterque vel alter, quem ita sepe Regi 4uctorem affinxerat.
Ut tamen de Auctore respondeat. Nec ab eorum sensu
longe discedit Rex, quos ibi Cardinalis affert, Augustini*
scilicet, et, qui ante illum, Victorinif, et qui post, Bedze nostri,
qui in tribus Eguis, Rufo, Nigro, Pallido, Rufo bellum,
Nigro famem, Pallido pestem intelligunt. Nec hec unquam
negare Regi animus. Sed ubi bellum, ibi Aostis : hostis,
quem gladio petat bellator, quem Equo insequatur. Qui
Equum conscendit, gladium eduxit, aliquem sibi proponit,
quem persequatur, nisi 81 Sciamachiam hic Cardinalis somniet.
1. In Equo 7ibo ejusque Sessore, Triumphum Christi intel-
lexit, qui per Apostolos (etiam dum in vivis essent) Evan-
gelium ad multos late propagarat. 2. In Rufo autem, (qui
sanguinis color est) qui Equum album, id est, credentes
Evangelio Christianos, omni crudelitatis genere persecuti
sunt, Imperatores Rom: sanguinarios. Et quis fere inter-
pretum aliter hic animum habet? 8. In Nigro famem qui-
dem et Rex, non solum tamen corporalem ven£ris, qua panem,
sed et spiritualem mentis, qua verbum Dei esurit; nec hoc
novum est, cum literali sensu spiritualem conjungere. Nec

4 (Ut Joachim, Seraphinus Firma
nus, et, alii, quos citat Corn. ἃ Lapide
in Apoc. vi. 8.]

* (* Tres ergo equi, fames οὐ bella
et pestis intelliguntur: quod etiam
Dominus in Evangelio &uo preedixit,
qu& et jam fiunt, et imminente die
judicii amplius futura sunt."— Pseudo-
August. Hom. v. in Apoc. apud S. Aug.
Op., tom. iii. Append. col. 8119. B. C.]

f (* Equus rufus, et qui sedebat
super eum habens gladium, bella fu-
iurasignificant... Equusniger famem
significat . .. Equus autem pallidus,
et qui sedebat super eum nomen habe-
bat Mors. Hsc cadem quoquc inter
ceteras clades promiserat Dominus

venturas pestes magnas."—S. Victorin.
in Apoc. cap. vi. — Gall. Bib. Patr.
tom. iv. p. 57. col. 1. C. D. E.]

€ jos tres equos ita exponit Beda
δὰ Apoc. cap. vi. Op. tom. v. coll.
718, 714. Contra victricem vincen-
temque Ecclesiam exiit equus rufus,
id est populus sinister, ex sessore suo
diabolo sanguinolentus." *' Equus ni-
ger falaorum caterva est fratrum, qui
&Lateram rectee professionis habent, sed
socios laedunt per opera teneUrarum."
Et de equo pallido, “ Heeretici, qui se
Catholicos palliant, morte inbabita.
trice digni, perditorum post se rapiunt
exoRditums

APOLOGIAM RESPONSIO. 9381

Ribera^ hoc negat. E! qui per Equum nigrum Hereticos
designari statuunt, necesse habent famem suam ad divini verbi
penuriam revocare. Atque ita Rex: postquam enim, effusa
in Christianum orbem Gotthorum atque Vandalorum illuvie,
barbaries orbem occupavit : ex barbarie illa, crassaque passim
linguarum et literarum ignorantia, ubique hzreses multz,
ubique illa, (quam dixi) fames spiritualis invaluit. 4. In
Pallido autem, pestem et ipse intelligit atque adeo corpo-
rum, precipue tamen (quz Antichristum comitari nata est)
animarum. Quamvis enim et in corpora, in animas tamen
przcipue szviit, przecipue szviet Antichristus, ut XVII». cap.
habetur. Sessor pallentis. Equi, Mors dicitur. In Morte
vero tum Rubri, per gladium in corpora, tum Nigri, per
famem, in animas bacchantis, utraque, inquam, szvitia conti-
netur. Utroque Equo pugnat Antichristus, de neutro de-
scendere vult, etiam moriem ipsam corporum spirat adhuc.
Vide mihi illam in nuptiis lanienam Parisiensem!; vide
cultellum, Regis Henrici Tertii *; jam vero Quarti! etiam
sanguine madentem, nec alia de causa, quam ut Antichristi
regnum stet, nihil de eo pereat: favente non uno, sed pluribus
Theologis, quos erat Parricida sciscitatus ad Henrici Tertii
mortem (ut refert Mariana":) favente vero et stimulos addente
Mariang libro, ad Quarti. Quz qui viderit, nze ille Pallidi
equi sessorem paludamentum ferre videbit, uti Nigri atrore
pullatum, ita Rufi sanguine purpuratum : vere, ut ei pestis
nomen conveniat, ut qui non minus in corpora grassetur
quam animas ; utriusque vit:e lues, atque pernicies, quaque
corpus huic szeculo vivit, quaque anima futuro.

Hanc visionem ad Antichristum non pertinere, preesertim cum ex communi
sententia omnium expositorum de Antichristo agatur paulo post in eodem
capite in apertione sigilli sexti. ... Ex quo intelligimus, falsum esse, quod
adversarii dicunt, Antichristum jam regnasse annis mille et amplius.—
(Bell. Apol. pro Resp.] p. 152. [Op., tom. vii. col. 790. A. B.)

^[*Multi...inequonigro hsereti- tom. iii. p. 126. seq.)
eos intelligunt ^L. iber] in A κ (Thuan. Hist. lib. xcvi. cap. 8., tom.
[cap]. [leg. vi. num. 16. p. 139. “ or. iv. p. 764.]

tasse ergo ita locus explicabitur, fa- 1 [Die xiv. Maii αν. 1610. à Ra-
mem quidem bic preedici, at non cor- vaillaco percussi.]
poris, quse nihil ad hsereticoe pertinet, » [J. Marian. De Reg. et Regis In-
sed famem... et penuriam verbi Dei." stitut.] lib.i. cap. 6. [p. 53. Mogunt.
— Ibid. num. 20. p. 141.] 1605.

! (Thuan. Hiet. lib.] lii. cap. 7. 8eq.,

(Quid per
uum pal

lidum,]

[et stellam

cadentem
gignifice-
tur.]

276

382 AD CARDINALIS BELLARMINI

Sed nihil ad Antichristum Equus pallidus. Nam ezposi-
lores ea post ad Anlichrislum referunt, que in apertione sexti
Sigilli narrantur. Sed neque referunt omnes. Non enim
Ambrosius de antiquis, non Arethas de mediis, non Viegas
de nuperis. Ambrosius de excidio Hierosolymitano?. Are-
thas de passione Christi intelligit^. ^Viegas de persecutione
DiocletianiP. "Tum, qui referunt, minus id apte. Nec enim
ibi vel Equus apparet vel Sessor, qui reliquis respondeat ;
non Persone usquam mentio, vel Síatus, non Persecutionis,
vel ultime, vel ullius: tantum ferre motus ibi videtur, sol
denigratus, luna in sanguinem versa, stelle colo labentes,
calum obvolutum, ultimum denique judicium ; Antichristi vero
vestigium haud ullum. "Tum denique si (quz nulla ibi est)
non obscura esset Antichristi designatio, quid obstat rem
eandem, eodem Capite, non eodem modo, bis describi? Qui
minus, quam JPáaraoni septem vaccarum, seplem spicarum,
duplici somnio, una eademque septennii fames prenuntiata
est1? Qui minus, quam Josepho, duplici, (eodem capite)
manipulorum una primum, stellarum post adoratione altera,
una eademque res, futura scilicet in Egypto dignitas prenun-
tiata est'*? Geminata enim visio (ut ibi Joseph) firmitatis
modo indicium. Nam de mille annis et amplius, semel jam
habet responsum, nec hic jam amplius repetendum.

Sed nos per stellam cadentem Lutherum significari credimus, per locustas
hrereticos Lutheranos et Protestantes.—[Bell Apol. pro Resp.] p. 153.
[Op., tom. vii. col. 790. B. C.]

In ea jam (qua sequitur) Tubarum visione cap. IX. convenit
primo, per s/ellam ibi deciduam, perque locustas, Antichristi
precursores designari. At, illi, Lutherus stella est. Lutherus
stella? quem miselum et obscurum fraferculum, nulla in
Ecclesiastica dignitate constitutum, e Coenobio (nescio quo)

» ["Sigilli sexti apertio δὰ Judso-
rum rejectionem, sicut diximus, et
ad gentium vocationem pertinet. ...
Terrae motus factus est magnus. Per
terram in hoc loco Judsei designantur;
terre motus factus est magnus, quando
ἃ Romanis heec gens est devastata."—
Berengaudi Expos. in Apoc. Vis. iii.;
apud S. Ambr. Op., tom. ii. App. col.
533. B.]

9 [Τίς δὲ ἡ λύσις τῆς ἕκτης σφραγῖδο:;
ὁ σταυρὸς τοῦ Κυρίου, καὶ ὁ θάνατος, οἷς

ἠκολούθησεν ἡ εὐκταῖα πᾶσι πιστοῖς τε
καὶ αἰσθητοῖς ἀνάστασις... Καὶ σεισ-
μὸς μέγας ἐγένετο. Σαφὼς τὰ ἐπὶ
τῷ σταυρῷ 'y να σημεῖα ἡ ὀπτασία
ἡμῖν &rate"ypáoe.—Areth. Comment,

,C8p. xviii. in Apoc., ὌΠ (Ecumen.

Op., tom. ii. p. 708. C.
P [Blas. de Vieg. in A
Comm. iv. sect. 9. p. 330.
3 Gen. xxvii. 32.
τ Gen. xxxvii. 7.

cap. vi.

APOLOGIAM RESPONSIO. 883

erepsisse, nulla vel eruditionis, vel sanctitatis eximise opinione
insignem, soletis dicere? Et ille jam S£ella vobis, in ccelo
splendida? Quam vero hoc non convenit? Quam toto ccelo
aberrat Cardinalis ? Quanto rectius Rex, qui per coeleste hoc
sidus illustrem aliquam personam, in colo, loco (scilicet)
Ecclesise sublimi et eminenti sitam, sideribus ipsis supparem,
nominis claritate, et dignitatis radiis longe lateque fulgentem
Pontificem aliquem potius designatum putet? In Pontifice
enim insunt hec omnia: ad pauperem et ignotum Monachum
detorqueri, nisi inepte non possunt.
Et nos ... facile demonstrare possumus, quo modo Lutherus ceciderit, quo
anno, qua occasione, quanto strepitu, e& quem exercitum locustarum de

abyssi puteo eduxit [leg. eduxerit.—Bell. Apol. pro Resp.] p. 153. (Op.,
tom. vii. col. 790. C.]

At, qua occasione primum Lutherus in certamen descendit, [Lutherus
praetereundum Cardinali fuit; vix ea satis honesta fuit, qua ad PRSE
Papam ipsum, qua ad Pape Questores: Papam, qui indulgen-
liarum impostura veteri orbem Christianum expilare, (qua
arte dotandis sororibus, ditandis Nepotibus diu abusi): Qwe-
stores, qui non sine feda, nec ferenda blasphemia, merces
illas protrudere soliti, (ut erat Gens illa nimis audax semper,
et importuna,) tum indulgentiis suis efferendis, vel etiam
(horreo scribens) siquis B. Virginem violasset*: tum, Reli-
quiis confingendis, ut etiam de pennis ab ala Gabrielis avulsis,
populo per fraudem illuderent*. Tam vero hzc Luthero justa
fuit occasio, in illos Bullarum venditores invehendi, tam hoc
grave malum Orbi incubuit, ut Pontifex ipse, ut Patres in suo
(quod vocant) Concilio ad Tridentum, fzcem illam totam
Indulgentiariorum, non minore nota quam Lutherus confix-
erit, penitus etiam (quod initio summum nefas) suo Decreto
sustulerit. | Exzcrevisse enim ita quastorum malitiam, cum
magno fidelium omnium scandalo et querela, ut de eorum
emendatione nulla spes amplius relicta videatur. — Statuere, ut
posthac, in. quibuscunque Christiane Religionis locis, eorum
nomen aique usus penitus aboleatur". | Atque hoc exitu,

* [Vide Chemnitii Exam. Conc. Tri-
dent. par. iv. p. 84. b. Francof. 1569.]
: jDe plumis Spiritus Sancti loqui-
tur Chemnitius, Exam. Conc. Trident.
par» iv. p. 12. a.]
" (^Potiusque eorum malitia ita
quotidie magno fidelium omnium

scandalo et querela excrescere depre-
hendatur, ut de eorum emendatione
nulla spes amplius relicta videatur,
statuit, αὖ posthac, etc."—Conc. Tri
dent.] Sess. xxi. [Decret.] de Reform.
cap. ix.—[Conc. tom. xiv. col. 851. E:

38. AD CARDINALIS BELLARMINI

liquido demonstravit, quod fecit Lutherus, justa ex causa
fecisse, atque occasionem ilh fuisse satis idoneam: quz et
inimicos ejus (quos initio non potuit) tandem tamen Suffra-
gatores habuit. Qua una re primum bellum movit, qua una
re ad extremum victor abiit. Neque vero ea occasione de
calo cecidit, verum (ut videtur) collo militavit. 4óyssi puteum
277 conclusit, ne pestilens ille fumus diutius posset ascendere,
quibus sol atque aer tam diu obscurati. Bonifacius autcm
tertius Pontifex maximus, universalis Episcopus, Stellam
magis refert, radios plures habet, majores, nisi valde caligent
oculi Cardinali, Stelle similior multo, quam Frater Lutherus
Vitebergz latens. Cedo quemvis arbitrum.
At cum bona Hegis venia, Bonifacius (tertius) non se universalem Episco-
pum nominavit, sed ἃ Phoca Imperatore sic appellatus est.—T[Bell. Apol.
pro Resp.] p. 153. [Op., tom. vii. col. 790. D.]
[Bonia- ^ Sed Bonifacius se universalem Episcopum non nominavit,
veralem verum α Phoca Imperatore sic appellatus est. Appellatus
pou certe, sed rogante Bonifacio, ait Diaconus": obtinuit Boni-
vit.] facius apud Phocam Principem, ait Bibliothecarius " : obtinuit
magna contentione, &àt Platina *. — Egit is ab initio sue admi-
nistrationis cum Phoca : estque id egre, nec sine multa conten-
tione, Sedi Apostolice datum, ait Sabellicus". En quid jam
egerit Cardinalis. Non assumpsit sibi nomen, non appellavit
— $pse se; nihil enim egisset, si :pse se, sine Phoca. (En quid
nos dicere, quomodo loqui oporteat, sed Phocam rogavit,
egit cum Phoca, rogando et agendo obtinuit, multa magnaque
contentione, egre tandem obtinuit, ut posset ipse sic, ne posset
alius, appellari: cum Phoca autem sanguinario, ut recte
titulus is σον sanguinis* dici meruerit. Vindicavit vero sibi
nomen hoc, tanquam proprium atque suum: atque adeo
nominavil ipse se eo, cum ita ambitiose rogaret, ageret, con-
lenderet ἃ Phoca, ut tanquam proprio, atque suo nomine
vellet juberet eum, vetaret alium quempiam, nuncupari.
Quomodo S. Gregorius ab Eulogio [/eg. Patriarcha] Alexandrino universalis
Episcopus dictus est, ipao ....teste in Epistola ad Eulogium.— (Bell.
Apol. pro Resp.] p.153. (Op., tom. vii. col. 790. D.]

* [Paul.Warnf. Diac. de gestis Lan- s: AM in Bonif. III. (in Vitis Pont.
gob.| lib. iv. cap. 11. (37.—Bib. Max. p.8
Patr. tom. xiii. p. 182. E. | arc. Ant. Cocce Sabell. Enn.]
v (Anast. md Bonif. 11I. (Conc. "iii. Ub 7 6. [tom. ii. p. 396.]
tom. v. col. 1615. Λ.] Act. Apost. i. 19.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 385

Sed Gregorio titulus hic ab Eulogio Alexandrino datus est ; [Hie titu-
sed numquid acceptus? Numquid non invito, atque ne tale gp ciem
quid fieret prohibenti, obtrusus ? numquid non statim rejectus ? M.]
Ecce ait ibi Gregorius, 1 Prefatione Epistole, quam ad
meipsum, qui prohibui, direzistis, superbe appellationis verbum,
universalen me Papam dicentes, imprimere curastis. — Quod,
peto, dulcissima mihi Sanctitas vestra ultra non faciat, quia
volis subtrahitur, quod aliis, plus quam ratio exigit, prebetur.

. Nec honorem esse deputo, in quo fratres meos honorem
suum perdere cognosco. . . . δὲ enim Universalem me Papam
vestra Sanctitas dicit, negat se hoc esse, quod me fatetur. Uni-
versum. Sed absit hoc. Recedant verba, que vanitatem íin-
flant, et caritatem vulnerant*, Melius ergo siluisset de Gregorio
Cardinalis, quam ut Titulum, (de quo ita rogavit, egit, con-
tendil, atque egre tandem obtinuit a Phoca, vix triennio post
Gregorium mortuum) superbe appellationis verbum Lector
sciat : in quo jacturam faciunt reliqui omnes honoris sui, verbum 278
quo infletur vanitas, vulneretur caritas, verbum, quod et Gre-
gorius ante prohibuit, et de cetero jam deprecatur: quod
ille Phocam rogasseét nunquam, nunquam ill Phocas hoc
titulo gratificatus fuisset ; nunquam ille, de hoc obtento, Boni-
facio, tanquam de bono facto, gratulatus esset. |

Quomodo etiam S. Leoni plus centum annis Gregorio antiquiori universalis
Patriarchee titulum Synodus Chalcedonensis obtulit, ut idem Gregorius in
(eadem) Epistola testatur.—([Bell. Apol. pro Resp.] p. 158. (Op., tom. vii.
eol. 790. D.]

Verum, et Leoni plus centum annis, Gregorio antiquiori, in s S
Chalcedonensi Synodo, titulus idem oblatus. Gregorius ita
narrat, in eadem hac Epistola* : ita in priore illa, qua titulum
ipsum deprecatur. Etiam ex hoc agnoscet quis, eo szculo,
Mysterium iniquitatis operatum esse^, cum ceptum deferri
nomen hoc, etsi id in Libelli modo supplicis Inscriptione, vel
Epistole, (ut est supplicum natio demissa semper plus satis,
et titulorum prodiga.) Sed annon eadem Leoni mens, quz

s (8. tat. lib. vii. E iat. xxx. vocabulo voluit ; ut, dum in hoc mundo

sec. vett. Editt. ; lib. viii. Indict. i; honorem Sacerdotum diligerent om-
pist. xxx. Ben.—Op., tom.ii col.919. nium, apud omnipotentem Deum cus-

. D. todirent suum."— 8S. Greg. Mag. lib. vii.

* [* Et quidem in sancta Chalcedo- XXX. sec. vett. Editt. ; lib. viii. Ind.
nensi E d Gu atque post 8 subsequen- i. x . xxx. Ben. —Op., tom. ii. col. 919.
tibus Patribus hoc decessóribus meis

.]
oblatum vestra Sanctitas novit. Sed € [2 Thess. ii. 7.]
tamen nullus eorum uti hoc unquam

ANDREWES.—RESP. CC

986 AD CARDINALIS BELLARMINI

Gregorio? Sed nullus, (inquit,) decessorum meorum hoc tam
profano vocabulo uti consensit*. | Antichristum quidem non
facit oblata superba hec appellatio, profanum hoc vocabulum :
non: sed rogatum, sed magna mulíaque contentione quesitum.
Vincimus ergo hic (cum bona Cardinalis venia,) et, δὶ Grego-
rium audimus, idem illud de Bonifacio dicet, atque iisdem
verbis, quibus Rex, /n hac ejus superbia, (qui titulum Univer-
salis Episcopi ambiebat,) quid aliud, nisi propinqua jam Anti-
christi esse tempora, designatur *? Vel si vocem ipsam expetit
Precursoris Antichristi, audiat igitur, ἔσο... fidenter dico,
quia quisquis se Universalem Sacerdotem vocat, (nec id solum,
verum qui) vel vocari desiderat, (desideravit autem Bonifacius
Tertius,) in elatione sua Antichristum precurrit!. En, Gregorii
judicio Bonifacius jam, precursor Antichristi. Ut parum
idoneus 'Testis hic Gregorius, nec opportuna satis illius
mentio.

Bonifacium & Phoca petiisse, ... ut, Cyriacum . . . coerceret, qui titalum
universalis Episcopi...indebite usurpabat. Sed neque ille, neque Succes-
sores hoc titulo usi sunt.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 153. [Op., tom. vii.
eol. 791. A.]
EM 8 Illud quoque a Cardinale minus hic vere dicitur, actum id
nif. III. dir d Ά . .
usurp. 2060 a Bonifacio, μέ Cyriacum coerceret, nomen illud Univer-
dns. salis Episcopi indebite usurpantem. Actum id quidem a
Gregorio cum Mauritio: ne cuiquam, ne vel sibi, uti eo
liceret&. Anita Bonifacius? Non; sed detractum Cyriaco,
rogavit, egit, contendit, magnopere contendit, ipse ut sibi obti-
neret a Phoca: et egre obtinuit, non, ne Cyriacus, aliusve
quispiam, vel ipse, (quod fecisset Gregorius:) sed, ne alius
quis, quam ipse, post illud usurparet ^.
Servos se potius servorum Dei...nominantes.—[Bell Apol pro Resp.]
p. 154. [Op., tom. vii. col. 791. A.]
At scripsit se Servum Servorum Dei Bonifacius, exemplo
279 Gregorii; Universalem Episcopum non scripsit. Séd neque
[Pontifices successores ejus ita se scribunt. Fucus merus. Non scri-
ge Bervos

servorum. Dunt; sed quoties legunt ? Ni legant, futuri mox in fer-

4 (S. Greg. Mag. ] lib. iv. (Ep.] xxxvi. f (S. Greg. Mag ] lib. vi [Ep.] xxx.
[sec. vett. Editt.; lib. v. Ind. xiii. Ep. (sec. vett. Editt. ; lib. vii. Ind. xv. Ep.
xliii. Ben. Op., tom. ii. col. 771. C.) xxxiii. Ben. Op., tóm, ii. col. 881. D.)

* (8. Greg. Mag.] lib. iv. [Ep ] xxxiv. € [Vide infr. not. 1.

[sec. vett. Editt.; lib. v. Ind. xiii. Ep. δ [Vide supra, p. 384.]
xxi. Ben. Op., tom. ii. col. 751. C.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 387

mento toti. Ecquando autem renituntur, excludunt? Ecquem scribunt,
rogant (ut Eulogium Gregorius) deinceps, ut αὖ hoc titulo P Tore

quidem se s/ylo Gregorii, at alii ipsos stylo Bonifacii. Nec jun]
jpsi se sic nuncupant, sed volunt tamen sic nuncupari. Servus
dici vult Pon£ifez, Dominus esse: dici a se servus: ab aliis
audire Dominus. Non ipse se sic nominare ; tu tamen cave
illum alio appelles nomine. Delatwm accipit cupide ; negatum
exigit acerbe. Pessimum vero fuci genus; quo, qui maxime
superbi sunt, id agunt tamen, ut infra Servorum servos
(scilicet) humiles esse videantur. Phocas titulum indulsit,
indultum a Phoca Clerus omnis observat, sine eo salutat
nemo, sine Znscriptione hac liber non fit, nec sumit tamen sibi
titulum Pontifex; Non. Vis illi fit, manifesto opprimitur,
mallet se dici Servorum servum, sed ita infelix est, ut ab aliis
invitus, quo nollet nomine, compelletur. Ridiculum. Qu:ero
enim, si non ussumit, si uti nolit hoc titulo Pontifex, cur ita
in Pontificem injurius Cardinalis in Controversiis, fatiget se,
fatiget lectorem, dum id longis logis satagit probare, Univer-
salis Episcopi titulum hunc ad Pontificem spectare, etiam jure
divinoi? Jure enim divino si spectet, peccet, nisi assumat ut
suum, nisi ufatur ut suo. Qusro iterum, ecquid non admotus
igni caleret plus satis, qui coram Znquisitionis Collegio de
titulo hoc non affirmaret. Vult hoc dicere Cardinalis. Nomen
hoc Universalis Episcopi Pontificis proprium esse, idque ex
dono Phocze, etiam divini juris decreto (atque hoc qui neget,
audiat Aereticus, ardeat, ut hzereticus), cum se tamen Servum
servorum prsscribat Bullis suis, procul abesse, ut assumat
sibi nomen illud. Sed nec Phocse tamen liberalitati renun-
tiet, sed patiatur, (nescio quo modo) se eo nomine ab aliis
appellari. Quid agat? ^ Exueret, sed Cardinalis non sinit.
Antichristum mavult, quam non universalem. |

Bonifacius III. nullum sibi regnum erexit, cum nulla in re à majorum

suorum humilitate recesserit.—[ Bell. Apol. pro Resp.] p. 154. (Op.,
tom. vii. col. 791. A.]

Verum mullum inde sibi regnum erexit. Imo si Gregorio (Bonif. ΠΙ.

credimus, Honori se per illud Imperii superposuiti. Nulla in Y*Enum si-

bi erexit.
i [Vide Be]l. de Rom. Pont. lib. ii. corde tumet, qui gaudere de nomine
cap. 31. Op., tom. i. p. 183. E.] singularitatis appetit, qui honori quo-
ὁ ("Ille coercendus est, qui sancte, que imperii vestri se per privatum
universali Ecclesise injuriam facit, qui vocabulum superposuit."—8. Greg. M.]

cc2

388 AD CARDINALIS BELLARMINI

re a Majorum suorum humililate recessit. — Recessit vero 8
Leonis, a Gregorii, Majorum suorum humilitate, dum tanta
contentione ageret, ut obtinere posset nomen illud, quod Leo
tanquam vocabulum profanum*, Gregorius tanquam superbam
appellationem! procul a se habuit, oblatum uterque, ille a
Chalcedonensi Synodo (ut ait), hic ab Eulogio detrectavit.

280

Neque munus suum Ecclesiasticum deseruit, cum in brevissimo illo spatio
[octo mensium], quo sedit, . .. . multa instituit [instituerit], quae ad Cleri
reformationem pertinere visa sunt.—([Bell. Apol. pro Resp.] p. 154. [Op.,
tom. vii. col. 791. A.] |

[multas Sed brevi quo sedit spatio, ad Cleri reformationem multa
ii Clero ^ instituit. Quz tamen nulli jam rei sunt. Nam utrumque

de effeeit] quod sancivit ibi Decretum, abolitum jam Sabellicus" auctor
est. Sed quid tum, si legem unam aut alteram, salubrem vel
celebrem instituit? Annon is tyrannis mos est, ubi per
malas artes principatum occuparunt, quo facti invidiam
minuant, civium sibi animos zquiores reddant, viri boni,
principes boni futuri videantur, leges ferre, quas merito
etiam posteri laudent? Vel hoc discat quis, ex historia
nostra, in qua, cum Ricardus tertius, qui per vim hic, et
nepotum suorum czedem, invasit imperium, et quo nequior
nemo inter tyrannos, nemo crudelior; triennio tamen, quo
rerum potitus est, leges tam et multas et bonas sanxerit, ut
habita quidem tam non longi temporis ratione, nemo Regum
nostrorum plures, nemo meliores. Nec hoc quidem igitur,
quod decreta edidit non mala, nec quicquid preterea dixit
Cardinalis pro Bonifacio suo, quicquam obstant, quo minus
credamus de eo, qui nomen illud Universalis desideravit et
rogavit, Zntichristi Precursorem fuisse.

Ad hec omnia facillima . ... responsio est, Regem vehementer falli. —[Bell.
Apol. pro Resp.) p. 155. (Op., tom. vii. col. 791. D.]

lib. iv. [Ep v ES [sec. vett. Editt. ;

ad pontificatum, aliamve ecclesiasti-
lib. v. xii. Ep. xx. Ben. Op.,

cam dignitatem, sibi gratia aut largi-

tom. ii. col. 749. B.]

k i Vide supra, p. 386. not. 4.

! [ Vide supra, p. 385. not. *.

m [* Idem auctor fuit, ut celebri an-
tistitum conventu,quem Rome habuit,
ait decretum, ne 8 pontificis interitu
prius triduo" quisquam in demortui

ocum crearetur, injunxitque anathe-
matis poenam, al quis decretum abole-
visset, ut eodem crimine teneretur, qui

tione aditum fecisset; ut urbium an-
tistites ἃ populo et clero legerentur, ac
tum demum id ratum haberetur, si
quem illi legissent, princeps civitatis
probasset, Pontifex maximus suam
auctoritatem adjecisset, tantum effatus,
* Volumus et jubemus.' Sed utrumque
deoretum est abolitum."— Marc. Ant.
Cocc. Sabell] Ennead. viii. lib. 6.
(tom. ii. p. 397.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 389

Ad, quis ibi mox sequitur, bene longam Ecclesi: Romane [Accusa-
accusationem, de cultu Demonum, idolorum, csterisque eo pones re
loco flagitiis, facile se dicit responsum adhibere. Et quidem sunt, non
facile. Nam quid facilius, quam negare simul omnia? Respon- ἀρέσαν ἘΠ
sum autem laudari non solet, nisi et responsi ratio, eaque non
a facilitate laudari, sed a soliditate.

Conveniunt interpretes, .. . . verba illa nihil aliud significare nisi cum Anti-

christo perituros, . .. . non tantum Christianos, . . . . sed etiam Paganos.—
[Bell. Apol pro Resp. ] p. 155. [Op., tom. vii. col. 791. D.]

Quid vero soliditatis habet, ut tota narratio prior sit de [Quinam
Ecclesia, (Antichristi tempore,) in ceteris istis, de illis agatur, ἂρ vs poscit:
qui nihil ad Antichristum? . Mitto quod, etsi auctores hic DEmones
non paucos, intra annos tamen quingentos nullum protulit. dicuntar]
Egit quod agendum S.Joannes. Nihil autem hoc ad illius
institutum, quid Paganis fieret, quibus nemo nescit quid
futurum sit. Agendum illi erat de Antichristi sectatoribus,
non de toto humano genere; et quid Christianis fiat, non
Paganis. At qui hzc cohzrentia? ut ab Anfichristi Asseclis
dilabatur subito ad totum humanum genus? Quid illi, et
humano generi? Numquid non de iis, qu:&& Ecclesiz obven-
tura, sed generi humano, Apocalypsis data est? Tertia pars | 281
hominum illorum occidetur?, dictum prius. Ceteri, id est, (duse
reliquze impiorum partes) non occidentur, poenitentiam tamen
non agent. Non agent penitentiam impie vite, quam ex
impia Ántichristi doctrina hauserant. Priores illi, atque hi
Coteri, iisdem artibus decepti, eodem fumo czecati, ab iisdem
locustis vexati, iisdem plane erroribus ab Antichristo fasci-
nati; sed priores illi occisi poenitentiam agere non potue-
runt; Ceteri hi, etsi non occisi, penitentiam tamen agere
noluerunt. Mittat interpretes: quorum in multis, novissimi
sequuntur primos. Expendat responsum suum Cardinalis ad
contextum ipsum ; impeditum sentiet.

Quomodo potest fieri, ut doctrina Antichristi sit colere Demones, et idola, . .
.. cum de illo scribat Daniel c. xi. *Antichristum adversus omnes Deos
pugnaturum, ut ipse solus (Deus) habeatur)—[Bell Apol. pro Resp.]
p. 155. (Op., tom. vii. col. 792. A.]

Non potest hec Antichristi doctrina esse, ait Cardinalis, u£ (Utrum
D«emonem quis, ut idola colat. —Demonem enim ipse vel Ido- i lat
lum culturus non est. Lege hoc vel apud Danielem, adversus Hn culta-
omnes Deos pugnabit. Quodsi quis Cardinali non dederit, ἢ

5 [Apoc.] C. ix. 15. 18.

282

390

Dan. XI. de 4ntichristo agi, sed de Antiocho; haud ex eo
(credo) in jus vocandus foret. Pererius de Antiocho posse
concedit intelligis, reliqui debere. Sed demus hsec tamen illi ;
fuerit Antichristus: Deum ergo Maozim in loco suo venerabi-
tur Antichristus. Eum versum Glossa vestra Interliearis
intelligit de Diabolo, quem Antichristus ut fortem et potentem
Deum colet». Histona autem Scholastica sic: 4ntichristus
vero Diabolum, ut Deum roboris et potentie sue auctorem,
veneralitur*. Colet enim Diabolum in Deum, Abbas Joachim*.
* Maozim; sic enim vocatur Demon ejus privatus, Demonem
enim privatum, quem habebit, occulte adorabit, Lyra*. — 4nti-
christus enim Diabolum quasi Deum et Presidem suum adorabit,
Hugo'. 4c hi quidem, Diabolum. | Ac quod clam et occulte
culturus Diabolum s Antichristus, more Magorum, priter
alios Bellarmino olim placuit", quod Cardinali jam (spero)
non displicebit. Nam, quod ibi elevetur Antichristus adver-
sus omnem Deum, nec quenquam curet; id eum sensum
habeat necesse est, adversus verum Deum, adversus quos
verus Deus vere Deos dixit, (Reges nempe et Principes ;)
quando idola non curare, contra Deos falsos elevari, id cui-
quam vitio verti non debeat. At Pontifex haberi Deus et
olim voluit, (notus in Glossa locus, Dominus Deus noster Papa",
cujus jam tandem pudere incipit bonum Eudzmonem") et
jam vult. Nihil enim aliud sapiunt nuperz istze, Divinitatis
et Omnipotentie Pontificie, Pontificis Opt. Mazimi*, Pontifici
dat: acceptzeque Znscriptiones.

AD CARDINALIS BELLARMINI

9 (Vide Bened. Pererii Comm. in
Dan. lib. xiv. p. 871. Lugd. 1591.]

» [* Maozim. Diabolum, vel, seip-
sum quem preedicabit esse Deum."
Gloss. Interlin. in Dan. xi. apud Bib.
Sacra, tom. iv. coll. 1659.)

4 [* Antichristus vero disbolum
Deum et preeidem suum venerabi-
tur." — Petr. Comest. Hist. Scholast.
cap. xii. in Dan. sign. x. 4. col. 8.
Argentinse, 1503.]

τ (Abb. Joachim. in lib. Concordise
N ac V. Teat. lib. v. p.132. Venet.1519.]

* [^ Maozim interpretatur preesi-
dium, sic enim vocabitur drrnon ejus
privatus .. . Vel aliter, Preesidium di-
citur locus construendus sb Anti-
christo, ubi colet illum Deemonem oc-
culte."—Nic. Lyran. in Dan. xi. apud
Bibl. Sacra, tom. iv. col. 1660. F.
Lugd. 1589.)

* [Hugo Cardin. in Dan. xi. Postill.
Par. iv. fol. cclxxx. Paris. vu

* (Bell. de Rom. Pont.] lib. iii.
[(cap.| 14. ( Op., tom. i. p. 197. A.]

* [^ Credere Dominum Deum nos-
irum Papam, conditorem dictse decret.
et istius, sic non potuisse statuere,
prout statuit, hsereticum censeretur."
—Extrav. Joan. xxii. Tit. xiv. *De
verborum significatione.' cap. iv. 'Cum
inter, in Glossa. Ita habetur in anti-
quioribus Editt. (αἱ Paris. 1561); in
posterioribus vero (ut Lugd. 1624 et
1671) verbum * Deum omittitur.)

v [Vide Andr. Eudrem. Joann. Cy-
don. adv. Abbat. lib.i. cap. S PP: 82.
seq.; et Apolog. pro R. P. Henrico

eto, cap. v. sect. iv. p. 138. Col.
Agr. 1610.)

* D. Marta [in dedicat. Tractat de

Jurisd. ad Paul. V.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 391

Respondet . . .. (Vasquez) * non esse habendum idololatram, sed illusum, si
existimaverit eum, qui aibi apparuerit, vere esse Christum, et solum Chris-
tum adorare intenderit, et invincibiliter ignoraverit sub illa imagine
Dsemonem latere.' Hoccine est docere Dssmonis cultum 1—[ Bell. Apol.
pro Resp.] p. 156. (Op., tom. vii. col. 792. A B.]

Illudit autem lectori Cardinalis, dum i/usum a Vasque [Quid de
hominem dicit haberi, qui speciem Crucifixi adoraverit, sub )dololatria
qua Demon delitescit. Dicit enim, ignoratione, eo casu, ex- Vssquez.]
cusari non posse, qui adoret, sed alio tamen multo faciliore
modo*. XKt concludit ; Sic ergo, non est necessaria ignoratio, ut
ab idololatrie crimine ille evcusetur, qui [in radio illo luminis,
vel) in specie Crucifizi, sub qua Demon delitescit, Deum adorat.

Quare, nec conditionem expresse addere oportet, ut recte et le-
gitime adoratio fiat*, nempe, Si es verus Deus, te adoro*. | Sig-
num enim exterius fertur in id, in quod tendit affectus^, affectus
sequitur apprehensionem. | Si ergo ille Deum ibi apprehendit,
non Demonem, affectus ejus. circa Deum, non. circa Demonem
versaretur*. Jam affectus dirigit omne ojus exterioris adora-
Lionis, talisque virtutis est, ut, per quamlibet rem mundi, illud
exterius signum in. Deum ipsum transferre et dirigere possit,
Notum enim, Vasquem in ea hzresi esse, μέ in brutis animan-
Libus, el rebus sordidis, et in qualibet re mundi, nihil obsit, quo
minus Deum ipsum adorare, addo et eas ipsas adorare* liceat.
Speciem hoc quidem superstitionis habere, ut publice fieri
non debeat, at ex natura sua fien licere; dum c/am fiat et
occulte. Quin priscripsit Capiti Titulum. — Verior sententia :
Res ommes inanimas οἱ irrationales rite adorari posse.
Quodsi inanimas, ratione preditas magis adhuc. Quis hzc
nescit? ut mirum sit illusum esse Cardinali tantz opinionis
in literis, aut si non illi, illum Lectori hic i/ludere voluisse.
Ex libro enim, ex loco inspecto scias facile, dum recta modo
intentio in Deum feratur, a sciente et prudente posse Dz&mo-
nem adorari.

Satis . . (constat imagines Sanctorum, neque esse idola, neque adorari, ut
Deos.] Homicidia, veneficia, fornicationes, et furta, non negamus apud

* (Vasquez de Adorat.] lib. iii. tendit actus submissionis" — Ibid.
Disp. íi. esp. 5. [sect. 33. fol. 191. &. sect. 33. fol. 191. b. ]

Complut. 1594.] * (Ibid. antea.

* [Ibid. sect. 34. fol. 191. b.) 4 [Ibid. antea.

* [Hsec conditio antea exprimitur. * |Ibid.] lib. iii. Disp. i. cap. 2.
gect. 30. fol. 190. b.] [sect. 11. fol. 185. a.]

* (^ De signo exteriori probatur, f [1bid. cap. 2. in tit. fol. 183. a.]
quia signum in idipsum fertur, in quod

202 AD CARDINALIS BELLARMINI

Catholicos inveniri, sed . .. ...... ut injusta . . .. prohiberi, οὐ puniri.—
(Bell. Apol, pro Resp.] p. 156. [Op., tom. vii. col. 792. B. C.]
[De homi- — Imagines quidem Sanctorum satis constat idola non esse, sed
cidiis ali* &dorando, et adolendo, (quod olim seneo serpenti factum,

que sceleri-

busapud quod a vobis quotidie fit) a vobis idola fieri. Fieri jam apud
em Catholicos suos homicidia, fornicationes, furta, fatetur, negat
probari. Nos etiam probari dicimus, Hoc est enim probari,
propter conscientiam admitti, nec homicidiis modo, etiam
Regum, Principumque Parricidiis, prietexi. conscientiam, offi-

cium, meritum, | Principis Auraici bis, primo frustra tentata
czdes5, secundo perpetrata?. Uterque, tam qui vulneravit,

quam qui trucidavit, quod fecit, officii conscientieque causa
factum a se, vel ad mortem usque contestati sunt. Alter

283 vero, ita fascinis vestris dementatus, ut statim peracta
actione tam sancta, invisibilem se continuo fore, misero
persuasum fuerit. Annon probata vobis, defensa vobis
laniena Parisiensis? Annon ubi designata, Pontifex ei gra-
tulatus!? Quid illud hic nuper apud nos infandum scelus,

qui ejus rei, qui conscii omnes, nonne fassi, a Confessariis

suis probatum parricidium illud? nonne conscientie nexu
teneri se, ut effectum darent? Gallie Regem Henricum
Tertium qui sustulit Monachus, nonne rem sciscitatus &
Theologis ? nonne cum responso dimissus, jure id fieri
posse*: Nonne de eo facto in libris literisque vestris Jau-
datus? Nec alia re motus, quam, ne conscientice suz deesset,

.(e libris vestris informatze,) ultimus iste, teterrimus, et qui
omnem immanitatem superavit Sicarius, Regis bello, et pace
maximi Henrici Quarti, percussor!! Nam quid aliud sibi
volunt publica pyra exusti Marianz libri? quid aliud Cen-

sura de iis Sorbonz, quod Aereseos, Curis Parisiensis, quod

lese Majestatis daàmnandi sint *? Non modo fieri apud vos

c:zedes docent hzc, sed fleri vobis Aortantibus, factas autem

approbantibus.
s [Thuan. Hist. lib. lxxv. cap. 18. (P.xiv.sc. die Maii) Regem percua-

tom. iv. p. 68. erat,

» [Thuan. Hist. lib. Ixxix. cap. 17. πὶ ide libellum, cui titulus, * Ar-
tom. iv. pp. 212, 218.] rest de la Cour de Parlement, ensem-

! [Thuan . Hist. lib. liii. cap. 4. ad — ble la Censure de 1a Sorbonne, contre
ann. 1572. tom. iii. p. 152.) le livre de Jean Marians, intitule De

* [Thuan. Hist. lib. xcvi. cap. 8. Pit (sic) et Rege (sic) Institutione.
tom. iv. p. 762.] 10.

! [Ravaillacus, sc., qui paulo ante

APOLOGIAM RESPONSIO. 393

Invocatio divini nominis, et benedictio Sacerdotalis, qua cerei Agni con-
seerantur, veneficiis tribui non possunt, nisi Deus habeatur pro Diabolo.
Illa enim veneficia sunt, qus ex invocatione Diaboli .. . fiunt (leg.
vim suam babent.]—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 156. [Op., tom. vii. col.
792. C.D.]

Veneficia nonne ea lege permissa, ἃ vobis, dum veste modo [Ds vene-
vel sella venenis delibuta, confici res possit^? Quas vero, ἢ 15]
quasi Magicas incantationes negat, ex eo quod nomen ibi
divinum adhibeatur, quis non ridest? Nec enim, qui tam
multe lectionis est, potest non legisse, nullos a Magis fasci-
nos absque illo nomine, nulla maleficia fieri. Ubi evocandus
alicui Diemon, oportet circulo inscribi septem Dei nomina.
Adhibendus in actu ipso Sacerdos quispiam, et puer impubes,
et socius (quem appellant) qui nisi adhibeantur, nihil fit.
Potuit hzc in Maileo suo legisse: potuit ex 4ctis Curiarum,
in quibus sententie feruntur in Maleficos. Comperta hec
Regi omnia, qui ipse a fascinis illorum, et conjurationibus,
Dei virtute salvus evasit. Et, que in illo tum numero prin-
ceps fuit venefica, cum sceleris sui poenitens inprimis more-
retur, id fassa, nunquam se in domum ingressam esse, cui
rem malam esset meditata, quin exorsa sit semper maleficium
suum ab his verbis, Sit in domo hac Deus meus, adeo illi ἃ
Dei nomine non abhorrent: Ut possit ergo esse in Cereis
vestris Magia qusedam, non obstante quicquam Dei nomine.
Non id enim ibi agitur, ut Deus habeatur pro Diabolo ; id
potius, ut Diabolus habeatur pro Deo.

Qui autem miracula, quse per indusia cseterasque reliquias fiunt, damnat, 4284
damnare etiam debet miracula, 4089. ... [fiebant] per sudaria, et semi-
cinctia B. Pauli, Act. xix. et qus .... per reliquias S. Stephani teste
Augustino, de Civ. Dei, [lib.] xxii. (cap.] 8.—(Bell. Apol. pro Resp.) p. 157.
[Op., tom. vii. col. 792. D.)

Nam de indusiis, nimis nota res. Vestros, cum in przelio (De fictis
nuper Neoportuensi fusi profligatique occubuissent, et ad Pécul]-
sepulturam exuerentur, plerosque indusiis ejusmodi indutos
repertos esse, et vix quenquam sine 44gno Dei, et granis
benedictis (in quibus Cruces essent, et Characteres), nullam
tamen, ex iis, miraculosam aut salutarem vim persensisse.

Sed argumento tamen fuit, non infrequens hoc esse, apud
vos: argumento etiam, etsi non infrequens sit, frustra tamen
sic non infrequens esse, nec consecrationi semper miraculum

5" [Vide Marian. de Rege et Regis Institutione, lib. i. cap. 7. p.67.)

394 AD CARDINALIS BELLARMINI

respoudere. Debebant vero, ut exemplum prototypo respon-
deret, ut a Pauli, itidem a Pontificis corpore sudaria, et
semicinclia deferri ad hos languidos ; quod tamen non fit, et
si fieret, non creditur recessurus ἃ quoquam languor, vel
malus spiritus egressurus. Neque vero (utcunque primis
temporibus Paulo hzc, et Petro, facta credimus, ut fides ex
iis fieret muneri eorum Apostolico) eadem ista factitare jube-
tur Pontifex, 1n Cereis et Granis, et -4gnis Dei. Sed neque
reponi jubebantur semicinctia in capsis argenteis: non magis
illa, quam Petri umbra inclusa uspiam in theca, ut Reliquia-
rum loco esse possent. Et illa, quz legit ibi in Capite illo,
apud Augustinum, miracula: videat, an concinne satis conci-
liare possit cum Augustino ipso, qui nusquam hic in Africa
lalia fieri scire se, dixit Clero suo, et Universe Plebi Hippo-
nensi^: minus caute id, si tam frequentia fiebant. Quanquam,
alia omnino ratio est, de Reliquiis Sanctorum ; alia de Cereis
et 4gnis Dei, et de Reliquiis (dicam, an Quisquiliis) Pa-
parum.

Non posse reprehendi .... instituta (Monachorum), nisi reprehendant[ur]

Patres omnes primorum quingentorum annorum.—[Bell. Apol. pro Resp.]
p. 167. [Op., tom. vii. coll. 792. D. 793. A.]

Nec instituta Monachorum animus Regi fuit reprehendere,
sed Monachos, qui diu jam prorsus recesserunt ab insfifuto.
Quare ofiosos Monachos dixit, epitheto, illis, quarto modo
proprio. Nam, ut Pontifices jam, primis Rome Episcopis :
Cardinales hodierni, antiquis in urbe Parochis : ita Monachi,
priscis illis, plane dissimiles. Hi enim Locusíe: ili agri-
cole: nec liber jam scribi posset, nisi de o/io, nullus, (ut
olim Augustino) de opere Monachorum ?. Postquam Pontifez
in Bestiam, et δὲ in Locustas degenerarunt : apud quos
nimium vere, nimium szpe, desidia in luxuriam despumavit.
Qui, ut maxime.fuerint apud Patres, (quod nemo negat)
tamen et Agaps apud illos fuerunt, et Vigili, ut et apud
vos nuper Questores Indulgentiarii, qui tamen sublati jam

[De Mo-
nachia.)

ο (^ Numquid non et Africa sanc-
torum martyrum corporibus plena est!
et tamen nusquam hic scimus talia
fieri.^ —S8. Aug.] Ep. exxxvii. Op.
vett. Editt. ; Ep iori Ben. $. 3.
tom. ii. col. 275. C. Heec autem Epis:
tola λιν. 404. scripta est, reliquise
vero 8. Stephani non ante A.p. 415.

inventse, et in Africam demum post
uadriennium allatee. Vide 8. 3^4
Civit. Dei, lib. xxii. cap. viii. $6. 20
Beq. Op., tom. vii. col. 1068 seq. εἰ
Serm. ccexviii.—cccxxiv. Op., tom.
* v. col. 1873 seq.]
P [Vide S. Aug. Op., tom. vi.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 395

sunt: ut et illi apud nos (postquam in abusum merum, abiit
eorum insüiiufum) ex eadem causa merito etiam antiquari
potuerint: Positivi enim juris sunt Monachi, non divini. Ad
idem ipsum exemplum, quo Qusestorum apud vos, Monacho-
rum hic malitia, ila quotidie magno fidelium omnium scan-
dalo et querela éxcrescere deprehensa est, ut de illorum emen-
datione spes nulla relicta videretur. Proinde lege cautum, μέ
posihac eorum nomen atque usus penitus aboleretur 4.

De cumulandis opibus per artificium J ubileorum, et indulgentiarum ....
plus fidei habuisse (Hegem) calumniis Lutheri et similium Novatorum,
quam.... veritati. Hoc certe tempore si eleemosynse faciendse presecri-
bantur iis, quibus Indulgentiz conceduntur, in arbitrio singulorum relin-
quitur, ut quibus egenis libeat eleemosynas faciant.—[ Bell. Apol. pro
Resp.] p. 157. (Op., tom. vii. col. 798. A. B.]

Jam, indulgentias inter turpilucria Pontificum, inter grava-
mina nationum, multis jam seculis fuisse, cur credat Luthero
Rex, vel Novitiis mter Histoncos? Habent hoc Monachi
veteres, vestri, Parisiensis', Urspergensis*, quzestum eum Pon-
tifidi multo fuisse uberrimum. His artibus expilata Regna
passim, Romam auro onustam, atque epibus. Sed hec illo
tempore. Nam Aoc, jubentur, qui indulgentiarum participes
fiunt, eleemosynas facére in egenos. Egenum vero hoc et
nudum responsum, quod hic infert de egenis. Nam, quis ex
collata in egenos Eleemosyna, Clericos unquam putavit di-
tiores? . Alia quidem Eleemosynarum, alia Indulgentiarum
ratio. Dantur Eleemosyne ; taxantur, ad taxam venduntur
Indulgentie. Non ipse quidem: qui possunt ccelestes the-
sauri? Quod fit, ex alio capite fit, quod eodem redit. 'Taxa
autem exstabat non ita pridem. Etiam hsec poetis diu mate-
ria fuit, etiam Leoninis versibus celebrata:. Nihilne vero
accessit ad Cameram Apostolicam, ex indultis Indulgentiis ὃ
At, qui ad sarcienda, tegenda Monasteriorum, vel Eccle-
siaram ruta cesa concesse Indulgentie, non in Ecclesiis et
Monasteriis illis venales palam et pretio redempte? — Ubi
frons? ubi collapsum Monasterium aliquod, ubi pars Ecclesise
caduca ; itur Romam, inde deferuntur Indulgentie, quibus ad

3 [ Conc. ] Trident. ( Sess. | xxi 700, 847,848.)
(Decret. de Reform.]| cap. ix. (Conc. * [Vide Conrad. Ursperg. Chron.
tom. xiv. col. 851. E. p. 307. Basil. 1559.]

τ (Avaritiam Pontificum perstrin- * [Vide Chemnit. Exam. Conc. Trid.
git, Matth. Paris. Hist. Maj. pp. 633, — par. iv. p. 78.]

285

[De Indul-
gentiis.]

396 AD CARDINALIS BELLARMINI

opus illud frigescens plebis devotio non nihil recalfiat. Ille
vero gratis non accipiuntur Romse, domi gratis non dantur.
Quoties autem intercepte in classe Indica /mdulgentiarum
sarcine, pro quibus pretium ibi Hispanis coguntur pendere?
Nam Jubilei, cui tandem rei inventi, nisi ut Romse concursus
populorum fiat, atque inde Urbi sit melius? — Centesimo pri-
mum": Quinquagesimo post": demum vicesimo quinto anno",
recurrunt, Jam vero spissius adhuc, quam pridem*. Quor-
sum autem hoc? ut terantur, quz sine impensa nunquam
teruntur, Apostolorum limina. Narret ista csecis Cardinalis;
286 — oculos jam Orbis recepit, imponi sibi diutius non sinit. Scit,
et quanti, εἴ quibus veneant Indulgentie S. P. Q. R. Stuito
(nempe) Populo Querenti Romam.
Ex...cap.xiil....nos multo facilius... demonstramus Antichristum non-
dum venisse. Quando enim Antichristus venerit, notissima erunt omnia,
...quse nunc ita sunt obscura, ut conjecturis et divinatione sit opus.—
(Bell. ApoL pro Resp.] p. 158. [Op., tom. vii. col. 793. C.)
(Visio te- In Visione tertia cap. xiii?. multum sibi facessit negotii, ut
i νοις doceat gondum venisse Antichristum, doceat autem inde, quod
obecur&] obscura etiamnum sint, quz; de eo ibi ponuntur. Et nos
obscura fuisse damus, quzedam vero, et esse jam; quze (scili-
cet) nondum impleta ^ Nondum enim completa bona eorum
pars Nec enim instar fulguris venturus ibi przedicitur, sed
paulatim, et (vel Apostoli jam ssculo) operante mysterio,
nec dum plane operato, ut nempe cani surrepunt capiti, ut
tritico succreverunt zizani&a Nec momento emicuit, nec
momento adeo revelatus est; et revelatio ejus in tempus est,
et fortasse tempora. Nondum ergo clara, que nondum com-
pleta: qui vero completa, nobis quidem, nec nobis solum,
alis quoque multis, non obscura jam: prsterquam quibus
Deus mundi hujus velamen posuit super cor*, ut luci occludant
oculos, et videre nolint, quos nollent vidisse, seipsos (scilicet)
nimium afBines Antichristo.

" [Vide Bullam vii. Bonif. VIII. bilis.—Bullar. Rom. tom. i. pp. 385,
* Antiquorum.'—Bullar. Rom. tom. i. 886.]
p. 179. 8. ; et Extrav. Comm. lib. v. * [Anno scil 1600. juxta Bullam
'De poeenit. οὐ remisa&' Cap.i. coll. viii. Clementis VIII. (Bull. Rom. tom.
344-351. apud Corp. Jur. Can., tom. iii. pp. 82-8b.) et A.D. 1605. juxta Bul-
iii.] lam i. Pauli V. (ibid. pp. 195-197.))
* [Vide Clement. VI. ibid. cap. ii. Υ [ Vide Orat. Coqui apud
coll. MM Action. in Henr. Garnetum, p. 36.
" [Vide Bull vii. Pauli II. * Ineffa- * (2 Cor. iv. 4.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 397

Communis expositio Catholicorum veterum est, Per Draconem intelligi
Diasbolum: per priorem bestiam, universitatem impiorum: per caput
hujus bestise occisum et reviviscens, Ántichristum . ...: per posteriorem
bestiam prsedicatores et Apostolos Antichristi... .. De Charactere et
numero nominis rem fore abditam, et incognitam, donec Antichristus
appareat.—([Bell Apol. pro Reap.] p. 158. [Op., tom. vii. col. 793. C. D.]

Post agit interpretem. ἘΠ ἐπ Dracone Diabolum intelligi (Quomodo

Jubet, in. priore Bestia universitatem impiorum, in capite occiso dado
el reviviscente Antichristum : in. posteriore Bestia Apostolos
Antichristi, "Nam de charactere (ut videtur) non liquet.
Videamus jam, quid huic Expositioni Cardinalis, et quid nos-
tre Regis, intersit. Non ita multum discrepantes reperiet
Lector, quin, si Cardinalis hanc admittat, Regiam rejicere
non possit. Convenit ἐπ Dracone Diabolum telhgi. Quid
enim non conveniat hoc inter Christianos? Expresse id
dicitur in Capite antecedente, Dracone Diabolum designari.
Bestiam seplicipitem poni vult pro universitate impiorum *.
Nec multum Rex abnuit, addidit modo, cum esset tum wni-
versitas ila sub Homano Imperio, recte in universitate illa
Romam exprimi. Per septem Capita (unico illo excepto, de
quo minus convenit), sex reliquis sez, quz in Roma prseces-
serant, (Roma etiam E/hnica) regiminis formas indicari. Pres-
sius autem hoc, et magis ad naturam Visionis, quam siquis
sic indefinite atque indistincte capiat, pro émpiorum colluvie.
Hoc nobis indicium fecit Bestia apud Danielem non dissi-
milis, a quo Joannes formulas loquendi non obscure mutuatur.
Illam vero apud Danielem Pardo similem Bestiam, cui pedes 287
ursi, 05 Leonis, nemo (quod sciam) interpres aliter, quam de
Monarchia aliqua, interpretatus est unquam. Non autem
quisquam ita crude, ut impiorum nescio quam universitatem
denotaret. Unde Joannes loquendi, inde desumpsit Rex
interpretandi formulas suas, operam in eo suam sequo cuivis
lectori probaturus. Caput, quod occisum primo, curatum est
denuo, Regi est, est et Cardinali, Antichristus. Unum modo
discrimen. Fabulam enim hic occipit Cardinalis, et figmen-
tum merum, de ficía morte Zntichristi, ficta resurrectione.
Quis tandem hoc ill expedivit? | Quis expedire potuit?
Prophetarum opus hoc, non Patrum. ^ Nec enim tot ante
centenariis quam nasceretur, mortalium quis vaticinari potuit :
nec cum natus jam est, arte ulla vel 4strologi przdicere,

* [ Vide infra, p. 408.]

288

398 AD CARDINALIS BELLARMINI

(non vel Avus Cardinalis Ricardus?) non dico quid facturus,
certe quidem non quid ficturus 4nlichristus. Plaga vero ibi
sanatur. Non sanatur autem plaga, nisi seria: simulatam
sanari nihil opus. Favebit equivocationi (ut videtur) Anti-
christus, equivoca hac plaga sua, equivoca sanitate. Nos qui
istis non assuevimus, Joannem hic narrare credimus, quze fac-
turus sit, non ficturus Antichristus. Quanto hic Rex rectius?
Caput illud, Roma, Rome Imperium, quod modo non extinc-
tum, graviter quidem afflictum a Gotthis et Vandalis, curata
tamen plaga ejus, vires pene pristinas post recepit, cum
exsurgeret de novo, et grandesceret in serie Paparum Roma-
nus Antichristus. Ibi Caput, ibi plaga Capitis, plaga lethalis:
ibi plagze cura, vera, seria. Hoc siquis ad Universitatem
Cardinalis quadrare faciat, jejunus sit.

Posteriore vero Bestia adumbrari vult Predicatores 4nti-
christi. Idem et Regi videtur. Clerum enim ibi Romanum
intelligi, qui, quid aliud (quzso) sunt, quam Pr«econes Ponti-
ficis, qui voce et scripto Vicedeum* przedicant? Re ergo ipsa
vix quicquam discrepant expositiones hzie du:e. Draco, Diabo-
lus: Bestia septiceps, Impiorum universitas; (universitas, sed
Romanorum imperio comprehensa, penes quos tum dominium
universi.) Nec si Efhnica ea sit, (et esto Ethnica vel maxime)
delicias hic faciet Cardinalis. Neque vero potest. Omnino
ad eam Monarchiam revocanda est. Septem enim hsec capita,
septem colles sunt (quibus insidet urbs) Orbi notissimi. Eadem
vero Bestia XVII*. et XIII. cap. supra docui. Caput Bestie
occisum, quod ibi revizi! post, utrique Antichristus est. Vere
Caput universitatis illius impiorum. — Nec de posteriore Bestia

" cornibus agnum referente, is ulla. Namque ea pseudo- Apo-

stolos Antichristi referri, utrinque in confesso est. Restat
Character, res ab oculis ejus abscondita: Rex retulit: qua,
primum lege, jam refert etiam, ne quis (scilicet) sugillet ex
parte aliqua, quam ipse posuit, nisi reponat aliam ipse, quam
probare Lectori teneatur, veritati magis (nec una, sed) omni
ex parte consentaneam.

Gotthi et Vandali nullam plagam Romano Pontifici inflixerunt.—[Bell. Apol.
pro Resp.) p. 159. (Op., tom. vii. col. 794. A.1

» [De Ricardo Cervino, Astrologo, Marcell. II. p. 854. ad calc. Plat.)
Patre Marcelli Papee II. et Card. Bell. « (Vide supra, p. 166. not. r.]
avo, vide Onuph. Panvin. in vita

j

APOLOGIAM RESPONSIO. 399

At de Gotthis deque Vandalis mirari subit, quod neget,
ullam Pontifici plagam intulisse. Poterantne in Italiam gras-
sari totam, ut, qui in urbe Itali: Principe tum Pontifez, nihil
de plaga senserit? Aliud illi narraret Leo, quem tanti facit,
si in vivis esset, quantopere trepidarit, quam se in omnem
partem versarit, quam omnes ingenii nervos et dicendi vim
omnem intenderit, quo plagam declinaret. Quantumvis autem
averterit primo eloquentia sua Barbarorum impetum a civium
cervicibus, secundo non potuisse. Fregit Attilam, non potuit
Gensericum. Plagam accepit Pontifez, plagam gravem, urbs
direpta, incensa est, Templa etiam spoliata; et, est quisquam
qui neget, a Vandalis plagam ullam Pontifici inflictam esse?
Ullam Romz? Fac tamen non accepisse (nec id valde ad rem
refert. ^ Accepit Imperium a JBaróbaris ilis flagellis Dei
plagam gravem: capite minutum, pene etiam attritum est ;
nec potuit píaga illa Romam non attingere. Etsi propter
scelera forte, non quse Christiana jam, sed quse olim Ethnica
perpetrarat.

Nec eo minus Antichristus Pontifex : At nullo colore
Imperator ; Sextum enim modo Caput Imperator, Caput, quod,
scribente Apocalypsin Joanne, etiam tum erat. Nam Septi-
mum, Episcopi erant, sed qui nondum degenerassent plane,
penes quos urbis regimen, atque administrandi ratio, jam
a translata Constantinopolim Imperii sede. Octíavum, Ponti-
ficis erat, sed Universalis jam, sed jam .4ntichristi. Idem
Septimum, quia visus succedere Episcopis Pontifex. Idem et
Octavum, quia Pontifex jam plus quam Pontifex, plus etiam
quam Cesar, qui ἃ precedentium Episcoporum more prisco
degenerasset in Antichristum. Namque ita memini, quod
cesum est Caput, quodque revizit denuo, octavum censetur, et
est tamen de septem. De septem; erat enim jam tum cum
revixit, Monarchia quzdam Romana: Nec mutata vel sedes,
vel locus. Unum ergo de septem, quia Monarchia vel tum.
Et octavum nihilo minus censetur, quia non ut olim Episcopi,
sed ut tum nfichristi, nova species, novum caput, quodque
multum differret a czteris: sub quo tamen reddita Rome,
(seu malis, Babyloni) etiam aucta, magnificentia omnis sua et
amplitudo pristina. Ut etsi de numero esset illorum, natura
differret tamen, quantum a Christiano Episcopo ntichristia-
nus Pontifex.

289

(De δεία

plaga Anti-

christi.]

[De diver-
Bis

400 AD CARDINALIS BELLARMINI :

Omnes unanimi consensu docent, Antichristum se simulaturum plagam
incurabilem accepisse, vel [eg. atque] occisum esse*.—[Bell. Apol. pro Resp.]
p. 159. (Op., tom. vii. col. 794. B.]

De ficta plaga, morte, cura, jam dictum. Simulata plaga,
vel Mors, cura opus non habet. Bestiz vero plaga, et plaga
mortis fuit, et cura opus habuit, et curata est. Vera ergo ibi,
et plaga, et mors, et curatio. Vera (inquam), fictio autem, et
fraus omnis evanescit. Plagam accepit caput septimum, plaga
curata paulo post, γουϊσὶξ Octavum, Antichristus Romanus

adoran-
di modis.)

Pontifer, caput Regno redimitus.

Verum est Pontifices .. . adorari, sed ut vicarios Dei, non ..

. Deos. —T[ Bell.

ApoL pro Resp.] p. 160. [Op., tom. vii. col. 794. B.]

Simulate quidem plage Pontificem absolvimus :

at non

adorationis, sive ut Deus, sive (non ut Deus, sed) Vicedeus

adoretur.

dabitur, non dabitur, ubi apud Deum agenda causa.

Et hic quidem apud homines ludere distinctione

Videnrit

tum Pontifex, an et ibi Elenchis hisce locus, et ne vices nulle

sint, in adorando. "Tum quod adorandi vocem modo dilatet,

ut nihil aliud sit quam venerari, quod hominibus adhiberi

* [Auctores 8 Bellarmino citatos
hic visum est subjicere.

(1.) * Qui veniens diem Sabbatum
atque Dominicum ab omni faciet
opere custodiri. Quia enim mori se
et resurgere Bimulat, haberi in vene-
ratione vult diem Dominicum; et
quia judaizare populum compellit, ut
exteriorem ritum Legis revocet, et
sibi Judeorum perfidiam subdat, coli
vult Sabbatum."—8. Greg. Mag. lib.
xi. Ep. ii. sec. vett, Editt.; lib. xiii.
Ind. vi. Ep. i. Ben. Op., tom. ii. col.
1218. B.

(2) "Sicut enim in bono anima
justa sedes sapientise, sic in malo illis
inimicus dare dicitur thronum, quos
maxime possidens ad alios utitur
seducendos, admiranda per eos, Deo
sinente, frequenter exercens, qui tanta
impietate progreditur, ut ad eludendoa
animos lorum, unum ex capiti-
bus septem imitatione veri capitis se
quasi occisum resurrexisse, et pro
Christo, qui vere perfecit, suscipien-
dum audeat exhibere."— Primas. in
A poc. lib. iv. (in cap. zur )—Bibl. Max.
Patr. tom. x. P 818. F

(9.) * Antichristus ad capita regni
terreni pertinens, imitatione veri
capitis nostri se quasi occisum resur-
rexisso, et pro Christo, qui hoc vere

pereee se guscipiendum audet exhi-

"— Beda in Apoc. cap. xiii. Op.,
tom. v. col. 790.

(4.) '*Per unum caput quod bic sin-
MUT tanquam occisum se vidisse
dicit Joannes, ipsum princi malo-
rum intelligere debemus. Unde recte
dicitur; Tanquam occisum eum vi.
disse in mortem, quia videlicet ipee
simulabit 8e occisum, et post mortem
A "— Haymo alberstad. in

(cap. xiii.) lib. iv. fol. 116. &. b.

ue * Antichristum, scilicet prin-
cipale caput, quasi occisum in morte,
finget quidem. ae ἢ ae blasphemus midpo)
ille mori, et die tertia resurgere, etf
plaga mortis ejus curata est, ficta re-
surrectione."— Anselm. Laud. Enarr.
in Apoc. cap. xiii. apud S. Anselm.
Cant. Op., tom. ii. p. 492. A.

(6.) ** Quse habet plagam gladii, per
simulationem occisionis, et vixit Er
simulationem resurrectionis," —
de S. Vict. lib. iv. cap. δ. super Apoc.
in Eu xiii) Op., par. ii. p. 257. col.

(2) Rupertus Tuitensis à Bellarm-
ino insuper citatus omnia hsc de
plaga simulata mystice interpretari
videtur.— Vide Comm. in Apoc. lib.
viii. (in cap. xiii) Op., tom. ii. p.
546.)

APOLOGIAM RESPONSIO. 401

possit, preter usum in eo loquitur, penes quem /oquendi
norma*. Habet justam venerationem quicquid excellit. Sed
eccuinam mortalium adhibetur jam adorandi vox, preterquam
Pontifici soli? 4ugustone, vel Regi cuiquam, qui vicarii tamen
Dei sunt? Sed ulliusne hominis honor ea voce intelligendus
venit ? Solus Papa adorafur, solus adorationis et cultu, et voce,
' supra mortalium sortem effertur; quibus (preterquam huic
soli) augusta nimis adorandi Vox. Quodsi id tantum face-
retis, (quod dicitur venerari), si venerationis vox vobis foret
satis, ea contenti, non illam, quz s0/ jam Deo loquendi more

dicata est, in gratiam Pontificis vestri, ita avide invaderetis.
Si ostendit [leg. ostendet] Rex sacrificium Pontifici . .. aliquando oblatum,
aut aras erecias aut templa [de]dicata, [aut Sacerdotes institutos]. ... tum

... concedimus (leg. concedemus] . . . adorari ut Deum.—[Bell. Apol. pro
Resp.] p. 160. (Op., tom. vii. col. 794. C. D.]

Quiz vero lata adeo est adoratio, ut Papam recipiat, ad [De adora
Deum jam arcta est, cui vix ulla superest, przter Sacrificii cum sis
forte honorem, et quz ad Sacrificium requiruntur: ut preter
istud Deo et Pape communia sint omnia. Pape vero non 9290
sacrificatur : ne Cruci quidem, cui tamen Latrie honorem
defertis; sed neque Eucharistie, cui Missa non fit (ne bis
fiat), ut que per Missam fiat. Quanquam restrinxit hic
nimium Cardinalis. 4dorare enim contingit absque sacrificio :
ut Abraham res Angelos adoravit: Magdalena Christum ^,
(neutrobique oblata hostia,) et Joannes 4ngelum adoravit! et
ne adoraret vetitus est, cum sacrificium tamen nullum ei ador-
naret. Quique apud vos quotidie, quzeque consecratam Aos-
siam adorant, si omnes sacrificant ei, nze Sacerdotum affatim
apud vos est. Sed neque ad adorationem externam necessario
requiruntur hzc: et Deus vel sine his omnibus adoratur, et
Pontifez cum (ut Caeremoniale loquitur) sedere eum faciunt
super Altare, ut adorent: et quidem bis sedere, in Conclavi
semel*, iterum in Ecclesia S. Petri!, parum abest ab adoratione
Dei, parum ab Hostie, qu: vel in ra, vel nusquam adoran- :
lur. Nec minor est Zre, vel Templi necessitas, quam Sacri-
ficáü. Etsi autem ipsi “γα non constituatur; tamen in zZra
ipse constituitur, qui Deo (uti scit) constituta est.

* [Horat. Epist. ad Pis. lin. 72.] ! Apoc. xix. 10. ᾿
[Vide supra, p. 282. not. 4.} * [Sacrarum Creremon. lib. i. sect. i.
ε Gen. xviii. 2. fol. 11. b. Venet. 1582.]

» [Matt. xxviii. 9.] . ! (Ibid. fol. 12. a.]
AKDREWES,—RESP. DD

(De ful-
mine ex-
communi-
cationis, ]

402 AD CARDINALIS BELLARMINI

Hoc miraculum non tribuitur... Beetie majori, que Antichristum signi-
fieat, sed minori, que Antichristo deservit. Non igitur Pontifex, qui
fulmine .. . terret, Antichristus erit.—[Bell. Apol. pro Resp.) p. 160. [Op.
tom. vii. col. 794. D.]

Vos ipsi excommunicationis censuram fulmen soletis dicere.
Fulmen autem, ignis de coelo. De igne itaque convenit. Qui
quidem ignis initio solum penes Ecclesiam : nec tradi cuiquam
potuit, nisi ab Ecclesia, cui soli Censure jus. Penes Eccle-
siam (inquam) vere gnum primo: post etiam, penes Eccle-
siam, etsi falsam jam, at veram tamen (cui successit) cornibus,
id est, externa specie referentem: ubi post ÁAntichristum
abeundo et Draconis idioma discendo, in minorem bestiam
degenerasset. "Tum, Minor ista, in Majorem, vim omnem, et
potestatem suam transtulit: ut, quee Minor signa prius edidit,
eadem per omnia Major jam posset edere. Recte, ut Anti-
christo signum hoc conveniat. Quamprimum enim adolevit
et valeret jam viribus Antichristus, armavit illi dextram
Ecclesia falsa (Bestia minor, potestate sua summa) trisulco
hoc fulmine, quo percelleret, quicunque Bestie imaginem ado-

᾿ rare nollet, vel Characterem suscipere ".

[in reges
emisso.)

291

[ De obedi-

entia Pon-
tifici]

Deinde meminit hujus Joannes miraculi, ut rei novse, et insolite. Αἱ ex-
communicatio res est communis et nota. —[Bell. Apol. pro Resp.) p. 160.
[Op., tom. vii. coll. 794. D. 795. A.]

Nec nova res Censura hwc, qua, qui in scelere obfirmati,
arcentur fidelium coetu, donec pudore ipso confusi ad mentem
meliorem redeant. Non hzc quidem mova: at illa nova, et
portenti similis, quie Reges afflat et Regna, quse tonat,
fulgurat, permiscet? Christianum Orbem: principesque, non
dominatu solum, sed et vita, per Emissarios exuit. Notus
hic ignis Vaticanus est, non Elementaris, sed nocentior multo;
et quem, ante Antichristum editum, nescivit Orbis.

Professio obedienti, neque in dextra, neque in fronte accipitur ——[Bell.

Apol. pro Resp.] p. 161. [Op., tom. vii. col. 795. B.)

Characteri opponit, primo: non enim Ponlifer cuiquam
in fronte dertrave notam imprimit. "Vide frontes, scrutare
dextras Pontificiorum, nullus Character comparebit. Nec
opus: Qui manu elata, opereve exsequitur, ei manus ; qui
palam fronte nuda profitetur, ei signata frons est. Manus
agit, frons pre se fert: qui audacter agit, fidenter pre se

" [Vide Apoc. xiii. 12—17.] ^ [Conf. Aristoph. Acharn. 504.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 403

fert. Antichristi asseclam, perinde est ac si utrobique notatus
stigmate. — Character externze professioni est: qua itaque
externa professio legitime denotatur.
At quot millia sunt in ditione Romani Pontificis, qui professionem obedientise
non possunt ostendere! Professio . . (fidei) fieri solet ab iis, qui pro-
moventur ad gradus dignitatum, . . aut certa officia, . . . a maxima

parte hominum non exigitur.—[Bell. Apol. pro Hesp.] p. 161. (Op., tom.
vii. col. 795. B.]

Verum, nec ipsa ÁAec professio a millibus exigitur, ab iis [4b omni-

modo, qui de Clero sunt, vel in officiis certis positi, seu ad siánde,]
dignitatem promoti. Imo professio eadem, gradus forte pro-
fessionis non idem, exigitur ab omnibus. Specialior enim ἃ
Clero, et Vertici infixus: at est alter, paulo magis generalis,
a quo nemo exceptus, qui vel in omnes transeat. Án excidit
Cardinali, congenitum in baptismo Juramentum, ad obediendum
Principi spirituali»? "Vel ergo adjiciat errorem hunc novum
novae Recognitioni suse, de Charactere novo, in ortu superna-
lurali?: velfateatur sane, quod hic (pro re nata) negat,

de tot modo millibus unum 3, ]

non superesse, cui professio hzc non incumbat. Et quid
peccarunt Veneti, nisi quod ita nuper profiteri jussi, de-
trectarunt Imperium? Cardinalis autem de Pontifice hbri
sic nuper in Recognitione incudi redditi, αὐ dilatent paulo
magis fimbrias potestatis Pontifice, annon Characteristici
plane professionis hujus? — Bonus Doctor Marta non tur-
bavil se erga plurima, id unum modo molitus, ut constaret
tantum €haracter hic, et esset indelebilis*. 'lortus cum esset,
cum pompam duceret, ageretque ante currum Pontificis,
peccatd, poenas, censuras, vota, leges, juramenía* ; nonne
id egit, ne qua /ez, ne quod votum, vel juramentum huic
professioni fraudi foret ? Quid novissimus et nequissimus
Scurra, Pacenius? Nonne Characterem in fronte fert, qui
ausus scribere, Simplicem Regem esse, qui securitatem in
Juramento statuat, quantumvis cauto, quantislibel circumstan-
tiis connexo ? | Nam si Pontifer Juramentum — dissolverit,
omnes illus nezrus, sive de fidelitate Regi prestanda, sive 2902

ο ortus, p. 60. [Edit. Colon.; p.51. τ [Marta de Jurisd. par. iv. cent. ii.
Edit. Polit., et Bell. Op., tom. vii. col. cas. 132. art. 8. p. 229.)

661. B.] Tortus] p. Po. [Edit. Colon. ; p.
P? (Ibid.] it. Polit, et Bell. Op., tom. vii.
4 [Ovid. Metam. i. 325.] E 611. A.]

DD2

404. AD CARDINALIS BELLARMINI

de dispensatione non admittenda, pariter dissolutos fore, in
fumum abire, obligationem vinculum minus esse quam stra-
mineum'. Adeo ille inustum putat dextris frontibusque
vestris characterem hunc: adeo vos vere sfigmaticos Anti-
christi. Non ergo Clericis solis hzeret, aliorum quoque mani-
bus impressus est: pro quo, et olim, et nuper tot turbze
datze, tantum Christiani sanguinis effusum est.

At quot sunt in ipsa urbe Roma Judei, qui publice vendunt, οὐ emunt, nec
habent ejusmodi Characterem ! — [Bell. Apol. pro Resp.] p. 161. [Op.,
᾿ς tom. vii. col. 795. C.)

[Judreis At neque in Urbe ipsa, non Roma, omnes professi. Non
piu Rome! Qui tandem non? Non Judei scilicet. At profes-
exceptia sionis vis, ut privilegiatos reddat: et, an uspiam terrarum
Judeis privilegium ; alibi passim (puto et Romse) exosis,
certe expilatis. Hosce modo Character non eximit, quibus
Character Cain inustus est, ut ubique ezíorres et vagi, re-
jectanei sint, mancipia, et περικαθάρματα" totius Orbis :
quique in Roma ipsa gravi censu emunt, ut emant ; quibus
ipsum vendere suum, venale est: nisi deleto Caini, (quem jam
ferunt) 4ntichristi characterem inducant. Parum autem
Pontificis sui honori hic consulit, cui necesse est in ignomi-
niam cedat, quod, vel Judeis, vel lupanaribus Rome* locus
sit; unde 51 ambo exularent, haud scio an opulentie, Sancti-

tati quidem Urbis, melius prospectum foret.

Nisi forte place[a]t cum . . . Hippolyto . . dicere,. . . .* Antichristi cha-
racterem fore . . Crucis abolitionem:' quali charactere dignoscuntur...
Calviniani, ut preecursores Antichristi.— [Bell. Apol. pro Resp.] p. 162.
[Op., tom. vii. col. 795. C. D.]

[Quis sit Dudum vero, quid. sibi vellet Character, rudis plane atque
xu ignarus: hic jam de repente, rescivit rem Cardinalis: et jam

character.] arridet ei Hippolyti sententia. Characterem Christi, Crucem :
Antichristi, Crucis abolitionem" : quo argumento, qui Crucis
jam signum abolent, Calviniani, 4ntichristi precursores hÀa-
bendi. Vix hoc tamen satis (credo) philosophice. Ut in

* Pag Hipp. trib. libr. de Consumm. Mundi,

" (1 Poor iv. 13.] cap. xx. Op., tom. i. Append. pp. 13,

Vide supra, p. 154. not. 4.) 14. Kal δώσει αὐτοῖς χάραγμα ἐν τῇ 5 χειρὶ

7 Hee sententia ex hisce duobus τῇ δεξιᾷ, καὶ ἐν τῷ μετώπῳ, ἵνα μήτις

locis conflata videtur. "Ἔδωκεν d τὸν τίμιον σταυρὸν ποιήσῃ τῷ μετώπῳ

ΤΙΣ τοῖς εἰς αὐτὸν πιστεύουσι τὸν τῇ πες αὐτοῦ xeipl.—Cap. xxviii. ibid.
τίμιον kal ζωοποιὸν σταυρὸν, kal αὐτὸς p. 19.]

ὁμοίως δώσει τὸ ἑαυτοῦ σημεῖον.--- 8.

APOLOGIAM RESPONSIO. 405

rerum natura prius sit ZAnlichristi signum, quam Antichristus
ipse. Przpostere nimis, ut signato signum prevortat, aut
(suscepto Charactere) professio ei fiat obedientie, nondum
nato de tribu Dan*. Nimis citato cursu feruntur quadrigze
Cardinalis, quibus przcurrit ZAntichristum Character ipsius.
Tum, nec illd satis concinne, ut Characteris privatio
Character sit. Namque ita valde turbatum erit in Dialecticis,
ubi privatio transibit in habitum, et Charactere carere, hoc sit,
Characterem habere. Certe quidem hoc est delere de fronte,
non suscipere in fronte Characterem. Mitto, quod deztre
apud vos Cruce signari non soleant, ut nequeat de dezteris
aboleri. Verum quid hsec ad nos? Cur in Regem hec
scriptitat? Cur Regem appellat? Agat ista cum Puritanis, 298
qui ei S?gno parum propitii Nos favemus satis. Nobis enim
nostrisque in Baptismo /fron/ies eo signate; ut parum hic
tempestive Hippolytus in scenam introductus a Cardinale.

Sed nomen, Aareiros, non scribitur per εἶ, et sine e? non reddit... DCLXVI.
—Í[Bell. Apol. pro Resp.] p. 162. (Op., tom. vii. col. 795. D.]
Placet Hippolyti signum, pro non signo. lrensi λατεῖνος [De
non placet; et Irenzum habet sub ferula, quod Aaretvos per homine

Λατεῖνος
εἴ scripserit. Sic Patres suos habet. Ubi, scholam primo numerum

aperit, quasi Grece nesciret Irenzus, qui Grece scripsit, πο ΠΕΣ
quasi Árethas (qui idem ipsum nomen reposuit) in media
Grecia natus, et ipse grece docendus esset a Cardinale.
Tamen Arethas severius illi castigandus, qui errore lapsus non
est, qui διὰ διφθόγγου scribendum esse nomen, et ad quam
formam, monet*. Parum vero opportune grecissat. ldem
forte facturus in τειτὰν, siquis stomachum ei moveat, sed mul-

tum dedignante Schola greca, risum tamen vix continente.

Nomen Antichristi proprium designatur . . ., non nomen commune pluri-
mis. . . . Proprio autem nomine nullus Pontificum dictus est Latinus.—
[Bell. Apol. pro Resp.) p: 162. [Op., tom. vii. col. 795. D.]

Sed commune nomen Latinus. Proprium vero etiam inter- [Illud
dum: Quzxre, annon a Latino Latini. Et pluribus commune: commune

quid tum? Commune pluribus est nomen Robertus, nec eo omnibus
Pontifi

tamen minus Cardinalis Robertus est. Verum eo momine cibus]

* [De ortu Antichristi e tribu Dan, | — Areth. Comment. in Apoc. cap.
vide Bell. de Rom. Pont. lib. iii; cap. xxxviii. (ad cap. ὙΠ apud (Ecum.
12. $*Secunda.' Op.,tom.i. p. 193. G.] Op., tom. ii. p. 766. C.

x (SE ὁμοίων διὰ διφθόγγον.

[ Utrum
idem nu-
merus aliis
nominibus
continea-
tur.]

[ Pro
numero
temporis
haberi
potest. ]

406 AD CARDINALIS BELLARMINI

tanquam proprio nullus Pontificum appellatus: nec opus sane ;
quo scilicet series ipsa, non unus aliquis de serie denotandus
esset.

Denique inveniuntur nomina plurimas, que numerum ilum DCLXVI.
efficiunt.—(Bell. Apol. pro Resp.) p. 162. (Op., tom. vii. col. 795. D.]

Sed eundem numerum reddunt, et alia multa*. Reddunt
vero, sed Irenzi szculo receptum hoc. Primum itaque. No-
bis vero quod primum, verum videtur*; presertim, cum
faveat ei Irenzeus ipse, u£ valde verisimili ^. Cum reliqua illa
nihil habeant verisimile, Evan, et Titan, et Antemos, et Lam-
petis. Cum et in tot Latinis vestris, seu Romanis, imago viva
reluceat 4ntichristi.

At numerus ille numerus nominis est, ut S. Joannes expresse dixit: non
igitur detorqueri debet ad numerum temporis.—[ Bell. Apol. pro Resp.
Op., tom. vii. col. 796. A.]

Nec numerus ibi, a Joanne, nominis modo: Numerus etiam
hominis idem dicitur. Si nominis, apte Xareivos : si hominis,
apte et fempus designat, quo homo is primum sessurus erat,
emersurus ex abysso, et universalem suum Papatum ingres-
surus; ut Regis, quo regnum adiit: ut Consulis, quo Consula-
tun. Nec Torto hic opus, ut Aominis (id est) Antichristi
Ipsius nwmerus dicatur, quo titulum sibi sumpsit, quo pri-:
mum emicuit Antichristus.

Deinde numerus annorum ἃ Christo ad Bonifacium non continet DCLX VI.

sed DCVI.—[Bell. Apol. pro Resp. Op., tom. vii. col. 796. A.]

b [Πολλὰ γὰρ εὑρίσκομεν ὀνίματα
τούτῳ τῷ ἀριθμῷ ἰσέίψηφα περιεχόμενα,
οἷον, ὥσπερ εἰπεῖν, τὸ Τειτάν ἐστιν,
ἀρχαῖον καὶ ἔνδοξον ὄνομα, ἣ τὸ Εὐάνθας"
καὶ γὰρ αὐτὸ τῇ αὐτῇ ψήφῳ ἐμπεριέχε-
ται, καὶ ἕτερα πλείονα εὑρεθῆναι δυνά-
μενα. ᾿Αλλ᾽ ἐπειδὴ προέφθημεν λέγον-
τες, ὅτι ἐθεραπεύθη ἡ πληγὴ τοῦ θηρίου
τοῦ πρώτου, καὶ ποιήσει λαλεῖν τὴν
εἰκόνα' τουτέστιν, ἴσχυσε᾽ φανερὸν δ'
ἐστὶ πᾶσιν ὅτι οἱ κρατοῦντες ἔτι νῦν
εἰσὶ Λατῖνοι εἰς ἑνὸς οὖν ἀνθρώπου ὄνομα
μεταγόμενον, γίνεται Λατεῖνος.---8. Hip.
De Antichristo, cap. ]. Op., tom. i.

.25. Arethas quoque (in loc.) septem,
da tria nomina, hunc numerum
efficientia, adduxit. Auctor item libri
de Consumm. Mundi, S. Hippol.
tributi, vocem ἀρνοῦμαι hunc nume-
rum reddere notavit.—S8. Hipp. Op.,
iom. i. App. p. 19.]

* [Tert. de Prsscript. Heeret. cap.
xxxi. Op., p. 281. B.]

4 [*Quoniam autem non propter
inopiam nominum habentium nume-
rum nominis ejus dicimus hsc, sed
propter timorem erga Deum et zelum
veritatis: Εὐάνθα enim nomen habet
numerum, de quo quseritur: sed nihil
de eo *affirmamus. Sed et Aareiros
nomen habet sexcentorum sexaginta
sex numerum; et valde verisimile
est, quoniam novisimum Regnum
hoc habet vocabulum. Latini enim
sunt, qui nunc regnant: sed non in
hoc nos gloriabimur. Sed et Τειτὰν,
prima syllaba per duas Greecas vocu-
las, e et (, scripta, omnium nominum

use apud nos inveniuntur, magis fide
dignum est."— S. Iren. contr. Hier.
lib. v. cap. xxx. Op, p. 329. col. 1.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 407

At a Christo nato ad Bonifacium III. anni tantum DCVI. [De tem-
Nec enim ab ortu statim convalescit titulus; Prescriptione Veiis
opus est. Ubi vero per sexaginta jam annos prszescribit, titu- τ ὦ
lum confirmatum gerit. tiones.]

Nec confirmato jam titulo, mutatione prseterea opus erat 294,
peeuliari. Non is operandi modus, in mysterio. Quod ibi
fit, sensim fit: sensim, et sine sensu. Ubi in strumam perve-
nit superbia sedis illius, crevisse jam sensit mundus, quam
non sensit crescentem. Ubi massa jam fermentata, tum de-
mum fermentum apparuit; non in fieri, ut mos est, sed in
factum esse.

A..direptione templi . . ad ann... DCVI., quo sedit Bonifacius, sunt anni

DCLXX.—[Bell. Apol. pro Resp.) p. 163. [Op., tom. vii. col. 796. A. B.]

At a direpto per Pompeium Templo calculum 81 ordiaris,
(et est, a direpto Templo, ra satis illustris) complebis nume-
rum. Imo quadriennio superabis. Ad Baronii forte calculum,
qui in Probo minus probe rem gessit *: ad aliorum non item,
apud quos vix reperias, qui a direpto Templo ad Christum
natum plus sexaginta annis nuümeret. Ne de vestris quidem.
Non htigabo: nam si animus litigandi sit, quam facile in
numero tanto quatuor' anni eliduntur ὃ Esto, quadriennio.
Quantillum vero hoc? Quam multi etiam Chronologi, etiam
qui Danielis hebdomadas, qui annos in scriptura supputant,
et alioqui, sibi peritissimi videntur, qui in minore numero
scrupulos suos non tam conciliare commode possunt, quorum
non tam prope ad veritatem calculi accedunt: Et si accedant,
quasi bene gesta re, serio triumphent? Verum meminerit,
Regem illud unum non premere. Sumat, si volet Lector,
hoc; sin malit, alterum illud: Liberum enim reliquit illi, ut

in alterutro acquiescat.

Visio quarta, . . . quanto prolixius tractatur a Rege, tanto brevius expe-

dietur & nobis.—[Bell. Apol. pro Resp. p. 163. (Op., tom. vii. col. 796. C.)

In Visione quarta quanto prolixior Rex, tanto Cardinalis [De visione
brevior. 'Eone jam res redit, ut qui ad Regis exemplum ! ante 2'9r'*-]
se componere, laudi duxisset, jam Regi advorsum eat ex
professo? Injuria ibi nulla, quod imitatus Regem. | Nullane
hic, quod ad oppositum incedat Regi? Adeo ante commotus,

* [Baron. Ann. Eccl. ad ann. 283. f [Bell. Apol. pro Resp.) p. 44. (Op.
num. iv. et v. tom. ii. coll. 820. 821.] tom. vii. col. 729. C.]

*

408 AD CARDINALIS BELLARMINI

ut exclamarit, Deus bone, quam misera conditio est$? | Annon
jure hic exclamet quispiam: — Deus bone ! quam non constat
' sibi Cardinalis?
Non posse . . per . . Meretricem intelligi Antichristum probamus . . ex
sententia . . Patrum. Patres enim permulti per eam . . intelligunt uni-

versitatem impiorum . . . . Alii... . Bomam imperantem.— (Bell. Apol.
pro Resp.) p. 164. (Op., tom. vii. col. 796. C. D.]

[ME Per Meretricem Antichristus intelligi non potest. Sunt enim
Anti- de Patribus, qui in Meretrice, universitatem impiorum denotari
falli volunt^ ; sunt alii, qui Romam imperantem!. Vide vero hic,
potet.] quam zquus Rex: Neutrum rejicit. Potest in Capite suo
Impiorum Universitas illa non incommode designari. Nec

enim cum dicitur, Quot homines, tot sententie *, aliud dicitur,

quam cum, Quot capita, tot sensus. Familiaris est illa Met-

onymia, cum Hispania (dicitur) vel Gallia hoc molitur, Caput

295 utnusque Gentis, ct columen, (id est) Regem intelligere.

Itidem Colluvies impiorum (quasi Regnum ejus) pro Rege
Antichnsto. Sed interim meminerit Lector, quam sui non

£ [Bell. Apol. pro Reap. p. 44. Op.,
tom. vii. col. 729. C.

^ [(1.) *Si ille pater omnium impio-
rum, qui operatur in filiis diffidentire,
mater que est? East qusedam civitas,
quae Babylonia dicitur, civitas ista
ROCielas es& omnium perditorum ab
oriente usque ad occidentem; ipea
habet regnum terrenum."— S. Aug.
Enarr. ii. in Ps. xxvi. ὃ 18. Op, tom.
iv. coll. 180. 1). 181. A.

(2.) Πόρνην δὲ οὐχ οὕτω τὴν παλαιὰν
Ῥώμην ἐπιτευκτικῶς χρὴ ἀκούειν, ὡς
τὸν παρόντα κόσμον.--- Areth. in Com-
ment. in Apoc. cap. liii. (ad cap.
xvii) apud (Ecum. Op. tom. ii. p.
189. C.

(3.) * Ipsa malorum multitudo mere-
irix vocatur."— Haymo Halberstat. in
Apoc. (cap. xvii.) lib. vi. fol. 149. b.

(4.) * Mulier erat cireumdata purpura
...Quia malorum collectio aemper se
studet decorare gloria," &c.— Rich. de
S. Vict. super Apoc. lib. v. Op , par. ii.
p. 270. col. 1. B. Venet. 1592.

(5.) * Mulier quam vidisti . . est
multitudo magna potentium munita
emni prava obstinatione." — Ans.
Laud. Énarr. in Apoc. cap. xvii., apud
S. Ans. Cant. Op., tom. ii. p. 499. B.

(6.) * Perditorum multitudo, qute
relicto Creatore deemonibus sc prostra-
vit constuprandam, in fluctibus discqr-

dium populorum s8edere memoratur."
— Beda in Apoc. cap. xvii. Op., tom.
v. col. 800.

(7.) * Ipsa est corpus sive universi-
tas impiorum, qui fornicationes atque
abominationes adinvenerunt."— liup.
Tuit. in Apoc. (cap. xvii) Comm.
lib. x. Op., tom. ii. p. 571. col. 1.]

| [(1.) ** Sic et Babylon apud Joan.
nem nostrum, Romans urbis figura est,
proinde et magnse, et regno auperbe,
et sanctorum debellatricis." — "Tert.
adv. Jud.cap ix. Op., p.193. A. B.; et
lib. iii. adv. Marc. cap. xiii. Op., pp.
404. D. 405. À. iisdem fere verbia.

(2.) * Hic, puto, locus sanctior est
rupe Tarpeia, quse, de ccelo sspius
fulminata, ostendit, quod Domino
displiceret. Lege Apocalypsin Joan-
nis, et quid de muliere purpurate, et
scripta in ejus fronte blasphemia,
septem montibus, aquis multis, et
Babylonis cantetur exitu, contuere."—
Ep. Paule et Eustochii &d Marcell.
apud Epist. S. Hier. Ep. xlvi. Vall.
(al. xvii.) Bect. 2. Op., tom. i. col.
206. A. ''Secundum Apocalypsin
Joannis in fronte purpurate mere-
tricis scriptum est nomen blasphemisz,
id est Romse seternge."—8S. Hier. Ep.
exxi. Vall. (al. cli.) ad Algas. Qusest.
xi. Op., tom. i. col. 882. C.)

X ('Terent. Phorm. 1I. 4. 14.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 409

memor Cardinalis. Alibi strenue negarat, de una eademque
re agi in Cap. XIII*., et XVII». hoc!: ultro jam fatetur rem,
dum unam nobis utriusque interpretationem edit, dum eandem
vult, quze in Bestia ibi septicipite Cap. XIII*., hic quoque
Cap. XVII*. in Meretrice, Impiorum universitatem indicari.
Ita illi languet memoria. Jam, si volet, intelligat in Mere-
trice Romam. Sit Babylon Meretriz hiec: Sit Roma Babylon :
Etiam hic quoque Rex non, repugnabit. Tantum in Roma,
qui Rome: in Babylone, qui Babyloni presit, agnoscat:
(utrobique scilicet Antichristum.) Sed qui de Roma locum
hunc, de Roma Ethnica fere interpretantur, nempe sibi tum
nota, quamque oculis quotidie usurpabant, qualis esset szeculo
suo. Nam qualis sequente szculo, sub Pontificum regimine
futura esset, id quidem resciscere non poterant. Nam si
rescivissent, Prophetie Spiritu donati, ad Prophetiam hanc
explicandam, nunquam 4nmferpretes loci cum consulere insti-
tueret Cardinalis, inveniret tot sententias, quot fere sunt
Auctores". Nimis in manifesto res est. Utinam ne esset.
Sed vel hic jam Cardinalis ita rem se habere fatetur, dum
negare non potest, quosdam de Roma modo, alios de Imperio,
non Universitate tota Meretricem intelügendam confiteri.
Agnoscit autem Rex, lubens agnoscit, Meretricem hanc
Babylonem esse Civitatem, que habebat tum regnum super
Reges terre, que super Septem montes sedet, Joanne ipso
eadem hzc totidem verbis referente.

Si Bestia, quse mulierem portat, Antichristus est, quomodo ipsa mulier est
Antichristus? Quis ferat Equitem cum Equo confundi, ut Eques supra se
sedere dicatur? Ignoscat igitur... nobis tardioribus.—(Bell, Apol. pro
Resp.) p. 165. [Op., tom. vii. col. 797. A. B.]

Verum alibi Rez Bestiam dicit. Antichristum ; Hic vero [Bestia
mulierem etiam dicit Bestie insidentem. | Atque ita Equitem dinum]
cum Equo confundit. Ubi tardiorem se fingit Cardinalis,
nec se ista capere: omnino autem adduci non posse, wf
Bestiam cum Meretrice confundat. Quid ergo? Àn ita valde
lardum suspicetur quis, ut ipse se non capiat? Idem enim
ipse peccat, nec adductus a quoquam, nisi ipso se. Confudit
Bestiam cum Meretrice. Quid est enim Cardinali Bestia

! (Bel. Apol. pro Resp.] p. 134. ^ [Bell. Apol. um ww p. 152.
[Op., tom. vii. col. 780. B.] [Op., tom. vii. co

296

410 AD CARDINALIS BELLARMINI

sepliceps cap. XIII^? Universitas impiorum. Quid jam cap.
XVII». Mulier Bestie inequitans ? Universitas itidem impio-
rum. Ita, non jam Antichristus unus, supra se, sed Universitas
Equorum supra Universitatem Equitum sedere dicetur: spec-
taculo, magis in Universum, mirando, si tamen zardiores ejus
tali capiantur. Sit erratum hoc, in Cardinale. In Rege
enim nil tale deprehendet. Namque ita de Rege narrat,
(atque ita quidem verba se Regis habent) Ocíava, que est
Bestia δὲ. Sed Octavane Bestia, que est Bestia? Quis sic
loquitur? Octava Bestia, que est Bestia? Quis ferat loquen-
tem? "Vix etiam ignoscas farditati ejus, quisic legat. Quid
ergo? Ocíava, (non Bestia, nec quicquam ibi quod ita sonet,
sed) Ocíava Regiminis forma, octava gubernandi ratio*». Iverat
enim Rex per reliquos ibi Ordinales a Prima, ad Septtmam
usque: post, subjicit de octava Imperii forma Rome propria:
ut vere fardus, qui hoc non viderit: quanquam /arditas non
fuit, sed aliud quiddam deterius longe tarditate. Octavum
quidem Caput Bestie non male forsan intelligat (Septimum
enim plaga occisum est) ociavum, jam redivivum, sed idem
cum septimo ; atque hoc ita, ut cum redivivo capite Bestia
quoque ipsa revixerit. Quare, ocfavam ilam gubernandi
formam (vi Capitis illius octavti) vivam jam denuo Bestiam
dicat quis non incommode. Joannes enim ipse sic visus est
dicere. Regis autem sententia nemini obscura esse potest.
Bestia enim septiceps illi Romanum imperium denotat, (toto
autem tempore suo, quodque ante sub Paganis fuit, quodque
post sub Antichristo): Mulier, quee super Bestiam sedet,
Antichristus illi est, qui sedi jam illi przsidet. Ubi vero
interdum etiam Antichristus illi Bestia nominatur, non alio
id tamen modo, quam siquis vulgato loquendi more quod a
Papa fit, ἃ Roma fieri dicat, ut, Roma infensa nuper Venetis:
cum Papa paulo fuit infensior. Nullo autem id solccismo
penitus: cum ubique mos obtinuit, Regni cujusque nomen pro
Rege usurpandi. Atque vero, bis de Bestia mentio Joanni fit,
semel cap. XIII»., paulo autem obscurius : iterum, cap. XVII».,
et quidem multo dilucidius. Nec enim mulier ulla cap. XIII»,
sola ibi per se Bestia. Commodum igitur, (ut Caput Capiti re-
spondeat) quod est in XVII*. mulier inequitans; id est in Χ 1115.

^ [Prsf. Monit. p. 110.] ο [Ibid.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 411

Caput redivivum. Nec est in eo ulla repugnantia (ubi visio
gemina, unica tamen de re,) si, quod in una visione Bestie
Caput, id in altera Bestie sessor post exponatur. Regitur
enim Equus a Capite, regitur et a Sessore. Nihil autem
usitatius (passim quidem per visiones propheticas), quam ut
Rectores Capita dicantur; atque utraque, et Equitis, et Ca-
pitis, voce idem regimen designetur.

297 AD CaPUT DECIMUMTERTIUM.

Diluuntur varie Calumnie.—T[Bell. Apol. pro Resp. Op., tom. vii. col. 797. B.]

Jure merito objecta fuisse Cardinali, que Ipse Calumnias dicit,
nec ab eo dilui.

^

Si ex particularibus hominum factis de doctrina judicandum esset, . . . doc-
trina... veterum omnium .. . hanc calumniam pati posset. — (Bell. Apol.
pro Resp.) p. 165. (Op., tom. vii. coll. 797. C. D.]

[Equs Αὖ eas jam pergendum, quas ille, per calumniam, dicit
RS OBUE calumnias. Vere enim accusationes sunt, et, qui ab eo
eid oppido quam dilute diluuntur. Ubi primum, non id agitur,
eide.] ut feratur ex factis hominum particularibus de doctrina judi-
cium. Nobis hoc fieri nolumus: vobis non facimus. Non
ergo quid fecerint Parricide illi, sed qua persuasione fecerint,
inter nos id (credo) quxitur. Non, quod in Henricum Ter-
tium : non quod in Quartum ; non quod in Reginam nostram ;
in Regem, et Regni Ordines, Castelli, Parreii, Catisbeii
factum : sed, a quibus TAeologis, et qua ratione adducti, factum
id admiserint. "Tum, ratio illa, ex qua Theologia, ex qua
Schola, e cujus doctrine fontibus emanarit.. Nam Clementem
& Theologis (puto autem vestris) responsum accepisse, ex
Mariana cognovimus?*. Ita, factum Fraterculi, doctrina fuit
Burgoini*. Castellum ex Jesuitis audisse, Licitum esse,
Regem occidere^; ex Processu contra eundem. Ita, factum
Castelli, doctrina Guignardi?*. Parreium a Comensi in sce-
lere confirmatum, ex literis ipsius Cardinalis*. Catisbeium,
* [Mariana de Rege et Regis Instit. * [Vide Thuan. Hist. lib. cxi. eap.
lib. i. eap. 6. P. dt u 18. tom. v. p. 446.
[Vide Thuan. Hist. lib. xeviii. cap. ; Pide il id. p. 448.] !
8. tom. iv. p. 842.] mo State Trials, tom. i. p.

AD CARDINALIS BELLARMINI APOLOGIAM RESPONSIO. 413

reliquosque Complices suos, facinoris sui veniam petere renu-
isse: ita illis doctrina vestra insederat. Et, monstrum hoc
novissimum, hausisse a vobis scelus suur1, et doctrina vestra ;
e publice exustis Marianz libris, fidem facimus. Peccatum
ipsi suum portassent, nisi edoctos se ista a vestris fassi omnes
fuissent: Jam, cum ita edocti, doctrina vestra jusíam repre-
hensionem fert, calumniam non patitur.

Indulgentiam . .. concessam fuisse iis, qui Cruce suscepta . . . adversus infi-

deles arma suscepissent [leg. sumpsissent] *. Atque hanc... przedicatam
lego... prsecipue a (S.) Bernardo*.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 166. [Op.,
tom. vii. col. 797. D.]

Nam quod statim ex loco hoc, unde prolapsionem metuit, (De Cru
delabitur ad Cruciatas: facit pro more suo, ut cum premi se [2:5 *'
sentit alicubi, alio Lectorem avocet. Bernardo autem, et qui gentiie.]
ei similes, viris non malis, quam szpe abusus Pontifex, ad
negotia sua? Novimus, et Cruciate illie quid sibi voluerint,
et quo consilio sepe przedicatze. Interdum, ut in Cesaris, ac 298
Principum in Bello sacro absentium, ditiones presidio nuda-
tas liberius Pontifex involaret : interdum, ut, quos luminibus
hic suis officere sentiret, alio scilicet, in Terram sanctam
amandaret, amandando vires attereret: sspe etiam, ut colore
hoc, hac specie, collecta pecunis vi ingenti, iter jam institu-
tum novo aliquo commento illuderet; et, quod bellum Sacrum
capere oportuit, ipse interciperet. Non enim sanguinem solum,
pecunias etiam ssepe emungit /ndulgentis suis. Sed annon
et sanguinem ? Annon Julii Secundi diplomata fuerunt, plena
remissionis peccatorum omnibus concessa, qui, vel Francum
sibi obvium interficerent!? Annon et ejusdem Julii indul-
gentie pares, siquis Venetum *? — Non ergo pecunias solum
emungunt ; sanguinem etiam ssepe eliciunt Zndulgentiis suis :
nec solum sanguinem, etiam pecunias.

Quod Sicariis promissa sit spes reterne vite, si Regum vite insidientur,

nusquam legi, nunquam audivi.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 166. (Op., tom.
vii. eol. 797. D.]

f [Vide suprs, p. 392.) instituit, ob infelicem &uccessum ex-
£ [Vide Bull. iii. Eugen. III. *Quan- — peditionis in terram sud ἢ
tum prsedecessores.'— Bull. Magn. tom. ! [ Vide Franc. Hotomanni Brutum
i. p. 37. ; Bull. i. Greg. VIII. iv. Kal. Fulmen, eap. x. apud Gold. Monarch.
Nov. A.». 1187.—Ibid. pp. 48, 49: et tom. iii. p. 94.]
Bull. xii. Innoc. III.—1bid. pp. 61— * (De excommunicatione Veneto-
63.) rum, vide Raynald. Cont. Ann. Baron.
* (Citat Bellarminus S. Bern. de δὰ ann. 1509. num. 6. seq. tom. xx.)
Consid. lib. ii. cap. 1., ubi Apologiam

adducti.)

(Multi ab
antistibus
ad scelus

persuasi, ]

299

414 AD CARDINALIS BELLARMINI.

Verum instat: et nec legisse se unquam asserit, nec audt-

. visse, Sicariis promissam elerne vite spem, ut Regum vite

insidientur. Non enim Stcarios dicet; sed Sacratos, sed
heroica virtute viros, qui insidiati sunt: non Reges forte, sed
Tyrannos vel Hereticos, quorum sic vite insidiati sunt.
Jacobus Clemens, Sicarius forte non fuit: Henricus Tertius,
non Rex. Alioqui, /egi! (scio) et audivi! promissam Clementi,
eterne vite spem!, si sedulo in id scelus incumberet. Quid
de ultimo hoc? an is, Sicarius? an qui percussus, Rez?
expectamus etiam: nondum enrm Romze vobis consilia cocta
sunt.

Sed . . legi in Concilio Constantiensi . . . . damnatum articulum illum....
* Tyrannus potest, et debet licite... occidi per quemcunque vasallum suum.'
—([Bell. Apol. pro Resp.) p. 1660. [Op., tom. vii. coll. 797. D. 798. Α.]

Legit tamen, damnatum in Concilio Constantiensi " articulum

' de Tyranno per quemlibet vasallum suum licite, οἱ meritorie

occidendo, οἱ pro heretico censendum, et instar heretici puni-
endum, qui sic sentiat. Legit hzc; sed annon legit apud
Marianam suam, elus& haec omnia?? Non enim Canonem
illum, vel a Martino V., vel ab Eugenio IV., vel ab u//o dum
Pontifice, approbatum. Vim ergo Canonis non habere. Eo
non obstante, posse Tyrannum jam aggredi, cui animus ita
sit. Quare si ita (ut eum videri vult esse Cardinalis) anima-
tus in Reges Pontifex, maturet Rom: decretum ea de re
novum, Nam vetere hoc Jesuitze se suosque teneri non
putant.

Illoa . . , quos in exemplum Rex adduxit, persuasos fuisse ab aliquo . .

Antistite, .. .. Rex non probat, neque... constare potest.—( Bell. Apol.
pro Resp.] p. 166. Op., tom. vii. col. 798. B.]

At non ab Antistite aliquo persuasi. | Persuasos dixit Rex,
et a vestris Theologis persuasos. Cardinalis persuasos cum
negare non possit, negat persuasos ab aliquo Ánlistite. Αἴ
Rex de Zntistite non affirmarat. Quorsum enim? Cadit
Rex Sicarii manu? Sicarius is, ab zíntislite persuasus, an a
Camillo, quid ad rem? Ad rem (inquam) reive caput, quid
refert, Antisles sit, an non sit, dum vesfer sit, qui scelus sua-
deat? Non ab 4£nfistite ? ergone ab alio, qui post stabat,

! [Vide Thuan. Hist. lib. xcvi. cap. tom. xii. col. 144. B—D.
8. tom. iv. p. 763.] ^ [Mariana de Rege et Regis Instit.)
" (Conc. Constant. Sess. xv.—Conc. lib. i. cap. 6. [p. 62.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 415

non anie? Porro, quid si non ab zin£istite (quos adduzit in
eremplum Rez), annon satis, si ab aids, qui sunt post prin-
cipia^, Antistite factum non damnante? Sic enim fere se
res hic habet. Sicarius admittit, Confessarius suadet, Antistes
non improbat. Nam iniistites non ita facilem sui copiam
faciunt, nec de his talibus consuluntur hi, aut respondent;
Confessarii id fere faciunt, qui anfestant interdum 4ntistiti
ipsi, opinione doctring. Quanquam et olim zftistes fuit, qui
Friderici II. mortem persuasit?; et 4ntistes, qui Conradinis;
et 4niistes, qui utriusque Medicei Laurentii, et Juliani': et
nuper Comensis (credo) Z4ntistes fuit, qui Parreio ; et Garnet-
tus Superior, qui Catisbeio animos ad scelus addidit.
stant vero litere Cardinalis, Parreii quoque confessio*. Tum
et Indicia, et manus ipsa Garnetti. Quique ab illo pende-
bant, ad extremum usque spiritum anxii, bene fecissent an
male: bene enim, nisi damnaret facinus Ecclesia ; qus nec-
dum damnavit. Et hzc quidem, apud Acta. Sed, subinfert
statim nobis Cardinalis z4cfa Pilati*; et, quze pro Tribunali
coram tot hominum millibus dicta sunt, habet pro non dictis.
Sed si Regi placeat vera audire vel legere, facile inveniet doctrinam, quam
objicit Catholicis, propriam esse Novatorum .. . Joannis Wiclefi,. ..
(cujus est,) *Nullus (est] . . . Dominus, nullus [eat] prseelatus, dum est in

mortali peccato*.' [Item] * Populares possunt ad suum arbitrium dominos

peccantes corrigere*.'—([ Bell. Apol. pro Resp.) pp.166. 167. [Op., tom. vii.
col. 798. A. B.]

Sed si Regi placet audire vera, audiat de Wiclefo.

Pro-

Is, Hsec non

nullum, dum in peccato mortali esset, Prelatum esse scripsit, ur
vel Dominum. Is, Corrigi posse Dominos per populares. Sj doctrina]

vera audire? imo si ficia, hec audiat Rex. Calumnia est
de Wiclefo. "Wiclefo enim h:c (ut et alix€ plerzque) afficta
est opinio. More Lyncei, Inquisitores vestri videre sibi viden-

ο (Terent. Eunuch. IV. 7. 11.

P [Vide Tortur. Torti, p. 267. Lond.
1609, (p. 324. Edit. nostrse.) ]

* [Vide Angel. Ubald. Perus. super
Codice, Rubr. *De secundis nuptiis,
leg. v. * Generaliter, num. 8. tom. iii.
fol. 113. col. 4. Venet. 1579: et Spond.
Cont. Ann. Baron. ad ann. 1268. num.
xiii. tom. i. p. id

τ (Sixtus, &c. IV. Vide Onuphr.
Panvin. ad calc. Plat. p. 346. Magnam
quoque in hac conjuratione partem

it Franc. Salviatus Archiepisc. Pisan.
Vid de Conjurationis Pactiane Com-
IDentarium, pp. 4 seq. Neap. 1769.

Hoc opus, anno 1478 primo excusum,
in Editionibus vero Politiani Α.». 1498,
1499. et, Paris. 1519. omissum “ tam
rarum deventum est, ut inter doctos
&zpe dubitatum est, an qu am typis
impressum fuerit."—Vide Joan. Adi-
marium in Pref. ad Ed. Neap. 1769.
pp. i. ii.]

* (Vide supra, p. 412.)

* [Bell.A pol. pro Resp.] p. 197. [Op.,
tom. vii. col. 815. A.]

* [Vide Artic. Josn. Wicleff. xv.
Conc. Constant. Sess, viii. — Conc.
tom. xii. col. 46. B.]

* (Artic. J. Wicleff. xvii.—ibid. C.]

9500

[neque
Luthera-
norum, ]

416 AD CARDINALIS BELLARMINI

tur, quie prster eos nemo, (invidia scilicet oculorum aciem,
ut fit, adjuvante): nusquam enim in operibus ejus reperta,
qui manuscripta apud nos sunt; edenda merito in lucem, ut
hzc, ut alie non paucz calumniz diluantur. Etsi evanescit
ipsa per se. Ex facto ferre licet sententiam. Wiclefus in
Dominos incidit, qui in mortali peccato, neque intulit tamen
eis manus, sed nec inferendas censuit. recenti jam anni
sunt, nec ullus Wiclefi Discipulus Regi ulli adhuc manus
intulit. Parvus ille, a Constantiensi Synodo damnatus olimy,
nuper a Mariana absolutus, Wiclefista non fuit, vester fuit

"et e vobis: nullus ex schola Wiclefi, Clemens, Castellus,

Catisbeius exstitit. A vestris Patriarchis prosapia hmc; a
vestris prophetis hzc oracula; apud quos, Pontifev sontes
sine crimine, Hzreticos sine hzresi facit, quoties vult: quos
deinde (nullo ab iis admisso lethali crimine, nisi quod ei
parum placeant) privat dominio; quod siquis et privare vita
velit, damnari vel notari privantem non sinit.

Quis...auctor fuit tot millibus rusticorum, ut adversus Principes arma
sumerent! Nonne ministri .. . deformatee . . a Luthero religionis 1—[Bell.
Apol. pro Resp.) p. 167. [Op., tom. vii. col. 798. C.]

At illa quam effrons calumnia? Lutherum aspergere sedi-
tione illa rustica, qui et eam, qui et Auctores ejus voce
damnavit, et scripto: Scripto autem non uno, sed triplici*.
Factum id a Phipheri somnio fuit, et Muntzeri rabie; de quo
ita przeclare sensit Lutherus, ut diceret, qui Muntzerum vidisset,
vidisse se diabolum corporeum, affirmare tuto potuisse». Sed
et apud nos, regnante Ricardo secundo, non absimilis Rusti-

Y (Vide Gersonii Serm. contra Asser-
tionea Joannis Parvi. Op., tom. i. col.
396. seq. ; et Dial. Apologet. tom. iii.
col. 69-75.)

* [Mariana de Rege et Regis Inst.
lib. i. cap. 6. pp. 62. 63.)

* [* Lutherus ea re cognita, datis ad
senatum literis, graviter monet ne
recipiant, esse hominem sgeditiosum,"
etc.] Sleidan. [Comment.] lib. v. [p.
124. Argent. 1621. ''Gliscente per
Germaniam dissidio, quum ad turbam
atque motum res inclinare viderentur,
nondum tamen arma sumpsissent ple-
beii, Lutherus edito scripto monebat
omnes, ut ἃ seditione sibi tempera-
rent."—Ibid. * Huic illorum" (ec. rus-
ticorum) "scripto promulgato Luthe-
rus, ad quem provocaverant, reapondet,

et ad ipsos oratione conversa," ubi eoa
a rcbellione dissuadet. Pp. 129—135.
Postea *communem illia epistolam
scribit, et quod malam utrique causam
tueantur, monet, ut ab armis disce-
dant."—p. 137. ''*Dum hae ratione
tumultum sedare studet, illi per Fran-
coniam, aliisque in locis subito pro-
gressi, non pontificiis modo, sed nobili-
tati quoque bellum faciunt, et longe
lateque grassantur, ut diximus. Ibi tum
Lutherus, alio evulgato &cripto, horta-
tur et instigat omnes, ut velut ad com-
mune restinguendum incendium, sie
ad istos consceleratos et nefarios latro-
nes ac parricidas trucidandos accur-
rant."—pp. 137, 138.]
5 In dolloq. German. fol. 153.

APOLOGIAM RESPONSIO. 417

corum seditio. Sed et Helvetii, contra Dominos insurgentes,
penitus eos sustulerunt, in eamque, quae nunc est, formam
mutarunt Rempublicam. Factum annis plus centum ante
Lutherum natum. Caíholicos ergo utriusque seditionis illius :
auctores fuisse, etiam 4dversarii dicant necesse est, cum
nullum per id tempus habeant, quem dicant, Lu/Aeranum.

Qui .. Franciscum . .. secundum .. . interficere moliti sunt? Nonne fratres

Evangelici1—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 167. [Op., tom. vii. col. 798. C.]

In Francisci Regis vitam nihil moliti sunt Evangelici. (neque
Notum autem, ex qua officina prodiit figmentum illud, ut, nin nd
cum nihil veri esset, saltem ex mendaci calumnia, conflari iis Gallia)
odium posset. Par factum, in /aniena sub Carolo Nono; com-
minisci aliquid oportuit, quo stragem tam nefandam pallia-
rent. Illi vero nunquam arma induerunt, ut vitte Regis, ut
cujusquam vitz; vim inferrent; tantum ut a sua vim propul-
sarent; necem regis non moliti, amoliti suam. Calumniis
(ut fit) ad tempus oppressi, at Filium suam jam tempus in
lucem eduxit. Et qua parte peccatum fuerit, in turbarum ,
origine sub Francisco, in /aniena ila sub Carolo, libera jam
voce loquuntur Historie. Quanquam ne tum quidem cor-
datis viris ignota res (videas ex literis ad Schwendium Maxi-
miliani Cesaris*), ut Cardinalis plane excors sit, qui vulnus
hoc refricet.

Qvi denique sunt, qui adversus hunc ipsum Regem tot turbas in Scotia exci-

tarunt?.. . . Nonne. . . qui reformatam Calvini religionem . .. . intro-
duxerunt!—(Bell. Apol. pro Resp.] p. 167. (Op., tom. vii. col. 798. C. D.]

At Regis in Scotia nemo vitam quizxesivit, nemo dominio [neque
illum privare aggressus est. wrbas alicubi datas de Ec- nm
clesize forma exteriori, exstitisse partium studia, simultates Scotia.)
Ipsi inter se quasdam cum haberent, quisque (ut fit) Regem — 301
ad se trahere, ejus (dum immatura adhuc state esset)
auctoritate ad suas partes abuti satagebat. Vite sus, Regno
suo, vim factam nusquam testatur. Sic diluit veras Ecclesie
suze maculas Cardinalis, dum alias falsis aspergit.

Miratus.. valde sum, quorsum templa (leg. exempla] Martyrum, et testi-

monia S8. Petri et Pauli allata pertineant. Quasi non possit humilitas et
patientia servari, et simul violentia, et crudelitas persecutorum reprehendi,

(ut) in (lib. ii.] Machab. c. 7. . . . Christo, Joan. xviii. .. . Stephano, Act.
vii... . Paulo, Act. xxiii. . . . Petro, Joan. xxi... . . Augustino, Confess,

* (Apud Goldast. Constit. Imper. tom. ii. pp. 383, 384.]
ASDREWES—RE3P. EE

(Qualis
martyrum
patientia.]

418 AD CARDINALIS BELLARMINI

(lib.] x. (cap.] 28. . .. 'Nemo quod tolerat amat, etsi tolerare amat,' etc.
—([Bell. Apol. pro Reap.) pp. 169, 170. (Op., tom. vii. coll. 799. B—D;
800. A.]

Aliam jam sibi (ut ipse dicit) novam?, et quidem e cerebro
suo natam calumniam comminiscitur. Et Machabzos affert,
etiam Christum et Stephanum, tum Apostolos Paulum, ct
Petrum. Quorsum autem? Posse id tolerare quempiam, quod
non amet ; nec amitti patientiam, si quis liberius quid dicat in
Persequentes. Preter rem omnia. Nam quis id negavit
unquam? Offundit hic ergo caliginem, deinde in ea se sub-
ducit quzxstionL Cujus is demum status: Àn, 81 Gregorio
primo vires adfuissent, Gregorium VII. egisset, et ut Henri-
cum iste, sic ille Mauritium Dominum (uti eum semper ap-
pellat) suum habuisset: Et qui Longobardorum duces, cum
id posset, non sustulit, an, ut Ciesarem exauctoraret, cujus-
quam se in sanguine miscuisset*. Vel, ut ab hypothesi tran-
seamus ad Thesin, Àn propter conscientiam officii (ut Ápo-
stolus) an vero propter conscientiam imbecillitatis suze (ut
Theologia Cardinalis nova) paritum olim fuerit, parendum
hodie sit homini Christiano. Àn pro virium vcl copia, vel
defectu, manendum cuique in officio: et ad obedientiam prz-
standam pensandz vires, quze si satis validze sint, arbitrii sui
sit, an parere jam velit? sin minus, necesse habeat frenum
mordere, et, ubi aliter nequeat, parere per vim, non tam
libenter, quam necessario. Ac nos quidem, Christiano ho-
mine indignum censemus, velitne parere an nolit, consulere
lacertos suos: sint vires ei, quam voles cximig, nihilo minus
obsequentem fore, quam si accise fuerint vel maxime. Nam
ubi demum fractz vires, parent vel mancipia Turcica, parent
vel Latrones ipsi quamdiu quidem viribus impares se sen-
tiunt: ubi pares, semel diutius non parituri. Et annon alia
inter Christianos, quam inter Latrones, obediendi ratio? nec
secus hi, quam illi, parere teneantur? Nec id ergo quseritur,
an peccarint in eo, siquid liberius interdum locuti, aut propter
justitiam perseculionem pati se contestati sint: Nec id nos
culpamus, nec lzedi dicimus in eo, vel humilitatem, vel patien-
tiam. Id dicimus, quantumvis a viribus instructi fuissent,

4 (Bell. Apol. pro Resp.) in marg. ! [S. Aug. Conf. lib. x. cap. 28. Op,
p. 168. (Op., tom. vii. col. 799. B.] tom. i. col. 312. B.

* (S. Greg. Mag. lib. iv. Ind. xii. ε (Mattb. v. 10.
Epist. xlvii. Op., tom. ii. col. 726. A.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 419

pro viribus tamen non restitissent, nec vel potestatem legiti-
mam, vel positum a Deo ordinem evertissent. Nec rapti ad
martyrium, apud populum questi sunt unquam, vires quidem
suas (quod iniquo animo ferebant) invalidas esse, quare sibi
pre hoc virium defectu moriendum jam: at hortati tamen
populum, colligerent se, quod si semel eis suppeterent vires,
viribus rem gererent, excuterent Csesarem, et diutius obsequi
detrectarent. Enimvero, si sic pergat Cardinalis, viribus
officium metiri, scribenda nobis Apologia pro Christianis, (vel
hsc nostra sic inscribenda,) pro Christianis, inquam, quos
novo hoc dogmate suo ita misere traducit, dum paruisse
veteres dicit, vel non paruisse, dum parere hodiernos docet,
vel non parere, prout respondere sibi vires, vel non respon-
dere senserint. De obsequio instituit Rex ; id (quasi necdum
Tortum exuisset) detorquet ad patientiam. 1n qua ipsa tamen,
(cum nec numero impares essent Christiani, nec viribus, si ad
arma conclamassent,) sed numero et viribus superiores, 'Ter-
tulliani seculo? ; amabant potius Zolerare persequentes, quam
tollere, et patientie, quam potentie sux exempla przbere.
Aderant eis vires, adesse eas sibi sciebant, et hoc, scire se,
scripto palam professi: at quamvis id scirent, (ut necessitate
proin nulla cogi possent,) cesserunt, czsi sunt tamen, idque
alacritate summa, Inque eo emicuit Martyrum laus, cum
non difficile eis resistere, abstinuisse tamen, potuisse tum
Caesari resistere, et noluisse. At ductus est Petrus, quo nolui.
Certe. Sed, qui in Ánaniam poterat, poterat et in ducentem,
nisi quia voluit duci, etiam quo noluit ; potius quam potestati
(quo nollet ducenti) vel sic quidem resistere; nec potestate
sua uti contra Potestatem.

Nec ea quzestio, Subire mortem prsstet, an negare fidem.
Poterat enim (qui signa edere poterat) Petrus et signo aliquo
edito, mortem non subire, et fidem non negare. Ea potius;
Suübire mortem, an potestati resistere, an pacem publicam
violare, an Albinianis et Nigrianis accenseri*? Mallet tamen,

(^ Hesterni sumus, et vestra omnia
implevimus, urbes, insulas, castella,
municipia, conciliabula, castra ipsa,
tribus, decuriaa palatium, e&enatum,
forum. Sola vobis relinquimus templa.
Cui bello non idonei, non prompti
fuissemus, etiam impares copiis, qui
tam libenter trucidamur, si non apud

istam disciplinam magis occidi liceret,
quam occidere? Potuimus et inermes,
nec rebelles, sed tantummodo dis
cordes, solius divortii invidia adver-
sus vos dimicasse."— Tert. Apol. cap.
xxxvii. Op., p. 30. B.]

! [Joan. xxi. 18.)

k [* Unde Cassii, et Nigri, et Al.

EE2

302

[De convi-

ciis S.

Greg. M.
303

420

non esse quod toleret.

AD CARDINALIS BELLARMINI

Esto. Sed cum sit, non /olerat, velit

nolit, sed amat, et mavult et gaudet folerare, nec, si vires
adessent!, mallet tollere quos folerat, quam tolerare.

Citavi Epistolas, citavi Commentaria in Psalmos [p«enitentiales], ubi Maa-
ritium . .. Gregorius Neroni et Diocletiano comparat, eumque gravissime
reprehendit.— [ Bell. Apol. pro Reap.) p. 168. (Op., tom. vii. col. 799. B.]

Nec si libera voce usus apud Cesarem Gregorius, repre-
hendat id quispiam, si id prout decuit, et par erat, si id apud

ipsum Cesarem.

Sed illud Gregorio indignum, in Epistolis

inImP-] palpare, (illum Dominum, se servum, per summam submissio-
nem dicere :) in Homiliis sugillare, et apud populum, tanquam

Neronem vel Diocletianum traducere",

Nec Gregorius hoc

faceret unquam. |. Calumnia ea vestra est, Gregorio imposita.
Verior enim (addo et Gregorio dignior) opinio, cum nusquam
ibi nomen Imperatoris sit, quze de Nerone dixit et Diocletiano,
non de Mauritio Domino suo, sed de Agilulpho Longobardo,
miris tum modis in Ecclesiam grassante, intelligenda: ut
falso citata sint a Cardinale, et preter mentem Gregorii, que
ibi congessit ex eo, ad subditorum linguas, pari exemplo,

laxandas in Cesarem.
Quasi Martyres .

. contra precepta Apostolorum facerent, quando contem-
nentes jussa principum malebant mori, quam eorum legibus...

. parere,

quibus Christum abnegare .... jubebantur.—(Bell. Apol. pro Resp.)

p. 170. [Op., tom. vii. col. 800. B.]

Martyes — Uti et illud quoque transversum rapit ad Martyres, et
eorum patientiam, quie ad Gregori obsequium Rex retulit.
contemp- Paruit, Mauritii jussum executus est, legem transmisit^: jam
si paruit, propter conscientiam, non propler iram?, ireve me-

rincipum
jussa haud

serunt. )

tum, parendum ei fuit, jubente id ita Apostolo.

Etiam cum

ne contra conscientiam parerent, propter conscientiam tamen
paruerunt Martyres; ubi subditi, et in quibus, propter con-
scicntiam subditi, etsi non /egi (quie iniqua forte), at potestati,
que a Deo?; vel tum, cum gladio tamen vel securi cervices

bini?... de Romanis (nisi fallor), id
est de non Christianis."—Tert. Apol.
cap. xxxv. Op., p. 29. B.

"Sic et circa majestatem Impers-
toris infamamur, tamen nunquam Al-
biniani, nec Nigrisni, vel Cassiani
inveniri potuerant Christiani."— Tert.
ad Scap. cap. ii. Op., p. 69. D.]

! (Bell. de Rom. Pont. lib. v. cap.
7. Op., tom. i. p. 235. G.]

? [*Quid enim Nero, quid Diocle-

tianus, quid denique iste, qui hoc
bic ids Ecclesiam persequitur, num-
uid non omnes porte inferi."—S.
reg. M. in Pa. ci. $ 26. Op., tom. iii.
par. ii. col. 532. B.]
^ [S. Greg. Mag. lib. iii. Ind. xi.
Ep. lxv. (ad Maurit. August.) Op.,
tom. ii. col. 677. B. C.]
? [Rom. xiii. 5.]
r Rom. xiii. i.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 421

subjecerunt, Nam et id quoque (cum adessent vires, quod
nec gladio tamen vel securi cervices subduxerunt) propter con-
scientiam ab iis factum est, per contemptum quidem non est.
Nam et ista opposita, propter metum quid facere, et propter
conscientiam. — Et ista non minus, per contemptum quid facere,
et propter conscientiam. | Quo et illud spectat, Contemnentes
Jussa Principum, selectum a Cardinale, quasi illi in. animo
sedeat, quasi valde velit, Principum jussa contemni. llla enim
etsi alicubi phrasis legitur, tamen qua mente hic usurpetur a
Cardinale, et an apte, et non cum stomacho potius, quivis
facile conjecturam faciet.

Quamvis sciam Regem non tam esse curiosum in alienis rebus, ut libellos
vix dum editos ad se deferri curet, et satis intelligo [leg. intelligam],
quis in ejusmodi rebus Regi laboret: respondebo tamen.—[Bell. Apol.
pro Resp.) p. 170. [Op., tom. vii. col, 800. B. C.]

De novo Recognitionis sux loco, (cum maderet etiam a [Bellar-
przlo, ludibrium vult nobis debere; Scit non delatum ad per, sua
Regem. Zegem non ita curiosum ; satis intelligit, quis Regi in Hecomi
hujusmodi rebus laboret. Ns: ille ista scit, atque intelligit, ut — '
et alia nostra omnia, Qui Regi hec cure non esse, qui quasi
rem alienam ducere, qui aizun ei laborare (nou ipsum sibi,
non ipsum et sibi et aliis) retulit, ludos ei fecit, abusus est
credulitate senis, fecit, ut omnes qui hic sunt, sciant et intel- 804
ligant, nihil Curiam de Rege scire vel tnftelligere, nihil Cardi-
nalem.

Quod .. subditos regum ipsis Regibus superiores fecerim, non poterit Rex

ex libris meis probare. Cum contra potius in lib. de Laicis*, debere populos
legibus Regum ..., non modo [/eg. solum) ex neceasitate, sed etiam in con-
scientia obedire . . . . docuerim.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 171. ([Op.,
tom. vii. col. 800. C. D.]

Populum, eo libro, Rege superiorem facit. Negat facere, [populum
nec id e libro probari posse. Annon superior Rege, a quo m ^
Rex potestatem suam omnem sumit? Annon sumere ibi facit.]
dicit Reges suam omnem potestatem ἃ populo'? — Quid porro
probatu opus? At magnam rem prestitit et memorabilem in
lib. de Laicis, ubi disputavit Principum legibus teneri populos,
idque in conscientia. Quid tum, 81 prevaricetur, si quod ibi
exstruxit, hic subruat denuo? Summam etiamnum in populo

4“ (Bell. lib. iii. de Laicis, cap. 11. ad cap. 6. $ *Quinto noia] Recog.

Op., tom. ii. p. 379. G. seq.] p. 59. |Ingolst. 1608. ct p. 6. B. seq.
7 [Bell. Recog. lib. iii. do Laicis; δὰ init. Op., tom. i]

p
auli,
legitimus
judex. ]

305

422 AD CABDINALIS BELLARMINI

potestatem inharcre: postquam Regi mandata est, retineri
cam tamen a populo in habitu, etiam in casibus quibusdam
recipi actu posse et revocari, (Casus autem incident, cum Pon-
tifex illis innuet) nec est tamen populus superior, scilicet.
En, ut se Czsari probet, et Principibus. Nam, quoad Cleri-
cos, ab omni Principum potestate exemptos a se*, abdit sc in
turba, quacum illi commune hoc est: quo jure exempti sunt,
id queri. Nam exemptos esse, nemini id dubium. Frustra
autem hic est. Nam qui exemptus Jure non est, ne exemptus
quidem est; redit ergo quaestio ad jus: cum ne nos quidem
exemptionem negemus: sed indulto, sed beneficio Principum.
Ili Clerum primo (atque audi, etiam Pontificem ipsum ves-
trum) privilegio donarunt. Illorum, in hoc, nisi ingrati esse
volumus, gratiam ambo agnituri sumus. Et nos quidem lu-
bentes merito agnoscimus. Vobis, qui aliter sapitis, quid porro
faciendum sit, serio Principes forte aliquando cogitabunt.
Facto exprimenda vobis est Recognilio juris hujus, quando
non libet scripto recognoscere. Nam sat illis jam cognitum ;
qui ad Reges spectant, in libro illo Recognitionum, in pejus
omnia recognita Cardinali: ut videri possit, non alio animo
eum cdidisse, quam ut ineat etiam a Pontifice gratiam, potes-
tatis Regiz jus plus magis subnervando.

Nego Csesarem legitimum judicem Pauli fuisse. Nam cum . . . ... esect
quiestio de Religione, certe non poterat Judex legitimus esse Princeps
infidelis et laicus.—[Dell. Apol. pro Resp.) p. 171. (Op., tom. vii. coll.
800. D. 801. A.]

Quo cx genere est, quod miratus Rex, Cesarem obscure ab
co negari Legitimum Pauli judicem. Sed audiamus egregium
responsum Cardinalis, qui id jam palam negat; palam id affir-
mante Apostolo, dum conceptis ab eo verbis interposita ad
Cesarem appellatio tanquam ad Judicem, ad cujus eum Tribu-
nal oportuit judicari*. Negat vero: quod Questio, que ageba-
tur, de Religione fuit : Sed neque fuit: Fuit enim de facto
Pauli: de quo Cssar judex fortasse non idoneus, legitimus
tamen, et cui, per idoneos cognitores, statuere de facto licuis-
set. Suspicio enim po/lluti Templi, ex facto Pauli, (nempe per
Trophimum et Gentiles eo introductos") commovit primo Civi-

* (De Exempt. Cler. vide Dell. de * (Act. Apost. xxv. 10.]
Cler. lib. i. eapp. 28, 29. Op., tom. ii. * Act. xxi. 28,29.
p. 3206. D.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 428

tatem: plurimum ex eo aucta, quod missum se ad Gentiles
diceret. Qus illius vox igitur clamori causam dedit". Negat
factum Apostolus, convinci se petit. Nam de Resurrectione
non negat credere ; id negat, (etsi credat, etsi et doceat) eo
facto se quicquam peccasse in Crsarem: Capitale id neuti-
quam esse, nec Majestatis inde reum se péragi potuisse. At-
que hsc perpetua ejus depulsio. Alteram enim illam illius
defensionem, PAariseum esse se, Pharisai filium, judicari au-
tem de resurrectione mortuorum? , eo obtentam novit Cardinalis,
ut, abeunte hinc inde in partes Concilio, facilius declinari posset
utriusque impetus, et, qui innocens esset, liberari, At Tertul-
lus, (qui solus legitime accusavit) perstrinxit quidem de Secta
nonnihil, sed Caput illi fuit in accusatione, quod eum pestife-
rum hominem invenissenl, qui concilaret turbas in universo
Orbe, quique auctor seditionis esset*. | Adjecerunt autem et
Judei, dicentes, Hec ita se habere*. Qusestio ergo ibi de sedi-
lione fuit, ante de Templo violato, facti utraque: de quibus [De facto,
legitimus Judez, ut Casar, ita Praeses Caesaris, (Paulo itaque, vligiane]
coram eo libenter pro se satisfaciente^.) Coram Festo autem,
multas et graves causas objecerunt ; quales vero, et cujus gene-
ris, scias ex Pauli depulsione, quod neque in legem, neque in
Templum, neque in Cesarem, quicquam peccasset*. Festus vero
objectas non negabat, sed quas probare non poterant. Neque
tamen de resurrectione Christi volehat Hierosolymam ascen-
dere Paulum, sed de Ais ait, nempe de ceteris quoque, quz in
Templum, Legem, Caesarem, admisisse eum criminati sunt. De-
nique, verba ipsa contextus scrupulum omnem eximunt. zd
Tribunal Cesaris sto, ibi me oportet judicari?. | Ymo ibi stas,
ubi te non oportet judicari, infit Cardinalis. Nec enim /egiti-
mus Judex Cesar, nec legitimum 'Tribunal; proinde nec ab
illo oportet te, nec apud Tribunal ejus, judicari. lta, non
modo Cesaris fribunal dejicit, sed et Paulo hic Apostolo in
faciem resistit Cardinalis, ut Paulo Pontifici gratficetur.
Alioqui, usquam hic leget τὸ δέον legitimum esse ὃ δέον autem
fuisse, illum ad Cesaris Tribunal judicari; ad quod, si legiti-
mum non fuit, illegitimam appellationem interposuit Apostolus: 306

x [[bid.| xxiv. 5. d Act. xxv. 10.

x (Act. Apost.] xxii. 22. * ΠΡ] xxv. T.
* [Ibid.| ver. 9.

, il xxiii. 6. ς [Ibid.| ver. 8.

Paulus

aud
coactus
Caesarem
appella-
vit.]

42. AD CARDINALIS BELLARMINI

convenlendus de eo in RAoía et mulctandus, quod ad non
Judicem appellarit.

Interim percontari libet, Quot annos numeret hzc glossa?
quampridem est, cum eam commenti estis? Quis ei de Patri-
bus favet? | Ante causam Venetam quis fando audivit Paulum
ad Tribunal Cesaris stantem, non ibi stetisse, ubi eum oportus
Judicari? nec, ut ad Cesaris cognitionem servaretur, petere
potuisse: in eoque prevaricatum esse. Cesaris enim Tri-
bunali subjectum non fuisse, sed ezceptionem Fori justam
habuisse.

Coactum fuisse Paulum appellare Cresarem, . .. . ut eriperet eum de manibus

Judseeorum.—(Bell. Apol. pro Besp.] p. 172. [Op., tom. vii. col. 801. B. C.)

Ridiculum autem, quod ait appellasse Cesarem, non ut cau-
sam judicaret, sed ut eriperet eum de manibus Judeorum. | Ec-
qua enim est usquam illiusmodi Zppellatio, ut eripiatur aliquis,
non Judicetur autem ἃ Judice, ad quem appellatur ? Quan-
quam, et hic quoque, incurrit in verba contextus. Sic enim
Festus Agrippe. Paulo autem appellante, μὲ servaretur ad
"Augusti cognitionem*. Cognitioni igitur Augusti servata causa.
Festo enim credimus potius quam Cardinali, ἃ quo cum zppel-
lationi dclatum est, melius illius vim omnem cognovit, melius
referre poterat hzec, Cardinale. Quod s cognosci debuit de Re-
surrectione Christi (precipua, uti Cardinali placet, quzestione:)
testes, per quos fieri dc ea fides posset, in Judza erant (pars
nempe magna fratrum plus quingentorum, quos etiam tum
superesse dixit Apostolus), in Judza (inquam) erant, Romz
non erant, ut frivole proinde eo appellatum sit. Frivolum
enim appellare inde, ubi suppetit probatio, eo, ubi in proba-
tione scias necessario tibi deficiendum. Denique et in eo
prevaricatus est, quod cum legitimum judicem haberet, ad
quem recta via appellare possct, ad quem proin jure ei appel-
landum fucrat, (is . autem erat B. Petrus ex Cardinalis senten-
tia, solus in hac Religionis questione Judex competens) propter
nescio quem metum (ne risum subselliis commoveret, Petro vcl
nominato Jegitimo suo Judice?) viam rectam reliquisse, et quasi

e Act. xxv. 91.

Vicarium, et Judeorum risum provo-
* ] Cor. xv. [6.]

casset, a quibus accusabatur, et Ethni-

€ [^ Ea enim tempestate neque satis
nota, neque credita S. Petri potestas
erat, atque ita, si Paulus dixisset nul-
lum se Judicem agnoscere, nisi Christi

corum, ἃ quibus judicabatur." ]— Bell.
in Respons. ad Doctor. Theol. [aliter
Respona ad Anonymi Epist. Op.
tom. vii. col. 1051. C. D.)

APOLOGIAM RESPONSIO. 425

Petro renuntiasse, appellasse autem Cesarem, Judicem quem
omnino negat Cardinalis legitimum, atque ita turpiter Petri
primatum prodidisse, atque in peccatum mortale, Zppellationis
injustz, incidisse : tum hzereticis ansam dedisse, ut putent, inde
ad Cesaris tribunal Clericos, ejus quidem exemplo, judicari
oportere. Αἱ assuetus ludibrio Paulus, nec eo ipso loci immunis
a ludibrio, (habitus enim a Festo pro malesano), et (utcunque
insuetus) assuescere tamen debuit, neque propter infidelium 807
cachinnos vel clamores etiam, eam Prímati suo Petro contu-
meliam intulisse, Sed hzc Cardinalis egregia somnia sunt.
Paulus enim diserte, Oportet me judicari ad Tribunal Cesaris:
Judicari, non eripi. Nec minus diserte Festus Judex, a quo
appellavit Paulus, μέ ad Augusti cognitionem servaretur. In-
terim malam gratiam habet Tribunali Cesaris, a quo servatus
est Paulus; absque quo, per Pefri Tribunal, pereundum ei
fuerat.

Aio... me nusquam disputasse, fasces Regios populo submitti debere.—
( Bell. Apol. pro Resp.] p. 173. ( Op., tom. vii. col. 801. D.]

Post vero egregie tergiversatur. Nusquam se disputasse, [Bellar-
nit, Fasces Regios populo submitti debere. Regibus negat nud
concessam ἃ Deo potestatem, nisi mediante populo!; a quo Regibus
creari dicit Reges hoc ipsoin loco. Si Regum a populo potes- Pince:
Las sit, si creatores Regum populi, si quam transtulerunt in 415}
Reges potestatem, ita transtulerunt, ut retineant tamen sibi
in habitu, (in casibus nescio quibus, vel quot) ubi volent actu
denuo ad se recipiendam, ubi fasces jam Imperi? Quis
cui submittet ? annon concedenti, qui ez concessione habet?
Annon Creatori Creatura? | Annon cui concessi sunt, conce-
denti eos, (eosdem secum tamen Aabitu retinenti, et ab eo, cui
concessit, ubi visum est repetenti)? | Si hoc non est, quid est
fasces submittere? — Et agitare scriptis quziestiones has, annon
salus Regibus?

Aio...non esse in meo libro illa verba, ... Rex quilibet 8 populo suo

eligitur.—(Bell. Apol. pro Resp.] p. 173. (Op., tom. vii. col. 801. D.)

Etiam, quae ibi sequitur cavilla, Regem quemlibet a populo (De elec-
tione re-
suo eligi, nodus est in scirpo quesitus). De Regibus in genere gu
disputat ibi Rex, non de singulis quibusque ; et, in primordiis

^ (Act. Apost. xxv. 10.] Recog. p. 6. B. ad init. p^ tom. i.]
Bell. HRecog. lib. iii. * De Laieis J (Vide Terent. And. V. 4. 38.]

(populo
tamen po-
lestatem
suam in
habitu re-
tinente.]

308

426 AD CARDINALIS BELLARMINI

regnorum, ubi fieri hoc Cardinalis ipse paulo post asserit *.
Sed cum electos ἃ Deo Saulem, et Davidem, non nisi acce-
dente post populi electione Reges ait fuisse, eaque opus habu-
isse, ut essent consummati!: suspicionem nescio quam facit,
quasi ad cujusvis Regis constitutionem populi quoque con-
sensum intervenire oporteat. Nam si neque Deum eligere
sinit Reges, sine populi suffragio ; vix erit, ut quis ab eo pro
Rege habeatur, nisi et suum plebs quoque calculum adjecerit.
Et si non Saul, non David, nec ullus denique.

Neque illa sententia est proprie mea, Quod populus nunquam ita transferat
potestatem suam in Regem, quin illam sibi in habitu retineat.— [Bell.
Apol. pro Resp.] p. 173. (Op. tom. vii. col. 802. A.]

Tum, quz deliciz, nolle suam proprie sententiam dici, quz
sua tamen est'?? Nam ni sua sit, et suorum, deleta jamdiu
fuisset de libris Z4fuctoris illius, in Editione aliqua secundaria,
ut quidem multa sunt ejus deleta, quie non satis pro Pontifice:
ut, ubi nullam ei potestatem temporalem asserit, nec summam,
nec mediam, nec imam ; nudam a donariis Principum. llla,
quia in Pontificem aculeata, animadversa statim sunt, atque
erasa. Hsc, quia Auctoritati Regie nonnihil videntur dero-
gare, vestra cum bona venia stant et leguntur. Et est quidem
a populo Romano translata in Augustum potestas sua omnis.
Verum id, quia prius Status fuerat Popularis, potestatemque
habuerat populus, quam posset transferre. Sed idcircone
passim idem hoc obtinuit ? ubi ab initio Monarchia, nec
mutata unquam una Reipublice species in alteram? — Populo
autem Dei liberum non erat, initio sibi Regem constituere,
nisi quem Dominus Deus elegisset?. Neque vero legem reg-
nandi sibi dicere, nisi quam Samuel Propheta ez voluntate Dei
locutus fuerat ad populum, et in libro scriptam coram Domino
reposuerat ^. Atque ad hoc exemplum componi Christianos
populos par est : ut (queecunque tandem sit Reipublicze forma)
summam tamen in ea potestatem non aliunde statuant, vel
derivari, vel pendere, quam ab Ipso Deo. Ab eo donati, ab.
eo, cum visum fuerit, nec nisi ab eo, revocari. Lubricus enim

k (Bell. Apol. pro Resp. Op., tom. Navarri Relect. in caput * Novit" De

vii. col. 802. B.] Judiciis Notab iii. $ 120. Op., tom. ii.
! (Bell. Recog. lib. iii. de Laicis, p. p. 108. C. D. col. 1.]
6. C.—E. ad init. Op., tom. i. ? Deut. xvii. 15.

» [Citat hanc sententiam Bellarmi- ? 1 Sam. [4]. Reg.] x. 15.
nus e Navarro. Vide Mart. Azpilc.

APOLOGIAM RESPONSIO. 427

Principum locus sit oportet, si Creatura populi Principes : nec
causam dicere potest Cardinalis, cur, ubi creavi? Principem
populus, (quia ea voce delectari eum video) non possit cum
eo agere, tanquam cum creatura sua, et eo loco habere, ut
necesse ei sit, secures suos sumere et ponere arbitrio popularis
aure ?, nempe ut par est creaturam, arbitrio Creatoris sui.
Quem creavit, cur non in eum imperium habeat? Cui dedit,
ab eo cur non repetat, ubi volet? aut cur diuturna magis
usura sit potestatis suz apud principem, quam id ita plebi
videatur?

Neque licet sine gravissimo crimine 8 legitimo Principe... deficere, aut

seditionem, rebellionemve agitare.—[ Bell. Apol. pro Resp.) p. 174. (Op.
tom. vii. col. 802. B. C.]

Ex gravissimo crimine licere ait. Ex gravissimo ?. quidni [De justa

ex gravi? imo ex levi; imo ex ullo. Nil enim destruit, rebellione.]
nisi quod creavit ; nil repetit, nisi quod suum est. Quanquam
qui gravissimi criminis judicem facit populum, quique ex eo
defectionem a Principe legitimo, etiam seditiones, et rebelliones,
(nam voces suas agnoscit) licitas facit; n: ille regnandi
conditionem periculosam facit, et precipitem : nec fenestram
aperit, sed latam portam ad tumultus populares. Subolet
ergo quid hic jam machinetur. Populus Reges creat, in
creatos tamen imperium non habet: vix ista quomodo cohz-
reant, distinguet populus. Imo, si creat, in creatos jus
habet, imperet eis, constituat, destituat pro arbitratu. Sic 809
illi: Nec Cardinali facile occurret hic, quod opponat. Rupti
obices; populus creafor Principis 801, populus castigator, si
in certum crimen incidat Princeps, in crimen gravissimum.
Hseresis crimen gravissimum. | Eo casu agitet rebellionem, de-
ficiat ἃ Principe, vel legitimo. Doctrina hsec jam Cardina-
lium ; nec dubium, quin ex summa in Principes benevolentia.
Si Hiereticis faveat, crimen gravissimum; si non devotus
satis in sedem Romanam, id vero etiam crimen longe gravis-
simum.

Matthiam, et Saulem, quamvis sorte electi sunt (/eg. sint], non tamen im-

mediate 8 Deo, sed per consensum hominum electos fuisse [leg. esse ].—
(Bell. Apol. pro Resp.] p. 174. (Op., tom. vii. col. 802. C.]

Adeo vero iniquus in Reges, ut neque eos, qui soríe electi (Dc clec-

sunt, (ut Saul) Regnum'a Deo tamen immediate accopisse Malis
P (Vide Horat. Carm. III. 2. 20]

Sorte

ivina]

e suf-

rag

118.]

428 AD CARDINALIS BELLARMINI

velit, nec nisi populo mediante. "Tum paradoxum paradoxo
cumulat. Et Matthiam ipsum Apostolum dicit, non per
Jesum Christum immediate, ct Deum Patrem, qui suscitavit
eum a mortuis, sed ab hominibus, et per homines, Apostolum
electum : Proin non 4postolum, cum id 44postoli proprium sit,
ἀμέσως ἃ Deo designari. |. Ubi,

Populo ut placerent quas fecisset fabulas,

nescio quas electiones et preelectiones commemorat nobis,
sed, de quibus, in contextu, verbum nullum. Vide vero,
quam hic multa peccet. Nec enim Petrus ibi docuit necesse
esse eligi unum : Sed oportere testem unum fieri*. (Iterum
hic Scriptura mutatur), Statuerunt duos, electos annon nulla
101 mentio.

Confugerunt... ad consilium sortium, quo in rebus dubiis uti solebant
Judei....... Orantes Deum, ut . . . ostenderet eo signo, quem ipae prze-
elegisset, Ubi autem cecidit sors super Matthiam, ipsi quoque eum elege-
runt...partim judicio et consilio proprio, partim sortium auxilio. —
(Bell. Apol. pro Resp.] p. 175. (Op., tom. vii. coll. 802. D. 803. A.]

Nec Judaei sortibus uti solebant ad consilium, sed ad sen-
tentiam, litisque terminum ; neque, datis sortibus, orabant ut
ostenderet, quem ipse preelegisset. (Preelegit hanc sibi vocem
ipse) Sed, tu Domine ostende, quem elegeris*. Neque cum
cecidisset. super Matthiam sors, ipsi quoque eum elegerunt.
Neque (quantum quidem ex scriptura constat) quippiam post
fecerunt; verum annumeratus statim est Matthias cum unde-
cim". Neque denique Deus elegit, et Apostoli elegerunt eum,
partim judicio proprio, partim sortium auxilio. Hzc omnia
a Cardinale sunt. Quam toties hic repetit eligendi vox,
semel modo in contextu est; ac tum Deo soli tributa. 78
Domine ostende, quem elegeris ; qui Matthiam ibi solus elegit.

Quod... nos legimus annumeratus cst ...,in Greco... est, [συγκατεψη-
φίσθη, id est,] suffragiis electus est, ut etiam interpres Chrysostomi vertit".
Bell. Apol. pro Resp. ] p. 175. [Op., tom. vii. coll. 802. D. 808. A.]

Nam, quod vapulat illi jam vetus Interpres suus, (qui Tri-
denti ita factus authenticus, ut rejici nullo modo posset " :)

4 [Conf. Gal. i. 1. Chrysost. Hom. III. in Act. Apost.
* [Terent. And. Prol.3.] Des. Erasmo interpr. Op., tom. i. p.
: T Apost. i. 22.] 189. B. Basil. 1530.]

t [Ibid. ver. 24.] V (^ Insuper eadem sacrosancia
* (Ibid. ver. 26.] synodus ... Statuit. et declarat, ut

' [^ Suffragiis additus est."— S. — hsc ipsa vetus et vulgata editio...

APOLOGIAM RESPONSIO. 429

quod grecissat jam, et sortes adit, nonnihil hzresin id sapit.
Sed frustra tamen illi hoc cedet. Cui enim id sano persua- 310
debit unquam, post oratum Deum, ut sorte (quem elegisset)
ostenderet ; cum id autem manifesto ostendisset Deus, viritim
ibi collecta suffragia ; an quod Deus sibi placere significasset,
id ratum irritumve essent habituri ? Cuive etiam hoc
Chrysostomo, Chrysostomive interpreti, praelectiones istas, et
postelectiones, et semielectiones Cardinalis, partim ex consilio
proprio, partim ez sortium auzilio, vel per somnium unquam
venisse in mentem ? Mirum autem, ni ex loco simili, Act. x.,
ubi de reliquis Apostolis dicitur προκεχειροτονημένους * fuisse,
et id quoque Cardinalis exprimat, ne «undecim quidem, sine
populari suffragio, et χειροτονίᾳ delectos. Matthias Apostolus
erat ; Non ergo ab hominibus, vel per homines? : Ab hominibus
autem esset, si hominum suffragiis electus esset ; quod videat,
an ex Grammatica possit et vocis vi: ex Theologia nunquam
poterit. Sed ubi illi TAeologia desinit, Grammatica incipit.

Sorte . .. electus est Saul, ut haberet, populus signum divinse voluntatis, et
&cirent [leg. sciret], quem tuto eligere, et in quem potestatem suam trans-
ferre secure possent [/eg. posset].— [Bell. Apol. pro Resp.] p. 175. [Op.,
tom. vii. col. 803. A.]

In Saule quidem res est adhuc clarior, sed contra Cardi- (Saul
nalem ; ut multa ei proin fingenda fuerint, multa secus, quam **'"*]
in contextu sunt, referenda. Unde enim id ill, nisi ex
cerebro sibi suo? Saulem ideo sorte electum, ut haberet
populus signum dine voluntatis, et scirent, quem tuto eligere,
et in quem potestatem suam íransferre tulo possent. Gratis
dicuntur hzc. Nam vel ex ipsa lege, non eligendus a populo
Rex, sed ponendus ille super se, quem Dominus Deus elegisset 5.
Electio Dei erat: Electi super se positio, populi. Non enim
dicit, Ipse post e/iges, quem Dominus preelegit, (quanquam
id verius designare esset, vel nominare, quam preeeligere) sed
eum constitues, quem Dominus Deus tuus elegerit.

Tum, non aliunde illud, quod potestas populi in Saulem [non po-
translata sit, penes quem omnino nulla, quam transferre pos- Psion]
set: Samuelis potius, apud quem potestas omnis, priusquam
Saul in Regem datus. Non enim Mosi quicquam populus

proauthentica habeatur, ut nemo illam — brorum.— Conc. tom. xiv. p. 747. B.]
rejicere quovis pretextu audeat vel x [Act. Apost. x. 46.]
preeeumat."— Conc. Trid. Sess. IV. De- (Gal i. 1.]

cret. de Editione et Ugu Sacrorum Li- * Deut. xvii. 15.

811

sed sorte
ivina.]

430 AD CARDINALIS BELLARMINI

contulit. Quicquid illi potestatis, immediate ab Ipso Deo.
Non enim Deus collectivo Israelis corpori potestatem indidit,
quam, in Mosen post, Israel transtulit. Deus ipse Mosen
elegit, electo potestatem dedit, quam Moses Josu:x post,
Judicibusque, demum Samueli transmisit.

Et quidem cadente sorte super Saulem, multi de populo clamaverunt, Vivat

Rex, (sed) multi etiam recusarunt consentire in eam electionem.— [ Bell.
Apol pro Resp.] p. 175. [Op., tom. vii. col. 803. A.]

Nimis vero audacter illud, Cadente sorte super Saulem, multi
de populo clamaverunt, Vivat Rex, sed multi etiam recusarunt
consentire in eam electionem. | Quasi dubia tum penderet res,
et paria utrinque suffragia. At inspice etiam locum denuo.
Videbis longe secus se habere rem. Sic enim legitur, Cum
dirisset Samuel ad omnem populum, Certe videtis, quem elegit
Dominus, et conclamavit omnis populus, et ait, Vivat Rez*.
Omnis populus, (ait) non multi. Omnes, (id est) non omnes,
sed mulli, αἱ Cardinalis. Nempe, ut de Calice in Cona,
Bibite ex eo omnes, id est, Bibitle ex eo aliquot : non omnes,
non enim Laici. Sacerdotes multi, an pauci, an vel unus,
Bibite omnes ; Laici vero, Bibite nulli. | Omnis vero hic popu-
lus conclamavit, non multi de populo. Illi vero in Capite illo,
(nec multi 1n contextu ipso, nec pauci, sed quicunque tandem
vel quotcunque) filii Belial erant, qui dixerunt, Numquid
salvare nos poterit iste^? sed quod recusarint electioni consen-
lire, id ex glossa Cardinalis est, nec habetur in Teztv.
Quanquam quid refert illi quid fecerint, (qui fi/it Belial erant,
et ad Capitis penam post quesiti) cum omnis populus Sauli
acclamasset, Vivat Rer ? Cassa ergo (ut videtur) Cardinali
electio Dei de Saule, ex defectu wnanimis consensus in Mis-
pha; nec vim suam prius assecuta, quam populus in Gilgal
suffragio suo divinam electionem ratam habuisset. Imo
peracta jam semel electione legitima, altera nihil opus. Quz
vero post in Gilgal fuit, inauguratio solennis, innovatio Regni
fuit (ut loquitur ibi Samuel*), seu (ut nos) declaratio. Nihil
ibi ad Tribus relatum, nullum suffragium ; Obtrudit Lector
illa sua, unanimi consensu electus est, fide non bona.

Sed paulo post ... unanimi consensu electus fuit, ut habetur. 1 Reg. xi.
' Perrexit. . . omnis populus, et fecerunt ibi Regem Saul coram Domino in

* | Sam. (al. Reg.] x. * [1 Sam. (al. .) xi. 14.
ν (Ibid.] cap. x. ver. i ig 27.] vn

APOLOGIAM RESPONSIO. 431

Gilgal (/eg. Galgala."]—(Bell. Apol. pro Resp.] p. 175. (Op., tom. vii.
col. 803. A.B.]

At, quz ibi verba inserit, Perrezit omnus populus, et fece- [Postea
runt ibi Regem Saul coram Domino in Gilgal^;, quam vim vend
habeant, sciat Lector ex locis aliis, ubi verba eadem repetun- tu*-]
tur, Fecerunt Roboam Regem*, Fecerunt Joas Regem!. Αἱ
uterque ex successione heres, nec fieri poterant, quod jam
erant. Fecerunt Salomon Regem secundo (nempe uti Saulem
hic.) Bis vero idem fieri non potest. Quod semel jam factum
est, iterum fieri non potest. Quare id verbi, cum de factura
ipsa non posset, quz jam przecessit, de solenni ritu, et inau-
gurandi ceremonia publica intelligendum est, qua, (qui jam
est, divina electione, ut Saul, paterna vel designatione h:res,
ut Salomon, vel morte, ut Roboam, et Joas,) quod jam est,

id palam et omni populo esse declaratur: futurus tamen

qui est, si declaratio nulla accederet: utpote e qua essentie — 312
nihil acquiritur, tantum aofitfie magis pervagatum redditur.
Factus ergo Saul in. Mispha Rex, in Gilgal solenniter inau-
guratus.

Judicium sortium fuisse... indicium potius, sive prejudicium, quam abso-

Iutum judicium.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 175. (Op., tom. vii. col.
803. B.)

Ex eo autem, quod ad ponam capitalem, prajudicii modo [Quale
vim Soríes habeant; non recte concludat quis in reliquis inm judi
itidem vim aliam non habere. Non enim ix Sortes con- cium.]
sensit, qui male quid admisit, cujusque de Capite agitur;
mittuntur in invitum, nec submisit se Sorfibus. At quibus
Electio prie manu est, alteriusve Controversie finis, in manum
conveniunt, ut quacunque parte ceciderit Sors, in eam ultro
sint ituri. Meri hic ergo judicii vim habent. Quanquam, ubi
aperta Scripture verba sunt, Videtis, quem elegit Dominus",
de Saule; Ostende, quem elegeris!, de Matthia; id quin ita
factum sit, (ut verba habent) amentis est disputare.

Nos...electioni Pontificum bis interfuimus, nec tamen de preegrandi illa

[/eg. ista] pecunia quicquam audivimus.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 176.
[Op., tom. vii. col. 803. B.]

At de pragrandi illa pecunia, non ad calumniam pertinet 1d [De am-

dicere, sed ad delirium negare. Cur ita delicias faciat Car- s
Pontifi-
* [1 Sam. (al. Reg.) xi. 15.] € 1 Chron. xxix. 22. cum.]
* 1 [4]. i] Reg. xii. 1. 5 ᾿ Sam. (al. Reg.) x. 24.]
' 2 (al. 4.1 Reg. xi. 12. ! [Act. Apost. i. 24.]

[idque se-
pissime.]

[De Epis
coporum
electione,]

313

432 AD CARDINALIS BELLARMINI

dinalis, in re ita omnium libris lhiterisque pervulgata, adeo
vero pervulgata, ut calumnie locum non relinquat, de pactis
in suffragium aliquot. aureorum millibus; de Stipendiariis,
in eam rem, Principum quorundam Cardinalibus ? lle vero
interfuit bis, nec audivit de eo quicquam. Quam hoc vero
Herculeum ? fortasse enim celata res: (nec enim sub hasta
fit, vel voce Praeconis) clam illo factum, agmen non ducit,
fortasse ad ambitum factus non est, alter nempe Curius *.
Non enim passim, vel ad fauces cujusque, bolus hic. Sed
ejusmodi quid sepe usu venisse, parietes ipsi Conclavis, et
Porte, narrare ei possent, quz nec contra gratiam occluse
tum sunt, etiam (credo) nec contra pecuniam: Nec eam
minutam sane : (Quis enim pauzillo pacisci velit Purpuratus ?)
quare non nisi pregrandem.

Sed solenne est Adversariis, id, in quo unus aliquando forte peccavit, ad omnes

Catholicos transferre. —[Bell. Apol. pro Resp.] p. 176. (Op., tom. vii. col.
803. C.]

Serione autem hoc Cardinalis, quod unus modo, atque is
aliquando tantum, idque non nisi forte hoc in genere peccavit?
Ridendam vero assertionem, non refellendam. — Dicamne,
solenne id Cardinali esse, quod ab wno aliquando vel altero
peccatum forte non est, id de omni Cardinalium coetu, strenue
negare? Ver quidem a nobis (plures enim Airundines hic!),
addo, et veritas.

Hec...inter se contraria non sunt. Hex eligebatur a populo tempore
Samuelis, et, Episcopus non eligebatur ἃ populo tempore Cypriani. —
(Bell. Apol. pro Resp.) p. 176. [Op., tom. vii. col. 803. C.]

Ut Rex Regnum adeat, egere consensu populi : ut Episcopus
Episcopatum, non egere: et inter se pugnant hzc, et cum
veritate. Par enim utrobique ratio, Si, qui populo przest,
ut przsit, ab eodem preficiendus: Quin in sacris id magis,
quam secularibus. "lum, si neque suffici poterat .24po-
stolus in demortui locum, nisi electus suffragiis : magis id
quidem, ut videtur, stringit in Episcopo. Verum id agit
Cardinalis, totusque in eo est, Populo ut nihil juris sit in
Episcopos vel Clerum : at vero quoad Reges, id populus curet,
scilicet". Perzeque vero falsum in Saule, (quem Deus elegit,
Electo populus acclamavit, idque ex officio, ni fecissent, filii

* (Vide Valer. Max. lib. iv. cap. iii. δὼν ἔαρ οὐ ποιεῖ, quod citat Arist. Eth.

scct. 5. pp. 146, 147. Lond. 1819.] Nicom. lib. i. cap. 7.]
! [Respicit vulgatum illud, Mía xeA.- 7 (Terent. Andr. I. 2. 14.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 488

Belial futuri:) atque Cypriani seculo (tum cum esset adhuc
sub Cruce Ecclesia) suffragia plebis non intervenisse, adeoque
Episcopos eorum calculis allectos non fuisse. Nam id diu
post durasse, testis est strages illa tot hominum, qu:e insecuta
est, populi parte altera Damasum, altera Ursicinum postu-
lante". Et id quidem populo permitti tum poterat in sola-
tium sub cruce gementi, in horas singulas mortem expectanti,
cui proin religio summa optimum quemque deligendi. Quod-
que tum magna permissum ratione, majore post sublatum
est: cujus exstat testis Canon ^: cum, pace Ecclesi: reddita,
crescente cum pace opulentia, ferverent omnia factionibus,
et ad electiones fere singulas tumultuatum est.

Consensum populi fuisse necessarium ad Regis electionem, demonstrant verba
(illa) . . . * Fecerunt ibi Regem Saul. . . . Consensum populi adhibitum
fuisse, ad testimonium ferendum de vita et moribus eligendorum . .. ab
Episcopis demonstrant verba Cypriani?.—[Bell. Apol. pro Resp.) p. 177.
(Op., tom. vii. col. 804. A.B.]

Presentia quidem plebis, apud Cyprianum, includit Testi-
monitum de vita, nec excludit suffragium de persona. Ut
neque verba illa, Fecerunt Saul Regem, quicquam aliud sibi
volunt, quam illa, Fecerunt Salomonem secundo Regem : neque
quicquam efficiunt, quam ut Regnum ei tum innovatum fuerit
in Gilgal, quod prius in Mispha (Domino eligente, populo accla-
mante,) collatum ei fuerat : in quo, acceptandi populo non tam
jus, quam necessitas, (quem nempe Dominus elegerat:) rejiciendi
vero jus nullum. Quare et ante posteriorem hunc in Gilgal
conventum, et abierunt cum eo tanquam legitimo suo principe
viri, quorum Deus corda tetigerat 4, et Regis munia obibat

* [** Quo ex facto tanta seditio, imo
vero tanta bella coorta sunt, alterutrum
defendentibus populis, ut replerentur
humano sanguine orationum loca."—
Ruffin. Hist: Eccl. lib. ii. (al. xi.) cap.
10. p. 250.]

9 ἱπερὶ τοῦ μὴ τοῖς ὄχλοις ἐπιτρέπειν
τὰς ἐκλογὰς ποιεῖσθαι τῶν μελλόντων
καθίστασθαι εἰς lepareioy.] — Conc.
Laodic. Can. xiii. [Cone. tom. i. col.
1497. E.)

» [** Coram omni synagoga jubet
Deus constitui sacerdotem, id est, in-
struit et ostendit ordinationes sacer-
dotales non nisi sub populi assistentis
conscientia fieri oportere, ut plebe
presente vel detegantur malorum
crimina, vel bonorum merita predi-

ANDREWES.— RESP.

centur, et sit ordinatio justa et legi-
tima, quse omnium suffragio et judicio
fuerit examinata. ... Propter quod
diligenter de traditione divina et A po-
siolica observatione servandum est et
tenendum, quod apud nos quoque et
fere per provincias universas tenetur,
ut ad ordinationes rite celebrandas, ad
eam plebem, cui preepoeitus ordinatur,
Episcopi ejusdem provincie proximi
quique conveniant, οὐ Episcopus deli-
gatur plebe przesente, que singulorum
vitam plenissime novit, et uniuscu-
jusque actum de ejus conversatione
perspexit."—S. Cypr. Ep. lxvii. (al.
xviii) (al. lib. i. Ep. 4.) ad Fratres
Hispanos. Op., p. 172.]
4 (1 Reg. x. 26.)

FF

[populari
consensu.)

314

Actio in
rnetum
haud plena
da-

434 AD CARDINALIS BELLARMINI

Saul. Auctoritate enim sua exercitum conscripsit, con-
scripto plena potestate prefuit. ^ Victor, quod iun Mispha
jam habuit regnum, in Gilgal novo ritu confirmatum. . Nec
vox 'facere? ibi quicquam sonat aliud, quam innovare: ut
nec vox * Elegistis' sequenti capite, quam, sic in Electum a
Deo consentire, ut dissentire tamen si velis, nequeas ; quam,
ut Electioni, a Deo sic factz, libertas nulla relicta sit dissen-
tiendi.

In tota tamen hic re, argumenti Regii vim prudens dissi-
mulat. Id enim causatus Rex, plurimum merito autem
causatus, quod dolosa hic nimium Cardinalis statera". Si
consentiat in Regem populus, si consensus popularis alicubi
injecta mentio, sat in ea voce momenti erit, ut penes populum
Regis electio, ut eligi a populo Regem, Cardinalis statim fiden-
ier asserat. At mutata vice jam, eadem si vox interveniat,
eadem si res, Populi nempe consensus in Episcopo consti-
tuendo, nulla in voce vis, ut eligendus ex ea Episcopus a
populo. Ex consensu ibi non sequitur electio. Et en state-
ram dolosam. En pondus in consensu, et pondus, leve pondus
ad Episcopos, grave ad Reges eligendos, quod in Regibus ad
electionem ponderet, in Episcopis non nisi ad testimonium.

Quoniam ... exstat publice edita * Actio in Garnettum' plena mendaciis,

et brevi exstabit responsio, ... ad illam Lectorem remitto. Bell. Apol.
pro Reap.] p. 177. [Op., bou. vii. col. 804. B.]

Quodsi jam, ea Cardinali mens vel frons, ut quz pro Tn
bunali gesta sunt publicisque tabulis consignata, tamen
mendaciis plena scribere non pigeat: majorem fidem Jesuitz
Siculo* habendam censeat, (ex Transfugarum nostrorum, aut
perditorum Civium relatione, vere mendaciis plena, libellum
consarcinanti:) quam Aegni Archivis, idque de re, per tot
Proceres, aliosque ex omni ordine innumeros, adhuc in vivis
testata; quis non plus mentis ili, minus frontis exoptet ἢ
Qui ita fidem habeat, quis ei fidem habeat? quis in reliquis,
in Controversüs fidem ejus suspectam non habeat, qui cui
volet, οἵ quantum volet, credat, nec nisi volet? — Credat, ubi
vult, quantumvis a fide abhorreant: ubi non vult, occludat
aures, obfirmet animum, quantumvis fide digna sint. Annon
r rds xi. 1.] Coqui, Apologia pro R. P. Henrico
* [Videlib. cui titulus, ^R. P. Eude- — Garneto Anglo, ejusdem societatia

mon Joannis Cydonii e Societate Jesu, — sacerdote. Col. Agr. 1610.
ad actionem proditoriam Edouardi

APOLOGIAM RESPONSIO. 435

merito misit illi Deus operationem erroris, ut crederet. men-
dacio*? At non ab alis hoc impetrabit, qui plus inesse
solidze fidei in Tabulis publicis, quam in Jesuitastri (nescio
cujus) scriptiunculis, ne vocabunt quidem in dubium. Sed si
ita stat sententia: nullam ego quidem operam sumpturus
sum, quin sine rivali" credat dehinc cui volet et mendaci, et
mendacio.

Quod Garnettus . . . in ipso theatro jamjam moriturus aperte pronuntiaverit,
se proditionis illius conscium non fuisse, nisi in Confessione Sacramentali,
testes multi, . . . unus prsecipue vir gravis, .. . qui... prope... (eum) cum
esaet, ex ore. . . Garnetti id se accepisse mihi sancte affirmavit. Quod ego
facili credidi, qui multorum annorum Garnetti consuetudine usus, optime
novi summam ejus probitatem, et innocentiam, cum summa ingenii ...

eruditione conjunctam.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 178. (Op., tom. vii.
col. 804. C.D.]

De Garnetti in. Theatro jam morituri, Confessione, iludit (Garnetus
Cardinali eir ille gravis, graviter illudit, equivoco. Nam ita Sut ix
quidem initio videri voluit, (niil sibi ea de re aliter quam sub LM
Sigillo constitisse ",) verum admonitus statim, aliter sibi rem ditionis
notam, non semel fassum esse se, idque scripto ejus haberi diia
ad Regem dato: tum vero negare non potuit miser; sed
quicquid scripto suo haberetur, id vero verissimum esse" : nec
verbum addidit. Habetur autem scripto ejus, se szepius ea de — 315
re, variisque in locis, neque sub Confessione solum, sed con-
silii dandi capiendique causa, collocutum esse. Quiserat, a viro
suo gravi, heeccine ita se habeant ? Si neget autem, habeat
pro devi. 'Testes enim astabant tum plures, ex omni Civium
ordine, sat fidei illius elevandze. Quod enim facile credidit Car-
dinalis, facile credimus : 8 τις βούλεται τοῦτο kai οἴεται", facile
credidit, quod misere cupiit. Nam quod probitatem hominis
attinet, cui multis annis consuevit, id est illi forte probe Jesui-
tam agere, quod nobis improbum civem esse. At de ingená
eruditione, siqua fuit, postquam Catisbeio consuevit et reliquis,
et Politicus derepente factus est, exhalavit illi statim eruditio
omnis, certe et probitas quoque.

Sigillum vero confessionis . .. posse detegi ad ingens detrimentum averten-

dum, modo persona confitentis reticeatur, non ignoro.—[Bell. Apol. pro
Resp.] p. 178. [Op., tom. vii. col. 804. D.]

* (2 Thess. ii. 11.] bid. pp. 2,

3.)
ii or. Ep. ad Ph lin. 444.] z [ Demosth. Orat. Olynth. IIT. $ 22.
ide Suppl. Henr. Garneti, p. 2. pp. 88. 84. Reiskii.]

ad fin. Action, in eundem.]
F F2

Sigillum .

onfes-
sionis in

436 AD CARDINALIS BELLARMINI

Sed bene habet, quod non ignorat jam Cardinalis, S:gillum
Confessionis sue Sacramentalis posse detegi, ad ingens detri-

quibusdam sgentum avertendum, modo persona confilentis reticeatur. Nam

casibus
potest
detegi.]

[ Garneto

rem dete-
genti Rex
condonas-
set. ]

316

hic ingens detrimentum fuit, quod averti opus, et persona
reticeri poterat. Cur ergo sigillum detectum non est? In-
staret enim Rex, urgeret etiam de persona detegenda, rapien-
dus autem in vincula Garmettus, exquisitissimis tormentis de
eo quistio habenda. Nihil opus. Non convenisset ipse
Regem: per literas suas e latebra sua monuisset, idque de re
modo, persona preterita, qua ad Regem preterita, qua ad
se premonita, ut mature se aliquo subduceret. ' Àt si com-
prehensus Garnettus? At, ne comprehendi posset igitur,
ut extra aleam omnem esset, trajecisset aliquo, vel in Belgium.
Ac vel in maris trajectu, ex ipso tum portu, vel inde e Belgio
post trajectum, scelus indicasset, ubi periculum nullum jam
vinculorum vel quzsstionis. Quam facile factu hoc, viam
inire, de re sine personis revelanda, nec ullo cum periculo
suo, si in Garnetto bona mens, si serio detrimentum avertere,
8i tantum personam reticere voluisset, si non confectam rem,
quam detectam maluisset ?

Ea quidem Regi a natura indoles est, is perpetuo mos
fuit, quod, quis ei ex conscientiz stimulo ultro de se unquam
confessus est, ut semper impune tulerit, nec fraudi id cuiquam
fuerit. Parcere amat rem candide proferenti. Szpe id ab
eo factum et multis, nec ex eo quis in discrimen adductus est,
quod crimen ad eum, vel in caput suum, ex sceleris detesta-
tione detulisset. Idem et Garnetto futurum fuit, cui certa
venis spes, 81 aperte et ingenue Regi rem aperuisset. Fecis-
set, si quicquam in eo bonz mentis fuisset, seque et reliquos
una conscios, qua post luebant, capitis poma liberasset.
Quanquam, quz de illo spes, si extra questionis metum om-
nem positus fuisset, (fassurum fuisse rem, aut quicquam bona
fide facturum,) quem constat orasse et privatim apud se, et
vero publice pro concione, etiam Missis circa id tempus
solito devotius ac diligentius incubuisse, nec alium in finem,
quam ut felix pulveri incendium, id est, exitum sceleri secun-
dum impetraret ?

Licet... proditionem in sacramentali Confessione cognitam verbis gene-

ralibus Christiano et pio Principi aperire, ut remedium imminenti malo
paret, quia pro comperto habetur, eum Principem nihil ultra fas interro-

APOLOGIAM RESPONSIO. 437

gaturum : sed Principi a vera religione aliena, qui sigillum Confeseionis
divinitus imperatum irridet, οὐ quem satis constat non passurum, ut per-
sona confitentis lateat, nullo modo licet.—( Bell. Apol. pro Resp.] pp. 178,
179. [Op., tom. vii. col. 805. A.]

Bene et illud, Licere proditionem in Sacramentali Confes- p Mia
sione cognitam verbis generalibus Christiano ef pio Principi guset.)
aperire, ut remedium imminenti malo paret. Quod licuit ergo,
cur factum non est? In mora Princeps, vel non Christianus,
vel certe non pius. Ergone si non Christianus, non pius,
pulvere difllandus? /icefne in hunc tam infandum scelus,
quod in alterum non /icet£? Plurimum merito, dices. Nam
si ultra fas interrogasset, nec passurus latere personam con-
fitentis. Quodsi ergo non ?nterrogaret, quodsi personam latere
pateretur, licel et illi. At absentem ultra mare interrogare
non poterat; et passurus erat lafere tum, qu: non poterat
interrogare. Omni ergo modo probitatem illam desideramus
in Garnetto, qui proditionem aperire noluit, cum /atere pos-
set, et eo loci conferre se, eo se loco ponere, ubi de persona
non posset inferrogari.

Christiano et pio, aperire sinit. Id vult dicere Cardinalis, [Rez Sigil-

nisi quis ex sententia illi sit Christianus et pius; Christianus ridet]
ex Curie Romane Symbolo, Pius ad Pii quarti pietatem ; non
posse in illius gratiam detegi; illi nefas summum Sigillum
aperire; Sigillum, erga illum, omnis nequitiz atque prodi-
tionis velamentum est. Neque ridet Sigillum Rex, ridet
tamen, qui in eum finem dixerit divinitus imperatum. | Per-
gratum vero fecisset, si quo loco imperasset id Deus (ut nimi-
rum horrendas proditiones obsignaret), non celasset nos, qui
ex alius imperio exsculptum scimus sigillum illud, quam Dei.
Sit salvus Sigillo honos suus; sed erga poenitentes, nec per-
gentes in scelere. Quo vero tam immania scelera tanquam
involucro teguntur, non Dei, non Christi, Satansz sigillum
est, et Antichristi. |

Quia leges prohibent recipere [Sacerdotes] Catholicos, .. reconciliari cum
Ecclesia Catholica, ... interesse Missse: jubent prestari juramentum de
primatu Regis [in spiritualibus], vel. . . suscipi juramentum de non
curanda excommunicatione . . Pontificis, et alia . . . multa, quse ad religio-
nem pertinent, . . . merito dici possunt . . . supplicio affici propter religio-
nem, qui propter transgressionem ejusmodi legum .. . supplicio afficiuntur.
—8Bell. Apol. pro Resp.] p. 179. (Op., tom. vii. col. 805. B. C.]

Sseviti: opinionem 8 Kege amoliri, nihil opus: sed nec a [Quare
Regina defuncta, nisi vos clamatores odiosi ac molesti finem — 317

leges in
Romanen-
seg lateo,]

318

438 AD CARDINALIS BELLARMINI

calumniandi nullum faceretis. Prohibent forenses Leges,
apud nos, Aospitio recipere sacrificos vestros, prohibent vobiscum
reconciliari, vel Misse interesse. Non id ita quidem semper.
Annos plus viginti accessus huc liber sacrificis : nec sacra more
vestro procurare, ita, ut jam, capitale. Rei ejus ratio sepe
nobis reddita, ' Tum demum, cum exploratores hic Pontificis
esse coeperunt, jussi Regno excedere, nec deinceps intro huc
pedem ferre. Sed neque reconciliari vobis permissum, post-
quam compertum reconciliare hoc vestrum, haud aliud quid
esse, quam partem vobis facere, Regia fide solvere, vobis
addicere. Partem dico, que quidem pacatis rebus nihil
moveret; ubi exorta seditio, ubi bellum externum ingrueret,
secessionem ad vos faceret, copias suas cum hoste conjungeret.
Postquam, uno anno (quod tamen Campianus gloriose men-
titus) decem millia ad partes vestras aggregata. Etiam, ad
Missas vestras angulares magna conniventia; dum, quod
Sacramentum pietatis esse debebat, id quoque compertum
vinculum iniquitatis esse. Non ergo (qua Sacerdotes) arcentur
hic lege ulla Curiata, sed (qua exploratores) ut qui faces sent
et flabella ad seditionem, interim dum pertusam Regi reddunt
subditorum fidem, dum alienos ab Illo reddunt, addictos
Pontifi. Nam quid? postquam Boreales turb:x hic a Pio V.
concitatz, exauctorata statim Regina?, eccui dubium esse :
poterat, hostili vos animo in Eam, in nos esse? Postquam
signa Pontificis et manipuli in Hiberniam expositi *, postquam
aperto Marte res ibi gesta, eccui dubium tum quoque? Pon-
tifex, si hostis, (et hostem, uti vides, se argumentis multis
declarat, interna rebellione, externa invasione), et illi, quos
summittit huc, manipuli Sacerdotum, (homines illi devotis-
simi) annon Aostiun loco habendi? presertim, qui rogati
ssepe, si exercitum Pontifex in Regem duceret, utri faverent,
Regi, an Pontifici? cum Pontifice futuros se, ab illo staturos,
responderint. Ecquis tandem Rex, qui peregring potestati
faveant, imo dediti ac plane devoti sunt, qui subditos suos in
partes adversarias pertrahant, sinat in sinu suo nidificare:
non caveat Edicto, ne illis ad ditiones suas accedere, ne inibi
hospitari integrum sit? Reconciliare vero, quod est, hostium
partes augere, suas labefactare, hosti milites conscribere, quis

* [Vide Camdeni Annal. ad ann. * [Camdeni Annal ad ann. 1579.
1569. par. i. p. 166.] par. ii. p. 302.]

APOLOGIAM RESPONSIO. : 439

ferat? Non ergo ἐπ relhgionem feruntur leges. Nec enim
religionis illis res sola est, vel prima: prima (si non sola), ne
subditi integra sint fide in Principem, vel Rempublicam, ab
hostili nutu pendeant, signo dato, a Rege deficiant.

Qui plectuntur, quia Sacris Ordinibus in transmarinis Regionibus initiati

8unt,... nonne propter religionem plectuntur! nonne sacri ordines ad
religionem pertinent 1—[Bell. Apol. pro Resp.! p. 179. (Op., tom. vii. col.
805. C.)

Nec quisquam hic plectitur, quia in transmarinis parti- [et pree-
bus initiatus, sed quia, in iis partibus ubi initiatus, jussus ee
subsistere, nec huc convolare, ut agat hic exploratorem, dotes.)
spreta tamen Lege, per fas nefasque huc se infert. Sacri
ordines ad religionem pertinent : ob sacros Ordines non plec-
tuntur. Religionis procurandz causa, ingressus illis non
interdicitur: sed rebellionis ciendz. Religio rebellioni pre-
texitur. Lex nulla in religionem fertur, sed in id, cui religio
pratextui est; id autem est, pertentatio animorum, subversio
domorum in quas, personarum ἃ quibus, recipiuntur. Neque
Jubetur vestrum quis de Primatu Regio juramentum suscipere,
(adeo non ssvitur in vestros) sed nec de non curanda Excom-
municatione Pontificis sui. | Curent, qui volent illam, sed una
curent officium suum in Regem, ac Regni communitatem :
illam in Sacris curent, dum et hanc in Civilibus. Neque, si
excommunicare libeat Pontifici, sibi licere putent a fide disce-
dere, vel Regem habere pro non Rege. Sacre communionis
solvit forte, (nec id usquequaque tamen) nature, vel politi,
vincula non solvit Censura. Potest (credo) consistere sacris
cultus et cura sua, absque fidei civilis incuria, addo autem et
injuria.

Parum...refert ad martyrium, utrum quis occidatur quia Christianus Ca.

tholicus est, sn quia legem transgressus est, quse jubet fidem Catholicam
abjurare. Nam Imperatores Pagani Edicta proponebant, ne cui liceret

Christum Deum confiteri.—[Bell. Apol. pro Resp.) p. 180. (Op., tom. vii.
col. 805. C. D.)

Aliud vero longe, Edicta proponere, ne cui liceat Christum [Quod
confiteri, quam ne cui, hostis hic rem agere, ne quis ad illius ga
partes numerum aggregare. Quodsi tam iufidi fuissent
Paganis Imperatoribus Christiani, quam vestros homines sspe
jam Britannia nostra, non sine periculo suo, experta est; si

Albinianis favissent, vel Nigrianis, imo si Albinianos dedis-

440 AD CARDINALIS BELLARMINI

sent, vel Nigrianos*: non immerito arceri poterant, et cireum-
scribi, ne ita passim miscerent se populo; ac illi sese tum
(credo) non inviti continuissent. At illi, ut in Christum fide
summa, ita et in Cisesares fidelitate, nusquam aut seditionis
rei, ut Mortonus?: aut invasionis, ut Sanderus*: aut dispo-
sitionis ad invasionem, ut Campianus hic vester*, Vestri
autem quales in Deum, non libet referre. Stent Deo vel
cadant. Tales vero in Principes patriamque suam, ut opinione

819 omnium justissimam occasionem dederint, quze late contra
eos sunt, leges ferendi. Et hos tamen Martyres invita reli-
gione cluere oportet, et in Fastos referri: referri autem ἃ
Sandero, (qui in rabiem primo versus, quod seditio ei non
succederet, czsus ipse tandem est in actu perduellionis *).
Dignos vero Martyres scriba hoc: dignum scribam hunc his
Martyribus.

Sic etiam Pagani principes, quicquid sceleris publice agebatur, Christianis
imputabant. . . . (Certe pulverarice conjurationis odium in Jesuitas conver-
sum est,] cum neque Jeauitz:e, neque ullus Sacerdos [leg. ex numero Sacer-
dotum] particeps ejus conjurationis fuerit.—(Bell. Apol. pro Resp. ] p. 180.
[Op., tom. vii. coll. 805. D. 806. A.)

[Hoeer. . Nec par est, Paganorum olim in Christianos, et quie in
meniis vestros jam homines incurrit, imputatio. Ne species quidem
vere objec. . EO eus Sici le ; s : ;
tum.) in Christianis" seditionis ulla, immanis solum in Paganis
libido szeviendi, noxios fecit. At vestri quid habent simile?
Ut omittam, qui in Reginz exitium toties conspirarunt, Wat-
sonus et Clercus nuper in ipso scelere deprehensi, quia Jesuite
non erant, quia Jesuitis nonnihil infesti, patrono carent. Ὁ
Pulverarii sceleris auctores, quia Jesuite participes criminis,
non carent. Pulverarii vero sceleris partem suam capere
oportet, przter duos illos, quibus contigit esse Martyribus,
Greenwellum (caput 1n tota procuratione), Gerardum quoque,
etiam Personium, quantumvis rem detrectet Cardinalis.

Ex Sandero...et Philopatro, ... constat . . . plurimos, tum Clericos, tum
Laicos, solius religionis [Catholicse] causa necatos fuisee, ut mirum sit

* [Vide Tert. ad Seap. cap. ii. ut the undutiful and traiterous affection
citat. supra, p. 420. not. k.] borne against her Majesty by E. Cam-
* [De Mortoni in Angliam adventu — piop,' ὥς. 1582. sign. B. iv.]
vide Justit. Brit. p. 25. Lond. 1584. * [Fame periit, ut habet Camdenus
et Camdeni Annal. ad ann. 1569. par. apud Annal. ad ann. 1583. par. iii. p.

i. p. 168.] 372.
* (Vide Camdeni Annal. ad ann. ! [Garnettum, 8c. et. Oldcornum.
1579. par. ii. p. 302.] Vide Ribad. Catal. Script. Soc. Jesu,

4 (Vide libellum, cui titulus, *A p. 377. Antv. 1613.]
particular declaration or testimony of

APOLOGIAM RESPONSIO. 44]

Regem 68 scribere voluisse, que ex ipsis subditorum suorum .. . scriptis
refutantur.—[Dell. Apol. pro Resp.] p. 181. (Op., tom. vii. col. 806. A. B.]

Apud prudentes vero haud quisquam est, qui ullo numero [Plurima
habeat, vel Sanderis quisquilias illas, vel Philopatri^; qui ale par
modis omnibus, toties Philippum Patrem, filium quoque eis derus et
φιλην πατρίδα irritavit; Sanderi autem, qui armatus inter pater.]
legiones venit, ut patriam pessundaret. Hosne Cardinalis
narret Regis subditos. Quam subditos perfidos, tam infidos
historicos. Nemo enim hic capite luit, cui non, preter reli-
gionis suz causam, noxa altera capitalis.

Marianis vero temporibus, quod hic macellum fuerit, quam [Quanta
in omnem sexum atque ztatem szvitum, adhuc in vivis sunt, Ente
qui spectatores erant, et per statem meminisse possunt. sevitia.]
Fictioni hic locus non est. Nescit vero Cardinalis mores
illorum : nimis notum, quam immiti ingenio fuerint, ac trucu-
lento Bonerus, Gardinerus, Storeus, reliqui, qui rerum tunc
summ: pra&erant; quam procaciter abusi Regine indole,
Principis non male, sed illis nimis credulze.

Hanc omnem tragoediam excitari propter unius meretricule obstinationem,

qu&...gravidam esse se nunquam fateri voluit...... ex cujus alvo
prodiit, non infans, sed informis... caro, quam in ignem fuisse conjectam
mirandum non est, quemadmodum vere mirandum et execrandum esset, si
vivus infans prodiisset.—([Bell. Apol. pro Resp.] p. 181. (Op., tom. vii. col.
806. B. C.]

Tragicum autem illud, de quo non ezcifari modo, sed. agi
posset Tragedia, de rejecto in ignem infante, et cum Matre
concremato, tale est, ut etiam Cardinalis ipse vere mirandum
dicat et execrandum. Mubher vero, nupta, ex viro suo gravida,
saltem quz Aoc preterere nomine culpam! poterat. Vixautem 320
(credo) reperias, quzee Meretriz sit, ut ignem libenter adeat. |
At quid opus gravidam fateri se, quse uterum ferret, et vicina
jam partui esset?? Res ipsa in promptu satis: Quanquam
et Confessario rem fassa, et rejecta tamen est*: Prodiit vero,
non mola, sed foetus formatus, puer mas.

Scio etiam . .. pro fabula haberi, conficta... a Foxio. .. . Consulat Lector

Hardingum, ... et [/eg. vel] Auctorem triplicis Conversionis.— Bell.
Apol. pro Resp.] p. 181. [Op., tom. vii. col. 806. C.]

« p Nic. Sanderi Hist. Schism. — sect. iii. num. 217. p. 266. Rome 1593.)
Anglic. lib. iii. ann. 1582. pp. 310. ! Ivi Virg. JEn. iv. 172.]
823. Col. Agr. 1623.] 2 [Vide Foxii Acta et Monumenta,
* [Vide And. Philop. (ie. R. Par- lib. x. pp. 1943— 1948. Lond. 1583.)
sons) Respons. ad Edict. Regin. Angl. & [Ibid. p. 1947. col. 2.]

442 AD CARDINALIS BELLARMINI APOLOGIAM RESPONSIO.

Miretur ergo factum, et ezecretur Cardinalis. "Vera enim
ea Historia, non fabula fuit. Actis ipsis Insule illius con-
testata, res nota. Superstites etiam non ita pridem, qui oculis
usurparunt. Rem gestam nec Hardingus negat, nec Perso-
nius! Adhibuit peniculum Hardingus", etiam personati
nescio quid Personius. NNeuter quicquam effecit, quam ut
infamia magis etiam hzreat, longius propagetur. Regio enim
diplomate, venia Judici de czde facta, et czdis ministris".
Ne vero illos consulat Lector. Adeat Registrum, percontetur
Insulam totam?, ubi ea res, ejusque fama, etiam senibus
puerisque pariter notissima. Interim de nobis sileat Cardi-
nalis. Edidit hic nihil simile ei aut secundum? severitas
nostra At illorum, vel ipso confitente, facinus Aoc ezr-
ecrandum.

! [Vide libellum a R. Personio con- M. Iewel's Replie against the Sacrifice
scriptum, cui tit., 'Three Conversions — of the Masse,' fol. 184. Lovan. 1567.)
of England, par. iii. (the last aix 5 [Vide Foxii Act. et Mon. pp. 1945,
months ;) pp. 91— 101. a. 1. 1604. 1946.)

» [Vide libellum ab Hardingo Con- ο (Sarniam, sc.]
Scriptum, cui tit, *A Reiondre to P |Cf. Hor. Carm. I. xii. 18.]

. AD CAPUT DECIMUMQUARTUM.

Excutitur peroratio Regis. —[Bell. Apol. pro Resp. Op., tom. vil. col. 806. C.)
| Defenditur peroratio Regis.

Videtur.. (admonitio illa) sacris Evangeliis prorsus esse contraria. Chris-
tus enim in Evangelio nusquam Principes sseculi Vicarios suos facit,
nusquam illis mandat Evangelii plantationem, vel propagationem, nusquam
libertatem spiritualem cum temporali conjungit, ut . . . principes liberi in
temporalibus, liberi sint etiam in spiritualibus.—[ Bell. Apol. pro Resp. ]
p. 182. [Op., tom. vii. col. 807. A.]

Perorare Regi visum ad Principes, de concessa eis a Deo (Reges
libertate in commune vindicanda. Ubi, de Evangelii primum qut pai]
propagatione, tanquam Dei Vicarios, hortatur serio cogitare.

Et nihilne prestare tenentur Reges ad propagationem Evan-
geli? Reclamat Cardinalis, Sacris Evangeliis contrariam.
NNusquam enim in Evangelio Reges appellari Vicarios Christi :
nusquam mandari illis Evangelii propagationem, nusquam ut
libertatem spiritualem cum temporali conjungant : ut, qui in
temporalibus sunt, in spiritualibus quoque sint liberi. Ubi,
inepte primo rem revocat ad Evangelia, Evangeliis ipsis longe 321
antiquiorem : sub Lege (scilicet) et Prophetis, diu ante scripta
Evangelia, sancitam. Regibus enim, et tituli dati, e£ munus
definitum, multo ante quam Evangelia scriberentur. Ut,
tametsi neutrum exstet in Evangelio, constet tamen : multum
autem absit, ut (quod Cardinalis ait) Evangelio sit contrarium.
Aliud enim, in Evangelio non esse; aliud, Evangelio contra-
rium esse. Permulta in Veteri Testamento sunt, que in
Evangeliis non reperias, nec illa tamen Evangeliis contraria.
Legas in Lege, Deos*, nempe vicem Dei gerentes, legas
Christos Domini^ et Pastores populi. Nec abrogavit illis

* [Ps. Ixxxii. 6.] * [1 Sam. (al. Reg.) xxiv. 6.]

ad res
clesige
exteriorca
dirigen-

das.]

322

444 AD CARDINALIS BELLARMINI

titulos hos Evangelium. ^ Manent etiamnum ; et Vicarii Dei,
et Christi Domini*, et Pastores populi merito indigetantur.
Josuz vero principi Ovile olim suum commisisse legas, ne sint
sicut oves sine pastore*. 'TIum Davidi Regi, cum diceret, Tw
pasces populum meum *, &c. Ut et Petro sua ovium cura sit,
et Davidi sua. Religionis illis curam commisit, qui, non
Secundam modo tabulam de moribus, sed et Primam de Reh-
gione, illorum custodie mandavit; qui, Exzcelsa non sublata!
vitio illis vertit. Eam autem in Evangelio curam non revo-
cavit. Nam quz Lez libertatis est, et spiritualis, Evange-
lium, ad Reges quoque commeavit: ne (quod non nolle vide-
tur Cardinalis) temporali libertate gaudeant Reges, remaneant
sub spirituali servitute.

Sed Apostolis, qui Reges et Principes temporales non erant, dixit, .. ..
* Euntes docete omnes gentes, baptizantes,' &c. .. . Petro vero Apostolorum
primo, non Tiberio Principum temporalium primo, ovile suum commisit.
—[Bell. Apol pro Resp.] p. 183. [Op., tom. vii. col. 807. A. B.)

Et illa (quz ibi post congerit ex Evangeliis, de predicando,
docendo, baptizando, peccata remittendo, Petri morc pascendo,
vel regendo Ecclesiam) nihil ad rem omnia. Nihil enim
horum sibi vindicant Reges Christiani, non magis, quam sub
lege, sacrificandi munus, incensum adolendi, circumcidendi,
Legem e Cathedra explicandi, Sacerdotum vcl Pontificum ritu
Synagogam administrandi. Pastione Petri non pascunt; sed
alia (diu vel ante natum Petrum) illis in Davide commendata.
Prius enim Keges Pastores in Sacris literis appellati, quam
Sacerdotes : prius, et sepius. Etsi autem subinde ista per
calumniam Regi impingi solent; tamen novit Cardinalis,
missa hsec facere Regem, litem de istis non movere. Quin,
de potestate conventus indicendi, leges sacras sanciendi,
excelsa diruendi, serpentem :zeneum comminuendi, rerum,
hominum abusus tollendi. Qus cum ab antiquo olim Regii
juris essent, juris prisci, sub Lege: quo minus, et sub Evan-
gelio sint, non explicat Cardinalis, ne conatur quidem expli-
care: sedulo probat, quod non negatur ἃ quoquam; quod
negatur, nec attingit. De eo tamen mihi monendus, ut
cautius ista parciusque subinferat, de predicando, et docendo,

AE Ixxviii. ΠῚ ({1 (al. 3) Reg. iii. 23; 2 (al. 4)
um. xxvii. 17. Reg. xii. 3, οὐ alibi sepius. ]'
(2m (al. Reg.] v. 2. £ [Jac. i.12.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 445

qui jamdudum nihilo magis facit Pontifex, quam Princeps
quivis Szecularis.
Apostoli . . Petri Successores . . . Pontifices esse, docent antiquissimi Patres.
—([Bell. Apol. pro Resp.] p. 183. [Op., tom. vii. col. 807. B.]

Qui Petri Apostoli proprie Successor dici vult, 244postolus (Episcopi
sit oportet. Successor enim Apostoli Apostolus, non Pontifex: eo A Po*
et Pontificis Pontifer, non Apostolus. Differre enim ista succes.
inter se, id argumento est; quod, ante Consecrationis suse idus
solennia, in literis Datam apponit, suscepti a nobis Apostolatus
officii anno primo^: post solennia vero, Pontificatus nostri
anno primo. Ita, absorbet 4postolatum Pontificatus. Apostolus
est, nondum sacratus, et brevi tempore zpostolus ; sacratus
vero, Pontifex, idque in perpetuum. Quasi postolatus minus
quiddam sit, quam Pontificatus. Non enim in pejus procedit,

(ut speratur, sed de bono in melius: nec proprie succedere
Petro, ut Apostolo, dixit alicubi Cardinalis ipse. Quod autem
non dicitur nisi improprie, simpliciter negari potest*.

Patres vero illi antiquissimi, de inchoata ibi per Petrum, in
Lino, vel Clemente, (nufat enim de eo mundus!) Episcoporum
serie, verba faciunt: (quod nihil ad rem Cardinalis, nfffue
negatum a nobis). Pontificatus ipse 4postolatu major, eumque
quasi lamellam in czpe complectens, ignotus illis. Sed neque
Successores Apostolorum agnoscebant, pratterquam quomodo
Episcopi per Orbem terrarum omnes Apostolis succedunt :
intervallo longo, minore multo et gradu, et potestate. Qui
et ipsi Summi Pontifices sunt: Quorum et munus .4postola-
tus est apud Patres.

Videat . . Rex, dum Principes temporales liberos facere nititur ab obedientia

Pastorum Ecclesie, ac super ipsam Ecclesiam constituere, ne captivos

Diaboli faciat, et ab Ecclesia exclndat.—[ Bell. Apol. pro Resp.] p. 183.
[Op., tom. vii. col. 807. C.]
Videat ergo Pontifev, dum liberum se facere nititur a [Rex non
subjectione divine ordinationis, (de qua tam diserte Petrus ", *"Pra Ec-

? clesiam.)
atque adeo Paulus? monuerunt,) ac super, non Ecclesiam

modo, sed Regna quoque mundi se constituere ; ne Captivum se

^ Caeremoniale (i. e. Sacrarum [f. *Secundo.* Op., tom. ii. p. 456. A.]
cseremoniarum Lib.) lib. i. (sect. i. ! [Respicit illud de Clemente
cap. vi. fol. 12. b. Venet. 1582.] quarto,—

[Bell.] de [Rom.] Pont. (lib.]iv. **Nutat adhuc mundus, sit quartus,
(cap.] 25. [$. " Respondeo.' Op., tom. i. Bitne secundus."]

p. 230. 6. " [1 Pet. ii. 13.]

* ( Bell.] de Imag. (lib.] ii. (cap.] 21. 5 [Rom. xiii. 1.]

828

446 AD CARDINALIS BELLARMINI

Diaboli faciat, cujus, qui ita se evehunt, captivi sunt; neve
Antichristi in sede sedeat. "Nam Hex non aliter liberum se
facere nititur, nec alio loco consistere, nec quicquam vel
tantillum vindicare sibi in Ecclesiam : quam, quod olim
David, Josaphat, Ezekias, Josias; quos ille certo scit Diaboli
caplivos non fuisse, nec Ecclesia exclusos. Certius id autem
multo, quam Papa, de Hildebrando?, Rolando Ρ, Inibaldo 9,
qui et grassati sunt in Cesares, et in Ecclesias Tyrannidem
invexerunt.

Quicunque ...in Ecclesia .. . sunt, aut Pastores aut Oves sunt. Oves autem

pastoribus subditas esse debere, non scriptura solum, sed . . ratio ipea
demonstrat.—([ Bell. Apol. pro Resp.] p. 183. (Op., tom. vii. col. 807. C.)

[Rexsimu! Illud autem de Pastoribus et Ovibus, quoties allatum,

pastor et

ovis.]

toties rejectum : sua nempe ratione Pastores, sua alia Oves
esse, tam Pontifices, quam Reges. Tam de populis dicitur,
Oves esse eos sine Pastore; ub Rez nullus: quam ubi nullus
Apostolus. Rex, et Ovis est et Pastor; Pontifex itidem.
Rex Ovis, ubi verbum audit, ubi Sacramenta percipit, ubi
ligatur, vel solvitur. Pastor est; ubi Synodum cogit, Canones
comfirmat, abusus corrigit, rationem exigit officii sui, vel ἃ
Pontifice. Pontifex Pastor, dum przdicat, baptizat, Eucha-
ristiam porrigit, peccata vel remittit vel retinet: Idem Ovis,
dum rationem reddit, ut Pelagius Childeberto': dum mandata
accipit, ut Gregorius à Mauritio*; dum obedientiam pro-
fitetur, ut Leo quartus Lothario et Ludovico': dum abdicatur
munere, ut tres Antipapee, ab Henrico tertio": dum increpanti
paret, ut Jehoiada Joaso*: dum mandatum non przetergreditur,
ut Zadoc Salomonis": dum Regem Dominum, se servum
agnoscit, ut Ahimelech Saulis*: dum exauctoranti paret, ut
Abiathar Salomoni». Qua Ovis, agnoscet Pastores suos Rex ;
agnoscat et Pontifex suos; cedat, inque vicem subdat illis se,
ut non Scriptura solum, sed ratio etiam ipsa demonstrat. Qua
Pastor Rex, jure suo utetur; admonitus a Jure Canonico
vestro, cujus Decretum est: Sive augeatur pax et disciplina

? (Greg. VII.] * [Vide Baron. Annal. Eccl. ad ann.

» [ Alex. III.] 847. num. xi. tom. x. col. 55.)

4 [Seu Sinibaldo, sc. Innoc. 1V.] » [Vide Plat. in. Vita Greg. VI., in

τ [Vide Pelagii Papee I. Epist. xvi. — Vitis Pontif. p. 169.]
Ad Childebertum.—Conc. tom. v. col. * (2 Chron. xxiv. 6. seq.]
803. A—C.] v 2 Chron. viii. 165.

* [S. Greg. Mag. lib. iii. Ind. xi. * 1 Sam. [al. Reg.] xxii. 12. 15.

Epist. lxv. (ad Maurit. August. 1 (al. 8) Reg. ii. 27.
tom. ii. col. 677. B. C.] PPS xL

APOLOGIAM RESPONSIO. 447

Ecclesie per fideles Principes, sive solvatur ; Ille rationem ab
eis exiget, qui eorum potestati suam Ecclesiam credidit *. Prin-
cipes vero Pastores ἃ Deo institutos, nec (ut Lutherus non
inscite) in stabulo vaccarum, sed in Ecclesia ovili suo, paulo
ante monstravimus: neque Cardinalis ipse negare potest.
Quodsi Josua, Judices, David, Pastores: restat ut Eleazar,
Phinees, Abiathar oves sint. Et se filium Ecclesie Rex
agnoscit; Ecclesie, (dico, non Pontificis et Ecclesie, non
Curie Romane ; (eumque illi honorem defert, non illibenter,
quem Salomon Bathsebse matri;) sed, ita filium, ut cognoscat
DDeo se debere reddere rationem propter Ecclesiam, quam a
Christo tuendam suscepit. Nec se aliter esse supra Ecclesiam,
quam uti Nufricius* vel Tutor; ut eam scilicet nutriat, atque
tueatur. Caveat vero Pontifex, ut contentus sit Miíra sua.
Regnum ergo exuat. Et Clavibus, Gladio se non accingat,
quod fecit Bonifacius octavus^: gladium ne distringat, quod
Julius secundus *. 'Tum super Cathedra sit, unde doceat: non
Solio, unde pedes osculandos porrigat. Ets! de Gente Sancta 824
sit, οἱ Regale sibi Sacerdotium vindicet* ; audiat tamen Pe-
trum, cujus se Successorem dicit, et Subjectus sit. Regi tan-
quam precellenti*; cum hec voluntas Dei sitf. Audiat et
Paulum (quem vel Petro przponit in Bullis;) et, si animam
habet, Sublimiori potestati& (gladium portanti*, vectigalia
recipienti ἢ subditus sit, subditum se agnoscat. Nam et
potestas illa pervigilat, οἱ redditura Deo rationem est, de
Ecclesia, Ei, qui potestati ipsius Ecclesiam suam tradidit.

Mediam prope partem orbis Christiani in suam religionem consentire, . . .
δὶ per religionem suam intelligat omnes sectas... ἃ Catholica fide dis-
cordes. Plurimi enim sunt ad Orientem et Meridiem Nestoriani, Diosco-
riani, Jacobite, et similes :. .. . δὰ Occidentem et Septentrionem Huasitee,
Lutherani, Zuingliani, &c. —[Bell. Apol. pro Resp.] p. 184. [Op., tom. vii.
coll. 807. D. 808. A.]

Orbis Christiani pars prope media ta saltem unam in pro- [pe con.
Φ . . . , . . sensu doc-
fessionem aggregata est, ut exierint e Babylone jam ; ubi vix trine isi
forma-
5 [Decret. Par. ii.) Caus. xxv. [leg. 48]. Ant. Nebriss. de Bello Navar. tos.]
xxiii) Q[usst.) v. Can. xx. [('Prin- lib.i. cap. 8. fol. Ixxvi. a.]

cipes szeculi.'—Corp. Jur. Can. tom. i. 4 (1 Pet. ii. 9.]
col. 1345.] * |Ibid. ver. 13.]
* [ Es. xlix. 23.) ! [Ibid. ver. 15.
* [Plat. in Vita Bonif. VIIL, in € |Bom. xiii. 1j
Vitis Pont. p. 240.) * [Ibid. 4.
ς (* Noster uterque stringendus est ! (Ibid. 6.

gladius" &c.—Julius Papa II. apud

448 AD CARDINALIS BELLARMINI

alter alterum intelligit, pre cequivocante hac nova linguarum
confusione : ubi Meretriz sedet, quam, que cum ea fornicate
olim Nationes*, jam despuunt. Ex eo, non jam vestri, nec
vobis annumerandi, nec (ut diu) vestro Meretricis calice
fascinati. — Religio nobis Secía non est, neque potest Religio
esse Secía. In Religione Sectzx esse possunt. Et vide, ne
vobis sint, inter quos tam multz Secfarum note. Qui vero
per Orientem Christiani sunt, nihilo minus Christiani sunt,
vel Catholici, quod 44postolum XIII*". non agnoscant. Fastu
vestro ita disjecti sunt; per fastum vestrum fit (quod Nilus
diserte docet!), ne denuo coalescant: non enim, nisi Humilem
Gabrielem, reciperetis ad vos quenquam, qui Papam Quintum
Evangelistam agnoscat, Papatus doctrinam quintum Ecan-
gelium", Nestoriani titulum ejus ferunt, cujus rem negare
perhibentur. Jacobitas quam vero vos utrisque ulnis ac-
cepistis in Humili Gabriele? qui tamen fucum vobis fecit,
(merito autem) zequivoce se vestrum profitendo. Nobis vero
in votis est, ut et illis, et omnibus, qui Christi nomen non
erubescunt, Synodi alicujus (si id fieri possit) interventu,
alioqui mutua per internuntios collatione, daretur unum per
omnia sentire. At de nostra hac Orbis parte id dixit Rex,
ubi, quam inter nos conveniat, ex Harmonia Confessionum *
(quam suo quique nomine Ecclesia edidit) videt Cardinalis
invitus, etsi nolit videre: in qua, quotquot unum sapimus,
alteri alteros (ut par est) agnoscimus. Illa, a vobis, in odium
conficta nomina, protrita jam sunt; quique nemo agnovit
prosuis. Mitte illa: in Confessione Sectam quiere.
Si vero pro suis non agnoscit, nisi Calvinianos mistos, Puritanis . . exclusis,
nescio an mediam partem Regni sui numerare poterit, in iis, qui religioni

sus) consentiunt. —[Bell. Apol. pro Resp.) p. 184. [Op., tom. vii. col.
808. A.)

k [ Apoc. xvii. 2.]

! [* Quenam igitur tandem est
hujus dissidii causa? Quod scilicet
qua&stio controversa communi (Ecu-
menice synodi decreto non sit con-
firmata, quod ejus solutio explicatio-
que non fiat ex veteri Patrum in
ejuscemodi negotiia consuetudine, aed
quod Romani quidem magistrorum
in heec queestione partes sibi sumunt,
alios vero instar discipulorum dicto
audientes habere velint." — Nilus de
Prim. Pape apud Goldasti Monarch.
tom. i. p. 380.]

" [ Humilis Gabriel Dei gratia
famulus sedis Sancti Marci in urbe
Alexandrina JEgyptia . . . septimus
Patriarcharum .. salutem impartitur
. . tertio decimo Apostolorum . . .
et quinto SS. Evangelistarum." —
Epist. Patriarch. Alexand. ad Clem.
VIII. apud Baronii Ann. Eccl. tom.
vi. in Appendice de legatione Eccl.
Alex. col. 906. E.]

? [Vide lib. cui tit. * Harmonia
Confessionum fidei Orthodoxarum et
Heformatarum | Ecclesiarum, &c. —
Genevz, 1581.)

APOLOGIAM RESPONSIO. 449

Putidum enim illud de Purifanis convicium, qui nec multi (Multa
sunt, et de eis, qui ad sobrietatem hic inter nos sapiunt, in x lied
eandem Religionis Confessionem, eadem Capita, dicto scripto- 325
que omnes consentiunt. Nam de anomalis inter eos, (sunt dissidis.]
enim et anomali) non est animus affirmare. Et equivocus hic
Gardinalis, qui, siquis ceremoniolam non probet, si abundet in
sensu suo," (ubi nefas nullum abundare,) statim Religionem
aliam clamitat: quasi, siquis qui indirectam cum illo Pontificis
potestatem »; quive Concilium supra Papam tueatur, alterius
religionis faciat, ab iis, qui Papam supra Concilium', ab iis,
qui directum dominium habere, cum Baronio*, Bosio', Marta"
mordicus tuentur. Valde autem sibi placet in Calvinianis
mislis, et Puritanis. Ne tamen insolescat hic nimis: et nobis
perinde facetis esse liceret, si liberet dicere Papistas pleros-
que mis(os, exclusis Jesuilis. Nec enim inter Papistas,
omnes Puritfani sunt, quales Jesuite : Sunt et Papiste misti :
nec aliud hic Puritanos esse, quam ibi Jesuitas: qui et ipsi
valde vellent, aliter atque jam regitur, regi rem Romanam,
atque administrari. Integre vero integra est Britannia nostra,
absque zizaniis vestris foret. Sed neque (quod modo dixi)
multum aberret quis, (quando ea voce delectari videtur Cardi-
nalis) si et Papistas mistos in vobis dicat. Fere enim Galli
omnes; addo, et Veneti; etiam et in media forte Roma non-
nulli misti modo Papiste sunt, meri non sunt: et Catholici
extra Romam multi, qui non Romani. Pontificiam enim
auctoritatem suffusa frigida Galli" jam diu, Veneti nuper"
mirifice diluerunt, ut tenui ibi filo pendeat potestas Papse
(quem Caput fidei credit et confitetur Cardinalis*)) Certe
Cardinalis Avunculus? mistus tantum Papista dicitur fuisse,

γ [Vide Thuan. Hist. lib. xxviii.

ο [Rom. xiv. 5. Vulg.
cap. 18. ad an. 1561. tom. ii. p. 129;

J
? |Bell. de Rom. Pont. lib. v. cap. 6.

Op., tom. i. pp. 234. 235.]

* [Vide nomina eorum, qui hanc
sententiam tuentur, apud Bell. de
Conc. lib. ii. cap. 14. Op., tom. ii.

p. 265.)

r (Vide Bell. de Conc. lib. ii. cap.
17.—1bid. pp. 266, 267.]
* [Vide supra, p. 18. not. *.]
t [Vide lib. cui tit. * De Ruinis Gen-
tium et Regnorum adversus Impios
Politicos, libri viii. Auctore 'l'homa
Bosio Eugubino. Rome, 1596.)

* (Marta, Tractat. de Jurisd. par. i.
capp. 18—25. pp. 36. seq.]

ARDREWFFS8.—RESP.

lib. cxiv. cap. 1. ad an. 1595. tom. v.
ipe seq. Conf. Bochell. Decret.
?ccl. Gall. lib. v. tit. v. cap. 6. p. 729.
et cap. 8. p. 734; et Remonstrant.
Hibern. contra Louvanienses, par. i.
cap. vi. $$ 5. 6.]
v (Vide supra, p. 34. not. ".]
* T Vide Bell. de Rom. Pont. lib. ii.
cap. 31. €. “Εὖ quidem.' Op., tom. i.
p. 183. A. ; et Resp. Torti, pp. 55.
109. Edit. Polit., et Bell. Op., tom. vii.
coll. 663. C. 689. D.]

* [Marcellus 1I.]

GG

450 AD CARDINALIS BELLARMINI

ut nec Hadrianus sextus. Nam et Pap: ipsi de articulis
nostris scrupulum interdum et singultum cordis patiuntur.

Inani desiderio tenetur, frustra laborat, impossibilia concupiscit, (ut omnes
in unitatem fidei conveniant,) qui judicem nullum admittunt, nisi Serip-
turas, quas unusquisque pro arbitrio suo ad opiniones suas detorquet.—
(Bell. Apol. pro Resp.] p. 184. (Op., tom. vii. col. 808. A. B.]

[SS. Scrip- — Extis inspectis, auguratur Cardinalis, inane desiderium, et
wer. laborem irritum, rem impossibilem, ut in unitatem fidei conve-
n] niant Ecclesie Reformate ; quasi id optasset Rex, qui unifatem
fidei non querere Reges, partem tueri voluit. Fidei, inter
eos, unilas est: ea ne importunis quorundam Scriptiunculis
in dissidium eat, id vero magnopere deprecatur. “44 quod
pervenerunt, eadem incedant regula : quod siquid aliter sapiant,
et hoc illis Deus revelabit*. Opers pretium vero, quam frustra
suscipiendi laboris hujus rationem subjungat; quod scilicet,
non nisi Scripturam Judicem admittant. Nullum quidem,
396 qui Legis loco sit: Ecquem vero prseterea Judicem vetera
Concilia admiserunt? Ecquodnam ibi in medio propositum
volumen aliud, quam Scripturarum ? .Evangelict Apostolicique
libri, ac Prophetarum Oracula perspicue nos erudiunt, quid de
Deo nos sapere oporteat. Inde ergo, missa hostili inter nos
contentione, solutionem petamus eorum, qwe inter nos contro-
versa sunt, dixit olim serio Nicsenis Patribus Constantinus
apud Theodoretum *. Sed vos Judez iste male habet: vobis
alio opus est Judice, qui Ecclesizte multa obtrusistis, de quibus
in iis tamen libris syllaba nulla: quzque, sub illo Judice,
causa caderent universa. Αὐ quisque illas pro arbitrio suo
detorquet ad opiniones suas: unde ergo in tam multis con-
sensus est tam unanimis? Et qui in tam multis est, quidni

et in paucis speretur, quz supersunt ?

Si...nihil haberemus prseter leges, judicibus atque arbitris .. . exclusis,
quem finem litium sperare possemus?!—[Bell. Apol. pro Resp.) p. 185.
[Op., tom. vii. col. 808. B.)

Οσποῖ- " Αἴ, preter legem Judice alio loquente opus. Quis negat ?
geneme 9 amdudum ergo liberam legitimamque Synodum omnes pos-

rea mul- 1mus : 1 ὙΠ 1i 121
irme el ubi (pro Conciliorum more) suffragiis transigi possent
tanda.
* Phil. iii. 15,10. μοποιὸν οὖν ἀπελάσαντες ἔριν, ἐκ τῶν
* [Εὐαγγελικαὶ γάρ, φησι, βίβλοι καὶ θεοπνεύστων λόγων λάβωμεν τῶν
ἀποστολικαὶ, καὶ τῶν παλαιῶν προφητῶν μένων τὴν λύσιν.--- Theodor.Hist. Eccl?
τὰ θεσπίσματα σαφῶς ἡμᾶς ἃ χρὴ περ 1}. i. cap. 7. (pp. 26, 27.]

τοῦ Θεοῦ φρονεῖν ἐκπαιδεύουσι' τὴν πολε-

APOLOGIAM RESPONSIO. 451

omnia, et siqua opinionum varietas est, ad unitatem reduci.
-Arbitros non refugimus: sed arbitrum vestrum illum sui
Arbitrii, sepe non Theologum, interdum nec Grammaticum,
cuique exosum interdum nomen Academie *. Synodum opta-
mos, at non qualem nuper Tridenti vidimus, ubi penes 7£alos,
atque Tifulares (nescio quos) semper suffragiorum pars major:
ubi nihil per graves illos 4rbitros decerni potuit, ante accer-
situm per veredarios, atque transmissum ad illos Roma in
Tabellionis mantica Spiritum Sanctum*. Date legitimos
Arbitros, in loco libero, equis legibus ; nec erit ulla, in nobis,
mora.

Nonne... Lutherani experti sunt, in discordiis gravissimis de summa fidei
se concordiam frustra tentasse 1— [Bell. Apol. pro Resp.] p. 185. (Op., tom.
vii. col. 808. B.]

Jam, quz per Germaniam superiorem Ecclesie sunt, quas [Et Con-
inter, non aut gravissime, aut de summa fidei, discordie sunt, ue 2.
(nimis hec rhetorice exaggeravit Cardinalis) sed, quse sunt, form.]
de non magni momenti rebus sunt; quasque, si Synodum
cernere daretur, (necdum enim Synodus ulla inter Ecclesias
reformatas) bona spes est conciliari posse.

Desinat ergo Bex unitatem qurerere spiritus apud eos, qui spiritu contradio-

tionis pleni.—[Bell. Apol. pro Resp.) p. 185. (Op., tom. vii. col. 808. B.]

Vobisne ergo lifium finis statim, ab incluso zírbitro vestro ? [Unitatem

At vos cum Zírbitro illo vestro tam certo (qui contradictiones ME
vestras omnes uno spiritu difflare posset), spiritu contradic- vent Wo-
tionis pleni tamen estis. Nec, an Christo dominium temporale ee
fuerit ; an Pape etiam ullum (non illi donatum a Cesare), ulla
in aliorum Principum temporalia potestas ejus, οἱ que ; impe-
retne an pareat Concilio : possitne in. premissis errare, et in 327
Conclusione tamen verus esse : potestas illi an α Deo veniat,
an a Cardinalium catu eligente, dem sentitis omnes vel dicitis.
Ut perinde sit 4rbitro tah carere, atque frui, qui (quasi
mutum Idolum) tepidus et tacens sedet, cum hec illi omnia
in scrinio pectoris ἃ, unde expromat statim, cum Minerva illi
in cerebro. Et sinit vos tamen (quod culpatis in nobis) Scrip-
turas, atque adeo Patres etiam, pro arbitrio vestro, ad opiniones
vestras delorquere.

» (Paul. 11. Vide Plat. in Vitis Pont. € Hide supra, p. 147. not. ^.
p. ?38.] 4 (Vide supra, p. 153. not. *.

GG2

Reformati
aud nau-
frayarunt

circa
fidem.)

452 AD CARDINALIS BELLARMINI

Neque speret concordiam in fide apud eos unquam futuram, qui circa fidem
naufragarunt, qui fidem [divinam] in opiniones humanas commutaverunt.
—([Bell. Apol. pro Resp.] p. 185. [Op., tom. vii. col. 808. B.]

Mirum autem, naufragasse circa fidem, qui nullum symbo-
lum rejiciunt Ecclesie veteris, admittunt omnia. Tabulas
ergo forte aliquas reperit Cardinalis naufragii alicujus ; videat,
ne de naufragio sint fidelitatis suorum hominum, non autem
fidei nostre. Nam, quod subjicit, de mutata divina fide in
opiniones humanas, Cardinalem ipsum ferit: nobis enim nefas
in opinione humana quicquam ponere: Scripturas solas sapi-
mus. At opinionum commentis plena apud vos omnia, qui-
bus e doctrinis hominum fides omnis; ut, acervus modo arene
sit, quem vos pro Peíra venditatis: et opinio pon nisi humana,
cui vos (tanquam Petre) adh:retis.

Primum quero, unde novum illud (1eg. istud] lumen Anglis effulserit. Ab
Aquilone, respondebit. Inde enim... Lutherus .. . At (nos Prophetam
audimus dicentem,] * Ab Aquilone pandetur omne malum.'—[Bell. Apol.
pro Resp. ] p. 185. [Op., tom. vii. col. 808. C.]

[Lumeneis Tertia parte, qua quzrit unde novum illud lumen Anglis

8 Luthero

effulsit.)

effulserit ? deinde responsum (a se) effingit, pro Rege, ut
dicat, 4b Aquilone: post e Jeremia refutat, qui malum ab
Aquilone pandi dicit, id est, Cardinale hypopheta, Lutherum,
cum /enebris suis: ridendum se prebet omnibus. Quasi
Jeremias caput primum prophetiz su: de Pontifice scripserit,
et Luthero. De Pontifice, qui super Gentes et Regna consti-
tutus, evelleret ea et destrueret*. (Is enim versus Pontificem
designat!) De Luthero, qui αὖ Aquilone veniens omne inde
malum panderet, precipue malum tenebrarum, (Eo enim versu,
manifesto Lutherum deprehendit.) Qui tamen si (quod ibi
sequitur) convocare possel cognationes regnorum Aquilonis, qui
venirent et. ponerent quisque solium suum in sntroitu portarum
Jerusalem, (quze proc 1 dubio jam Roma est) et super omnes
muros ejus, ut loquatur Deus judicia sua, super omnem mali-
tiam eorum, qui ibi dereliquerunt eum, et adoraverunt opus
manuum suarum?; ne ille hospes parum gratus futurus Con-
aistorio Cardinalium. Malum enim hoc, bellum, non heresis.

e (Hier. i. 10.] Innoc. 111. Serm. ii. in Consecr. Pont.

! [* Mihi dicitur in propheta, *Con- Max. Op., tom. i. p. 189. Colon. 1575;
Stitul te super gentes et regna, ut et conf. Bull. CI. Pii V. * Regnans in
evellas, et destruas, et disperdes, et —excelsis.' Bullar. Rom. tom. ii. p. 324.]
dissipes, et sedifices, et plantea.'"— € [Hier. i. 15.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 453

Vide vero, ne si malum Rome vaticinatus sit ab Aquilone
et Luthero; ne impleta jam prophetia sit. Cum enim apud
Jobum, Elihu dicat, 45 Aquilone aurum venire? (et venit 828
cerie copiose ad vos, ante Lutherum cum (/enebris suis, e
Germania totaque Aquilonari plaga) nec tam care jam vene-
ant Indulgentie : ne illud malum sit, quod ex Aquilone vobis
venturum Jeremias indicavit. Sed nos abduxit Cardinalis
Aquilo. Anglhs autem, non aliud /umen affulsit, quam Ger-
manis, et Belgis, Danis, et Suecis, et Polonis, et Hungaris,
et populis, qui in circuitu sunt uspiam, omnibus. Nec novum
illud, quin antiquum, quodque prius fuerat, (interveniente
tantum crepusculo, et noctiluca vestra) aliquantisper in umbra
terre detentum. — Neque ab zquilone tamen lumen, aut ulla
mundi plaga. Non hoc reperies apud Jeremiam ; apud Esaiam
autem reperies, cap. viii. 20. 44 Lege et Testimonio, Inde enim
(ut Propheta ait) exoritur omnibus matutina Lux. Vobis vero,
qui juxta verbum hoc non judicatis, hunc Judicem non vultis,
videte ne defectus Lucis, adeoque tenebre ipse Cimmerie
metuendsze sint.

Christus in novissimis temporibus Peeudoprophetas surrecturos preedixit ...
Petrus .. illusores. .. Judas . . sidera errantia ... Paulus, . . . cupidos,
elatos, superbos, ... et . . qui . . intendant Spiritibus Dsemoniorum.
Ergo si Scripturas scrutari Rex voluerit, intelliget omnino, novos istos
fidei Architectos, non Reformatores, sed illusores, non Prophetas, sed
Pseudoprophetas, non stellas lucidas et matutinas, sed errantia sidera
esse.—([Bell. Apol. pro Resp.] pp. 185 et 180. (Op., tom. vii. col. 808. C. D.)
Quos autem commemorat ibi, ex Evangelio et Epistolis, (Lutherus
? * ᾿ P T aud P u-
venturos Pseudoprophetas, ilusores, sidera errantia : intellige, ἀοῤ το. S
precursores et viam sternentes Antichristo vestro: quare, pheta.]
vestro de Grege omnes. At is, ut tempore suo revelandus,
ita ab aliquibus: ii vero an Prophetz vel Reformatores (sive
Stelle lucide) dicendi sint, de voce non contendimus. "Viri
quidem boni sint oportet, et, 81 ad Legem et Testimonium sua
revocent, speranda ab illis, tanquam Sf/ellts lucidis, matutina
Lux. Quodsi ad Apostoli signa sint exigendi, qui cupidi,
elati, superbi, blasphemi : Pontifice vestro quis magis cupidus,
aut auri sitiens, ex Indulgentiis, Jubileis, Τάχα Cancellariz ὃ
Quis elatus magis, qui non Jumento aliquo, humeris Hominum
efferatur? Quis magis superbus, qui Cesares quasi aspides

» [Job. xxxvii. 22. Vulg. et vers. nostr. in marg.]

454 AD CARDINALIS BELLARMINI

calcati, et pulverem jubet lingere pedum suorum? Etiam quis
seque ? qui se Dominum Deum scribi sivit, (nec jubet deleri:)
qui Divinitatis εἰ Omnipotentie * titulos agnoscit, quasi suos?
Nam illa alia nobis quadrare non possunt, de Spiritibus
erroris aut. doctrinis Demoniorum, qui (que ibi sequuntur)
nulli suademus: ne nubant scilicet, aut abstineant a cibis
homines, quos Deus creavit ad percipiendum. Nobis hzc
objicienda non sunt. Vestros hzc magis tangunt, vosque
&deo ipsos: ut minus caute proin adducta sint a Cardinale,
920 si, qui his similia docent, i//usores sint et Pseudoprophete, ac
Sidera errantia, ab Austro potius quam Aquilone exspectandi.
Ut et nomenclatura illa nove fidei Architect ilis plane non
competit, qui fidem nullam sustinent, nisi veterem, quam satis
etiam firmam statuunt, ut de fabricanda nova cogitare nihil
opus: vobis potius, quibus (quasi fides vestra vefus ruinam
minitetur) Tridenti nuper Pius Quartus novam architectatus

est.
[Scripturas — Post, ut se filium noctis et tenebrarum demonstret, votum
Mus Kn Regis perstringit, nimis (ut ilh quidem videtur) amicum
scrutari] T,umini. Revolvant ipsi sacras Scripturas, (secum una Prin-
cipes reliquos hortatur,) ex iis credendi normam petant, aliis
ne nimium fidant", de fide sua certus quisque sit, cum ex fide
sua salvus quisque futurus sit. Quid hic aliud Rex suadet,
End Deus? Leget Rez Exemplar Legis, omnibus diebus vite
: quam Christus, Serutamini Scripturas? : quam Spin-
es Sanctus, qui in Nobilibus ilis Bercez laudat, quod
quotidie Serutati sint Scripturas, si hec ita se haberent? ? Cur
non eo loco apponit Cardinalis, in margine, Hic a Christo
omnibus Heresibus janua aperitur3? Quam potest quisque,
certus sit de Fide sua: ut certus sit, non super alterius
opinione incerta, sed super scientia sua (quam potest) certa,
fidei fundamenta collocet. Quid habet iniqui postulatum
hoc? Da Contradictorium, da votum Cardinali. Ne sit
quisquam de fide certus: malit aliorum opinioni inniti vel
incerte, quam scientie suz. Quam inique vero? Hic quidem
czecitati, ac stupiditati, erroribus denique omnibus Janua ape-

! [Vide supra, p. 141. not. 1 Deut. xvii. 19.)

) [Vide supra, p. 890. not. * Εἰ ΓΑ v. 80.}

* [ Vide ibid. not. *.] P Act. xvii. 11.

! [1 Tim. iv. 1—3.] * [Bell. Apol. pro Resp.] p. 186. [in

" [Preef. Monit. p. 175.] marg. Op., tom. vii. col. 809. A.)

APOLOGIAM RESPONSIO. 455

ritur. Audite ergo hunc, Sfellam hanc Lucidam. * Serenis-
simi Reges, scripturas parce attingite; aliunde vero, non ex
illis, credendi normam petite. Fidei vestre fundamenta col-
locate super aliorum incertis rumoribus, non super certa vestra
scientia. Nam de Fide vestra certi cur sitis? Fide salvi non
eritis Post hsec jam, Monitorem hunc in pretio habete, qui
vobis ista suadet tam salubria.

In extrema sua adhortatione . .. Rex satis aperte docet, unumquemque
debere esse judicem in rebus fidei, suoque judicio potius, quam Ecclesise,
vel Conciliorum aut summi Pontificis acquiescere.— [ Bell. Apol. pro Resp.]
p. 186. [Op., tom. vii. coL 809. A.)

Nam quid illi in voto minus probatur? Quod satis aperte [Haud
doceat, unumquemque debere esse Judicem, in rebus fidei: suo- ju ΚΕΝ
que judicio potius, quam Ecclesie, vel Conciliorum, aut summi
Pontificis acquiescere. Vix hoc tamen satis aperte. | Siquis,
qui ex fide sua vivit, id agat, ut certus sit de sua, unde vivat ;
non necesse est, ut is judicem statim se statuat in rebus fidei ;
non magis, quam si curet quis rem suam, si predia sua, ut 330
certa sibi sint, satis aperíe sequitur, ut Przfectus praetorio
sit, et Judex sedeat statim pro Tribunali, de aliorum quorum-
cunque re hereditaria. Ego vero curabo quod meum est;
postquam id mihi cure fuit, null preterea jus dico, nulli
judicem me constituo. Iniquus sit, qui hanc mihi curam
interdicat, mea ne curem, ut mihi certa sint. Quodsi non, ut
agrum et domum ; animamne, ut ejus res in incerto pendeat?
Apage vero. Ego in rebus fidei Judex non sum; id tamen
agam, ut (quam potest constare certo) tam mihi certo constet,
de fide mea, quod certa sit, quod bene fundata, et in certo.
Latius patent res fidei, quam ad meam certitudinem : Latius
est judicem esse de omni, quam mihi bene conscium esse
de mea.

Qus doctrina non est . . Regis propria, sed communis illis, qui . . in Anglia

rem Theologicam tractant. Sic enim verbis clarioribus hoc idem tradit
Whitakerus. . . “ Unusquisque aibi judex esse debet, etc.*' . . Et, . . Con-
cilia, Patres, Papre, hominea sunt, et Scriptura testatur omnem hominem
mendacem esse: Quomodo ergo illorum sententie acquiescam *' . . . Quod
.. dogma ... omnium hseresum janua.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 186.
(Op., tom. vii. col. 809. A. B.)

r (Vide Whitaker. Disp. de Sacr. Tl
Script. Controv. i. Queest. v. cap. viii. * [fbid. cap. viii. p. 356. col. 1.]
Op., tom. i. p. 360. col. 1. Genevse

Judicium
lesige

quanti ba-

bendum.)

331

456 AD CARDINALIS BELLARMINI

At, cum incertas aliorum opiniones, ita interpretatur Cardi-
nalis, Ecclesie, Conciliorum, Pontificis judicium ; quis ferat?
ubi vel mica candoris? Pontificem non moror. Sed quis
Ecclesie, Conciliive judicium non longe anteponat suo? Nec
Regis est, nec cujusquam, doctrina hzc. Nec novit Cardi-
nalis, quid hic apud nos doceant, qui rem Theologicam tractant.
Non enim (credo) eorum, qu: scripsit Rex, Commentarium
ex Whitakero petet, per totum decennium ante mortuo, quam
Rex scriberet. Prepostere vero hoc. Sed neque hanc in se
legem ferri ferret Cardinalis, ut siquid ipse scribat, 1d ex alio
clarius reddatur, qui crassioribus verbis, aut minus commodis
rem complexus est. At est eadem Whitakero mens. Non,
ut judex quis, nisi sibi: ut qui sibi optime omnium conscius
sit, qua fide sit, eaque fides, cui subnixa, solidone an putri
fundamento. Sed neque semper Paps sui sententie acqui-
escit Cardinalis; Non enim Honorii*. Neque Concilii; Non
enim Constantiensis. Neque patrum, quos in quibusdam non
leviter lapsos ἃ aliquo loco affirmat ipse. Quibus in locis,
judex sibi Cardinalis, (quod in Whitakero culpat): neque
judicio aliorum stat, neque illorum sententize acquiescit. Con-
cilia quidem, et Patres, siquis pro arbitratu suo rejiciat, non
longe ab hzsresi sit. Sin quz legat in illis (coram Deo)
expendat sedulo, an plenam conscientie sux fidem faciant :
non id quisquam, qui equus sit, merito reprehendat. Nec
hereseov janua hzc, ut petant e sacris Scripturis, non
rhapsodiis nescio quibus; petant ipsi ἃ se, non a Sacrifico,
Monacho, Jesuita. Dum his fidunt, falluntur sepe. Non
ergo Aereseov janua hzc; at Cardinalis janua ad stupo-
rem, ut abjiciat a se quisque ingenium atque judicium "
suum omne; quod, quo magis judicio quisque valet, eo
magis improbat, utpote quod Jesuitas forte bonos efficiat, at
non Christianos. |

Aperit enim se, periodo proxima; de Conciliis, Patribusve,
minus sollicitum. essé: id hic agere se, ut omnes baculi sint
atque cadavera Pontificis, nec nisi illius nutu moveri se pati-
antur; atque ita ad cecam, non modo obedientiam, sed fidem,
Janua lata patefiat: 80 uno suo Sacerdote pendeant, illum in
consilium adhibeant, illum audiant, illi obtemperent. Qui

M supra, p. 215 not. *.]. p. 10. $. * Diecs.' [Op., tom. i. p. 43.
Bell. De Verbo Dei, lib. i[ii]. H3

APOLOGIAM RESPONSIO. 457

tamen Sacerdos Cypriano", Romanus non est, quem nec
Cyprianus " ipse semper audivit, nec Firmilianus*. Sed Epi-
scopus in grege suo quisque, Christi vice Judex: quem, bene-
faciet, qui (ubi mota lis est) et subinde consulet, et bene
monentem non segnis audiet.

Nemo.. polliceri potest, se verum spiritum Dei habere, aut veram scientiam
adeptum ease. Scriptura siquidem de Ecclesia . . testatur, quod sit columna
et firmamentum veritatis.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 187. [Op., tom. vii.
col. 809. C.]

At ego, ut de Spiritu privato assentiar Cardinali, et. Scrip- (Ecclesia
turarum ἰδίᾳ ἐπιλύσειν, de scientia tamen non dabo. Vel Mile
enim ad scientiam pervenisse se sentiet quis, vel opinione dcbet.]
adhuc fluctuare; ut, vel dubios animi semper necesse sit
pendere, vel àcire, que a Deo donata sunt nobis*. | Ecclesie
vocem nulli rejicimus, imo veneramur omnes. Sed Ecclesia
nobis non est Pontifex, non Curia Romana, quz nisi ita
animo anticipata sint, non multum vobis commodabit Ecclesie
titulus. Columna ea veritalis*, sic est; non cui veritas innixa,
sed quie ipsa veritati. Sed Columna hsc in aere non pendet;
basim habet, et crepidinem ; ubi vero, nisi in verbo Dei? Id
ubi proponit nobis, bene fundatam scimus, tuto ei et libenter
innitimur.

Patres in legitimo concilio congregati vere et, tuto dicunt, * Visum est Spiritui

Sancto et nobis; Privati homines, nisi temere, hoc dicere non audebunt.
.. . Apostolorum principi dictum est a Domino, ' Rogavi pro te, etc.' ...
De privatis hominibus nihil tale legitur.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 187.
[Op., tom. vii. col. 809. C. D.] |
De Conciliis magnificentissime sentimus, ubi dicunt, Visum (Multi
ἐγ ἢ ;e- ; ND Le ontifices
Spiritui Sancto et : nobis : non perinde tamen, ubi dicitur, a fide defe.
Visum nobis, et. Spiritui Sancto. Spectare autem ad Ponti- cerunt]
fices orationem Christi illam, ne temere credat quis. Rogavi

pro te, Marcelline^; pro te, Honori*; pro te, Liberi!; pro te,

* [(^Neque enim aliunde hsreses tra Epistolam Stephani.— Epist. lxxv.
oborte sunt, aut nota sunt schismata, | apud S. Cypriani Op., p. 217.]
quam inde quod sacerdoti Dei non Υ (2 Pet. i. P
obtemperatur, nec unus in Ecclesia ad * [1 Cor. ii. 12.
tempus sacerdos, et ad tempus judex * [1 Tim. iii. 15.]
vice Christi cogitatur."—8. Cypr. Ep. * (Vide Conc. Sinuess.— Conc. tom.
lix. (al. lv.) (al. lib. 1. Ep. 3. ut citat. 1. col. 938. B.— 943. E.]

8 Bell.) Op., p. 129.] * (Vide supra, p. 215. not. *.
w [Vide S. Cyprian. Epist. Ixxi.— 4 [Vide S. Athan. Hist. Arian. ad
Ixxiv. Op., pp. 193—216.) Monachos. $ 42. Op., tom. i. p. 368.

x [Vide Firmiliani Episcopi Ce- D. E.]
sarezo Cappadocise ad Cyprianum con-

99A

Nihil de

458 AD CARDINALIS BELLARMINI

Anastasi*; pro fe, Joannes XXII. Opinetur hec aliquis
amicus Curie Romane: credat àutem nemo, nisi femere,
privilegio hoc gavisos (qui Liberios, Honorios, Anastasios,
Gregorios, Joannes legerit, qui alios, non homines, sed homi-
num monsirat et portenía",) hosce homines, vel Successores
Petri dignos, vel aptos fidei Confirmatores fuisse. 226 privato
tamen homine, id legitur. Petrus enim privatus homo tum:
ut qui, Pasce illud suum, nondum audivisset, qua voce ex
privato homine (ut vultis) Pontifex renuntiatus est .

Utriusque Testamenti tabulse, . . . ad Sacerdotis Summi judicium nos remit-
tunt... .*'Sidifficileet ambiguum, .. . venies ad Sacerdotem!,'. .. * Legem
requirent ab ore Sacerdotis *,'. .. *Super Cathedram Mosis sederunt Scribe
. ..: qusecunque dixerint vobis, . . facite! .. . *Si Ecclesiam non audierit,
sit tibi sicut Ethnicua"' ... Et cur Dominus Petro pascendas oves com-
misit, nisi ut .. . pascua doctrinsze non ἃ 86. ., sed ab illo acciperent! Et
cur posuit . . in Ecclesia . . Pastores, et Doctores, . . . si unusquisque
sibi Pastor et Doctor esse debebat À—[Bell Apol pro Resp.] pp. 187. 188.
[Op., tom. vii. coll. 809. D, 810. A.]

Illa vero, qu: ibi sequuntur, omnia, 7n judicio ambiguo

veniendum ad Sacerdotes : Legem ab ore Sacerdotis requiren-
dam: Qui super Mosis Cathedram sedent, audiendos : Audien-

a Christo datos Pastores : nihil ad id, quod initio proposuit :
remitti nos ad Sacerdotem summum. Locus enim Deutero-
nomii Sacerdotes habet, non (ut Cardinalis) Sacerdotem, quo
uni aptaret. Malachiz quoque (ut ex initio capitis constat)
ad Sacerdotes est, non unum ex 118 quempiam. . Christus vero
nullum nobis Scribam summum, vel Phariseum maximum, ibi
commemorat, qui in Mosis Cathedra sedeat; sed multos.
'Tum Petro dictum illud, (quem Pontificem vos creastis) Dic
Ecclesie. Pontifici ergo ipsi audienda Ecclesia. Denique si
Christus Pastores dedit; tam illis quoque, quam Petro, Pasce

* [Vide Vit. Anast. IT.—Conc. tom.
iv. col. 1276. C.; et Decret. Par. i.
Distinct. xix. cap. ix. ' Anastasius. '—
Corp. Jar. Can. tom. i. coll. 86. 87.

1! [* Hoc fecit latroni, ... qui fuit
illa propria hora beatificatus, et vidit
Deum facie ad faciem, sicut Bancti in
Paradiso. Propter quod insuper ap-

aret falsitas doctrine Papse Joannis
xil, quae damnata fuit cum sono
buccinarum vel tubarum coram re
Philippo."— Gerson. Serm. in Pasch.
tom. iv. col. 491. C. D. Conf. Guil.
de Ockam in Dialogo, par. i. lib. v.
cap. 2. apud Goldasti Monarch. tom. ii.

p. 470.; e& Hadrian. VI. in lib. iv.
Sent. De Sacram. Coufirm. Art. iii. δ.
* Ad secundum.' foL xviii. col. iv.
Paris. 1516.]

ε (Plat. in Vita Christoph. L, in

Vitis Pont. p. 149.
ed. IV., ibid. p.

^ [Plat. in Vita
148.

! [Vide Bell. de Rom. Pont. lib. i
cApp: 14. 15. Op., tom. i. pp. 145. 146.]

Deut. xvii. 8, 9.)

k [ Mal. ii. 7.

! [Matth. xxiii. 2, 3.]

» | Matth. xviii. 17.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 459

dixit, ut hzc omnia nihil jam ad rhomówm^. Sin, eo hsec
adduxit Cardinalis, ut adeundos Sacerdotes doceat, eorum ab
ore legem requirendam : Sedentes super Cathedram Mosis vel
Phariseos audiendos : Ecclesiam vel a Petro audiendam :
& Petro (et quos cum Petro dedit pastores,) oves in pascua
mittendas: quis horum jam quicquam negat? Faciet hsec
omnia Rex, nec invitus: ubi tamen hzc omnia fecerit, cum
in Deuteronomio, dicere jubeantur Sacerdotes, et docere juxta
Legem Dei, leget ezemplar suum Rex, (quod sibi descripsit, ut
secum habeat^,) ut sciat, an ex ea respondeant. E Malachia
eciet (versu ibi proximoP?), a quibus requirere jubetur Legem,
eos interdum recedere de via, et. scandalizare plurimos in
Lege: quare, recurret denuo ad exemplar suum. À Christo
autem discet, ut. PAariseos e Cathedra docentes audire, ta, a
Phariseorum fermento*, id est, doctrina aliqua cavere. Etiam
Pastores reliquos. sic audiet, ut consultum sibi putet (quod
Beroenses fecisse videt véros nobiles) scrutari Scripturas, si
Àec ita se habeant". — Pascua petet, nec sibi Pastor erit, sed
sibi tamen gustabit : et si amarum pabulum, et noxium;
gustabit, ut Christus acetum; quod cum gustasset, noluit
bibere. |
Apostolos quoque et Prophetas homines fuisse, et tamen eis tuto credi 8898
potuisse, quoniam non erat mendax Spiritus, qui loquebatur in eis Sic
. . Concilia legitime congregata, Patres unanimi consensu predicantes,

Pape in Cathedra . . sedens.—([Bell. Apol. pro Resp.] p. 188. (Op., tom.
vii. col. 816. B.]

Necdum finis tamen: sed facessit sibi negotium ultro, et [Apostoli
alio charactere verba ponit quasi Regis, qu;e refutet, quie Meis Con.
apud Regem nulla sunt. Concilia, Patres, Papas, homines cilia et

: ; : Patres,
esse, et (secundum Scripture testimonium) mendaces*. Sed hayendi.]
quid regerit tamen? Etiam Apostolos, etiam prophetas homi-
nes fuisse, Certe homines. Verum hic, homini homo quid
prestat? Latum enim hic (credo) discrimen ponet, in men-
sura spiritus, in conditione ἐπ αἰ διαί. | Possunt Concilia
congregari non legitime: possunt congregari legitime, nec
legitime tamen procedere. Possunt predicare Patres, nec
consensu id unanimi. lllegitima nonnunquam Concilia, mult-

animes interdum Patres: Quare, conditiones hic adhibeat

? (Vide Juv. Sat. iv. 119. 120.] * Act. xvii. 11.
o ἔδει. xvii. 17. 18.) * (Ps. exvi. (al. e) 11.]
l. ii.] ver. 8. * [ Terent. Eunuch. II. 2. 1.]

P
4 Lat. xvi. 12.

[Spiritus
privatus
minime
gequen-
dus.)

334

460 AD CARDINALIS BELLARMINI

Cardinalis, necesse est. Αἱ legitimum hoc ejus, vel unanime,
non requirimus, in Apostolis: non in Prophetis: (si Jegiftme,
si unanimiter :) non potest non, quicquid ab illis est, /egiti-
mum esse, atque unanime. Atque hoc, de Conciliis, et Patribus
dictum volo, qui sequuntur non passibus zquis. Pape vero
vestri, a longe, atque intervallo tanto, ut vel visum effugiant.
Date nobis Concilia, Legifime congregata, et procedentia :
date Patres unanimi consensu praedicantes ; in eorüm senten-
tiam imus statim. Papam vero vobis servate, in Cathedra
Petri (si vultis) sedentem. Perinde enim illius, atque eorum,
qui in Cathedra Mosis sedebant, fermentum sspe acidum
gustavimus. Nec enim eos solum, ut Patres ipsos, ex naturse
humanz fragilitate mendaces: sed, ex literarum imperitia
summa, bardos plane: ex libidine ipsa mentiendi, fallaces:
ut deterior illorum multo sit, quam Parum conditio. Et
experientia didicimus tamen, omnes suam infallibilitatem cre-
pare, et promissionem (quis nusquam est), et illos ipsos
magis de scrinio pectoris", et spiritus assistentia gloriari, qui
longissime ab utroque aberant, quales erant, omnium judicio,
Bonifacius Octavus, Paulus Secundus, Julius Secundus, et
Tertius.

Si super scientia propria, vel privata spiritus illustratione fundamenta fidei
collocanda sunt, non super petram, sed super arenam domus fidei nostre
fundata non poterit effugere, quin, flante vento tentationis, fiat ruins
illius magna.—( Bell. Apol. pro Resp.] pp. 188. 189. (Op., tom. vii. col.
810. C.]

Nolim quidem, quenquam super privata spiritus sui illus-
tratione fundamenta jacere fidei sue ; sed quo minus id possit
tamen, ac ut super multo plurimos Ponfifices, et eorum (si
non mendaces, merito tamen,) suspectos spiritus; non (credo)
sensato cuiquam Cardinalis, (dabit vero veniam) ne sibi qui-
dem ipsi persuadebit. Et, ubi tertiam jam paginam implevit,
nihil efficit, quin in rebus fidei, an Concilia, an Patres, sed
ante omnia, an Scripture ita se habeant, ut referuntur, ipsi
per se inspicere debeant Principes, atque adeo (puto) in-
specturi sint. De Spiritu quidem privato, nobiscum illi con-
venit: at non de scientia. Nam si scientia sit, nec falsi
nominis, sed vera: cur illa niti non possit, non debeat, haud
facile (opinor) dixerit. Petri confessionem voluit Christus,

" [Vide supra, p. 153. not. *.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 461

cum JPeíram dixit : si Successores voluisset, super anc
. arenam, dicendum illi fuisset. Nec est enim arena ulla tam
fluxa, quam Pontificum fides, fides (dico) vel qua ad homines,
quam ita expertus in Clemente Rex", ut fidem (qua ad
Deum) ibi reponere velit, ubi alteram non reperit, gre jam,
ut video, adduci poterit. Atque hoc illud est, quod suasit
Rex, quod, non tam innili scientie sux est, quam, conniti
scientia sub, quo certi de fide sint ; nec pro fide fidei larvam,
et ludibrium, (quod multis in Papatu contingit) amplectan-
tur: nec sinant adduci se, ut statim de fide rem credant, si
Sacrificus quis, aut certe Monachus, vel sine dubio Pater
Societatis eam credendam dixerit.

Cor non... licebit tot magnis Regibus aliisque Principibus Orthodoxis

optare, ut Rex Jacobus fiat, quales ipsi sunt, et quales fuerunt omnes

majores ejus, Avi, Proavique, Scotiee Reges a Donaldo primo . . . usque

ad Mariam parentem ejus.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 189. [Op., tom. vii.

col. 810. C. D.]

Voto Regio jam Cardinalis vofum suum opponit. Suum [Rex Ja-
dixi. Nam, etsi Principum reliquorum nomine, non tamen iila
a Principibus auctoritate ulla: nec, ex illorum animo, sed fidem re
suo. Superfluum autem. Nam si Voti Rex sui compos sit, PPS
erunt illi quales Ipse, versaque vice, erit Ipse, quales Illi, ut
Cardinalis vo/£o jam nullus futurus sit locus. Nam, quod
Majores ejus attinet, opportune admodum Donaldi nomen
nominavit, Donaldo enim, prisca fide Catholico, nihil dis-
similius vestris his, hodie Neocatholicis. Nec enim Victori
jus aliquod supremum fuisse in temporalia Donaldus cre-
didit : qui audire potuit, ab Irenzo non longe hinc in Gallia
correptum Victorem, quod in spiritualibus ipsis plus, quam
zquum erat, sibi arrogasset, lata in Orientales precipiti
nimis sententia*. Ausim vero dicere, Donaldus, imagines
pictas, fictas, ligneas, lapideasve nunquam adoravit. Non Deo
preces suas. profudit non intellectlas. | Sacri Calicis exsors non
fuit. Transubstantiationem, Concomitantiam, Modum quanti-
tativum, Indulgentias, Supererogationes, quasi spectra totidem
exhorruisset, gnis purgatorii mentionem nullus audivit. .Ac-
cidentibus nutritus non est. | Circumgestatum Sacramentum
non vidit unquam. — Vestra ista, quee Catholicum jam faciunt

* [Vide Action. in Garnetum
]

* (Euseb. Hist. Eccl. lib. v. cap. 24.
p. 73 . 245.)

P

462 AD CARDINALIS BELLARMINI

335 (ipsa non Ca/Aolica) penitus ignoravit. Habet ergo tota quod

mente petiit Cardinalis. Requisivit Majorum suorum vestigia

Rex, adeoque ante omnes Donaldi; ad ea redit, ad ea, reli-

quos, secum ut redeant, hortatur sedulo. Eex vero talis per

omnia factus est, qualis Donaldus primus, quales post Do-

naldum per multa szcula Reges Ántecessores sui. Satis hoc

quidem constat, quze Rex ibi rejicit, ignota tum illis fuisse:

quodque ad ea, si eorum quis nomen nominasset, ipso statim
auditu obstupuissent.

Satis enim constat Scotis Reges, singulari Dei benedictione per annos mille
trecentos sibi invicem succedentes, Catholicos fuisse, uno Jacobo .. ex-
cepto. .... Optant igitur, quod de illorum summa pietate et caritate
fidenter preesumo, omnes Catholici Reges et Principes ...., ut Jacobus
Rex aliquando majorum snorum vestigia requirat, atque ad ea rediens,
lisque insistens, ita vivat et regnet in preesenti sseculo, ut etiam in futuro
una cum ipsis in seternum vivere atque regnare mereatur.—[( Bell. ApoL
pro Resp.] p. 189. (Op., tom. vii. coll. 810. D. 811. A.]

Alios Quz illos tum fecere CatAolicos, ea Rex ad unum credit,
des Mecum €t confitetur omnia: estque Primis illis multo, quam vus
viam inire Proapuspe, similior. Safis enim constat, Scotie, nec Scotie
voluit.] ; : τῶι .
modo, sed reliquos etiam Reges Christianos, per aliquot
scecula, sibi invicem succedentes, singulari Dei benedictione,
absque istis nuper (multo quidem post) inventis Catholicos
fuisse: donec tandem (multis tamen interlabentibus annis)
exigentibus id peccatis Christianorum, astu Pontificis, novitia
ista superinducta per temporum injuriam, et dormientibus
hominibus superseminata,! atque ita a via majorum deflexum
est. Quam in viam postquam jam rediit Rex; secum ut
redeant, reliquos invitat. Curent, quod ab initio fuit, an-
nuntiari sibi: ab initio enim non fuerunt sic, quz a Rege
reliquisque correcta reformantur. Atque de 4vi Proavique
summa pietate et caritate fidenter presumit, si, que illi jam
perspecta sunt, fuissent et 118, ituros secum in eandem sen-
tentiam, atque eodem spiritu, iisdemque vestigiis instituros
fuisse * | Quamque de majoribus suis (si in vivis jam essent)
sibi pollicetur, de iis (qui jam sunt) Fratribus, Consangui-
neisque suis Monarchis, atque Principibus spem non deponit :
(quiequid hic offutiat Cardinalis) verum cupit, atque etiam
optat, et Deum veneratur, ut serio de iis cogitent, curentque

T Eos Matth. xiii. 25.] ^ (Conf. 2 Cor. xii. 18.]
* [Conf. ibid. xix. 8.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 463

(cum primum opportunum erit) in actum producere, quod
sperat eos serio apud se interdum meditari. Etiam (quia
nec votum Cardinalis displicet) ut et ipsi Majorum suorum
vestigia requirant, (Csesar Constantini, reliqui suorum quis-
que, qui cozequalem sortiti sunt fidem,) quemadmodum suo-
rum requisivit Rex: atque, ad ea redeuntes, iisque in hoc
szeculo insistentes, n futuro perveniant, quo et illi jam perve-
nerunt; ejusdem hic, ejusdem et in colo, corons participes
sint: et, cum primis ilis Rei Christiane Regibus, vere
Catholicis, in cclo beati regnent, atque svo sempiterno per-
fruantur.

336 Ap CarvuT DECIMUMQUINTUM.

Responsio ad es, quse sub nomine Mendaciorum, ementitarum Historiarum,
et novorum dogmatum, Rex scripsit adversus librum Matth. Torti, qui
vere Card. Bellarmini liber est, sed justis de causis alieno nomine editus.
—([Bell. Apol. pro Reap. Op., tom. vii. col. 811. A.]

Non respondisse Cardinalem ad Torti Mendacia, Ementitas
Historias, Nova dogmata : ac ne posse quidem.

-

[Exami- ETr1AM ille mihi obeundus jam labor, quz in Tabula ibi
"d men. Sunt notata ΤΟΥ Mendacia*, ut merito ita notata constet:
dacia.] — nec Cardinalis jam nomen appositum efficere, ut Mendacia ne
sint. Ac Brevis illa (et S ejus responsio levi mihi brachio
rejicienda.

Auctor libri non scripsit in Juramento fidelitatis tractari, aut proprie de-
finiri questionem de potestate Pontificis in Regibus excommunicandis.
Satis enim intelligebat in formula juramenti non esse locum qusestionum
Theologise disputandarum.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 191. [Op., tom. vii.

col. 811. C.]

[1)Deex — Ád Primum. Hszret vero etiam Mendacium primum ὃ.

candi po. am, responsum ibi, tergiversatio mera est. Jn formula

testate — Juramenti non esse locum questionum Theologie disputanda-

Pontifici ; ; ; :

negata] "7, dum vim facit vocibus, Non fractatur, non definitur : at
voces illas nec attingit, sed ez proposito declinatur. Vide,
Lector, Prefationis Paginam decimam, ubi fide optima
narratur, cum concepte jam Juramenti formule inesset
clausula, quze negabat in Pontifice potestatem ullam excom-
municandi, quod, inducta ea Regis jussu, atque deleta est*.
Idque argumento maximo est, nec animum negande potestatis
fuisse, neque vero negaíam; cum data opera deleta esset
clausula, quz negaret. Etsi autem megari jure potest in
Regem, non negatur tamen Censurge potestas, negatur modo

effectus ille consequens esse ad eam ; negatur ea vis ei inesse,
* [Vide Catal. Mendaciorum Torti — Polit.; et Bell. Op, tom. vii. col

ad calc. Pref. Monit. pp. 179—186.] — 640. B.)
Ὁ (Vide Resp. Torti, p. 9. Edit. * (Vide Praefat. Monit. p. 12.]

AD CARDINALIS BELLARMINI APOLOGIAM RESPONSIO. 465

ut subditorum in Reges suos, officia, fidem perimat. Quare,
etsi sententia lata sit, pariturum Regi nihilominus.

Qui . . . jurat se obediturum Regi hreretico, non obstante excommunicatione
Papee, nonne jurat simul se non agnoscere in Papa potestatem excommu-
nicandi Reges heereticos! Alioqui... non juramentum, aed sacrilegium
esset, jurare se non obediturum sententie excommunicationis a Papa late
in Regem hsereticum, si crederet esse in Papa .. potestatem excommuni-
candi.— (Bell. Apol. pro Resp.] p. 191. (Op., tom. vii. col. 811. D.

Qui jurat se obediturum Regi, non obstante excommunicatione
Pape, nonne jurat simul se non agnoscere in Papa potestatem
excommunicandi Reges? asit Cardinalis. Non. jurat. simul, se
non agnoscere. Ágnoscit enim, et supponit, adeoque ponit,
in eo potestatem ezcommunicandi. Qua quidem posita, nec
quicquam obstante, obediturum se jurat tamen. Ita non jurat
simul se non agnoscere, imo seorsim jurat, agnoscere se primo
potestatem. excommunicandi, non tamen agnoscere in excom-
municationis sententia eam vim esse, quo minus, ea non
obstante, Regi, vel post eam latam, obedire possit; Non eam
vim inesse, ut deserendus sit, a filiis Pater, a subditis Rex,
excommunicatus. Credet esse in Papa veram potestatem
ercommunicandi Reges. Esto enim ut sit, (quse quidem nulla
est) sed esto tamen ut sit, et credat esse; Juramentum tamen
erit, et non sacrilegium. Non enim jurabit se non obediturum
sententie excommunicationis a Papa late in Regem. Obediet
enim, Regem habebit sicut. Ethnicum et Publicanum*, quoad
Ecclesie claves, quoad Regnum colorum: sed eas tamen
vires negabit inesse in ea sententia, ut tollat congenit: fide-
litatis vinculum naturale, etsi sacrorum communionem omnem
tollat: nihil enim claudere, nihil ligare aliud, quam cui clau-
dendo et ligando dat; sunt, quam quod ad Regnum colorum
spectat, aut Ecclesiam: in vincula nature, vel politie, nihil
ei juris esse. Videt :squus lector potestatem hic affirmari
plane; eaque sic affirmata, negari tamen hoc, Excommuni-
catione solvi civilis obedientie vinculum. Stare quidem
censuram; nec tamen obstare, quo minus Regi pareatur.
Nec id quzri, an sit, vel esse possit Excommunicatio ; sed,
ubi jam est, quam vim habeat, et an ad civilem subditorum
fidem solvendam se porrigat.

ὁ (Matt, xviii. 17.]
ANDREWRES.— RESP. HH

837

466 AD CARDINALIS BELLARMINI

Ea de cause scripsi... ad Pontificem .. pertinere potestatem . . . solvendi

ἃ poenis, censuris, legibus, votis, juramentis, quoniam nullus Catholicorum

negat hsec omnia ad summum Pontificem pertinere, neque rationem effica.

ciorem reddere possunt, quam amplissimum et universale privilegium

illud, * Quodcunque solveris, &c.' Et quamvis verum sit, quod Theophy-

lactus et alii dicunt, quod uni Petro promissum fuit, Matt. xvi., datum esse

omnibus Jo. xx.; tamen non est verum quoad omnia. Siquidem Petro

Matt. xvi. promissa fuit potestas, non aolum remittendi peccata, sed etiam

solvendi omnis vincula, quse impedire possunt adeptionem Regni ccelo-
rum.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 192. [Op., tom. vii. col. 812. B. C.]

((2.Deab Ad Secundum*. Etiam in secundo cavillatur modo, nec

Ars mendacium excutit. Quid autem refert qua de causa scrip-

a. Dég& geri, si, quod verum est, non scripserit. Potestne justa

cuiquam esse causa, quod falsum est, scribendi? Nullus

Catholicorum negat hec omnia (nempe in votis, legibus, Jura-

mentis dispensare) ad summum Pontificem pertinere. Nullus

Catholicorum, scilicet Romanorum qui jam sunt. Αἱ sunt,

indiesque plures futuri sunt Catholici, absque hac Romani

additione. Quid tum autem, si nullus jam? ..Nullusne olim ?

Catholicum est quod semper, quod ubique, quod ab omnibus,

creditum estí, — Neque rationem efficaciorem reddere possunt,

quam amplissimum illud et universale privilegium, * Quodcunque

solveris, ὅς. Quid porro, si nom possunt vestri jam, qui sic

938 sentiunt? Ergone non ea plurimorum sententia, quod pro-

missum Matt. xvi., praestitum Joan. xx., qui secus, atque vos

hodie, olim senserunt? Verum est, quod promissum est Petro,

Matt. zvi., datum omnibus Joan. zz. ; sed non verum quoad

omnia. Plus ergo promissum, minus datum, zquivoce hoc :

(quod bon: fidei promissor, quod Christus non facit) si quod

promisit quoad omnia, quoad omnia non dedit, sed quoad

aliqua tantum. Longam vero hic occipit narrare fabulam.

Promissam Petro potestatem non solum remittendi peccata,

sed solvendi omnia vincula, que impedire possent adeptionem

Regni celorum. Primum, annon remittendi peccata sufficit?

Hic est Esaim, omnis fructus ut auferatur peccatum t. — Ali-

umne fructum concupiscit Cardinalis? Et an vota, leges,

juramenta, (nisi quid eis insit peccati) vincula sunt, quze cali

adeptionem impediunt ?
ὁ [Vide Resp. Torti pp. 10, 11. Edit. f (Vincent. Lirin. Comm. esp. ii.

Polit. ; et Bell. Op.,$tom. vii. col. p. 6. Oxon. 1837.]
641. A.] ε [Esai.] cap. xxvii. 9.

APOLOGIAM RESPONSIO. 467

Apostolis [autem Joan. xx.] data potestas est remittendi peccata, non quo-
modocunque, sed per Sacramenta Baptismi et poenitentis.— Bell. A pol.
pro Resp.] p. 192. (Op., tom. vii. col. 812. C.)

Hoc jam Petro promissum, ex toto: Apostolis, ex parte [ Hsec D
datur, ex sententia Cardinalis. Solus ergo Petrus Episcopus, ΟΣ ἀδία
Apostoli reliqui Presbyteri tantum sunt. Illis enim, non nisi ὉΠ ΒΛ ΠΕ,
potestas remittendi peccata, nec ea tota. Sola enim, quise per pond
Baptismum fit, et poenitentiam, quz scilicet potestas ordinis
vocatur, ac Presbytero cuique communis est.

Constat habere Episcopos, et multo magis Summum Pontificem, potestatem
jurisdictionis, dandi indulgentias, dispensandi in legibus, votis, jura
mentis. Bed Pontificem illam habere absque limitatione, ut principem,
ut caput Ecclesie universe, Episcopos autem cum limitatione, ut vocatos
in partem sollicitudinis.—([Bell. Apol. pro Resp.) p. 198. ( Op., tom. vii.

. eol. 812. D.)

Majorem vero hac habent Episcopi, (jurisdictionis scilicet) ia Episco-
ad indulgentias nempe, et dispensationes. Maximam autem P
Pontifex, quia sine limitatione, ut decet Ecclesie Principem
plenitudine potestatis preeditum, quam Episcopi cum limita-
Hone habent, ut vocati modo in partem sollicitudinis. | Verum,
ubi illa limitatio reliquorum, plenitudo Petri? Ubi gradus
majoris et marzimi, apud Scripturas, apud Patres? An ex
amplissimo el universali privilegio, * Quodcunque solveris ?? &c.
At idem illud amplissimum et universale privilegium, confertur
et reliquis, Matt. xviii. 18. “ Quecunque solveritis &c. Et
omnes in zquam sollicitudinis partem vocati sunt. Tam
enim Paulum, quam Petrum, sollicitudo tenuit omnium Eccle-
siarum. Et Christus, qui dedit Pastores Ecclesise, sic eos
Pastores constituit, quomodo et Petrum, precepto de pascen-
dis ovibus suis, quod nemo Patrum Petro peculiare dixit,
vel ita ei dictum, ut non et aliis. Quicquid enim post Ro-
mane Ecclesim privilegii accrevit; non vi vocis pasce quizesi-
tum, sed juris humani beneficium fuit. Nam id ei antiquitas
contulit.

Siquis autem quierat, ubi datum.. quod Petro promisum . . Matt. xvi. 939
Respondeo .... Joan. ult., ubi ut Matt. xvi... .. nominatim expressit
Simonem et patrem ejus, et distinxit ab aliis.—(Bell. Apol. pro Resp.]
p. 193. (Op., tom. vii. coll. 812. D. 818. A.]

Nos vero nescii non sumus, quid responsurus sit Cardinalis, (Quando
siquis ab eo querat, de Dabo et Pasce. | At id querimus, quid

^ 2 Cor. xi. 28.
HH

468 AD CARDINALIS BELLARMINI

ea de re Paíres respondeant. ἘΠῚ annon aptius respondeat
promisso * Dabo? verbum Accipite, quo quod dandum promit-
titur, reipsa datum accipitur? An vero verbum *' Pasce," quo
aliquid jubetur quidem, nihil autem datur: aliquid ab eo
prestandum, nihil ei prestari dicitur? Quod vero nomen
utrobique idem sit Simonis Bariong, et Simonis Joanne,
argutum id magis, quam solidum est, et acuminis nonnihil
habet, nihil autem ponderis. Pariter dicat quis, etsi Matt.
xvi. Simonis nomen nominetur, tamen Petro promissum fit ;
quod tamen non Petro, sed Simoni prestatur, cui Joan. xxi.
pasce dicitur.

Idem enim est, esae fundamentum sedificii, et pastorem ovilis, et caput cor-
poris, et principem civitatis.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 193. [Op., tom.
vii. col. 818. A.]

Sed hzc levia sunt, ut et illa de Fundamento et Pastore.
Duodecim enim Ecclesie fundamenta!, quare et Pastores toti-
dem, omnes in zqualem sollicitudinis partem vocati, omnes
equali potestatis plenitudine donati. Nec hzc Jesuitis om-
nibus consequentia displiceret. Nam Principis, et Capitis
voces, quas hic infercit Cardinalis, neutro loco sunt, vel
Matthzi, vel Joannis.

Theophylactus . . . solum dicit, Quod promissum . . Petro, Matt. xvi., datum
.. omnibus. . Joan. xx. ; quod est verum de potestate remittendi peccata
per Sacramenía, non autem verum est de omni potestate solvendi atque
ligandi. Neque hoc Theophylactus negare potest. Cum S... Chrysostomus
. » . dieat (leg. Bcribat.] Petrum factum esse caput totius Ecclesise.— ( Bell.
ApoL pro Resp. ] p. 198. (Op., tom. vii. col. 813. A. B.]

[De hac re Theophylactum compingit in ZEquivocantes. Adscribo hic
Theophy-. verba Theophylacti. Quamvis autem Petro soli dictum sil,
lacti,) * Tibi dabo claves :' Omnibus tamen Apostolis concesse sunt.
Quando? | Cum dixit, Quorumcunque remiseritis, &ci. Quod
promissum, datum, ait Theophylactus; imo, Quod promis-
sum, ex parte datum, ait Cardinalis. Ex partene promissum ὃ
atque ita pars modo promissa: Imo promissum ez foto, datum
ez parte, potestas scilicet remittendi, per Sacramenta tantum.
Ita, quod promissum, non datum; equivoce ergo promissum,
quod aliter promissum atque datum. Neque Theophylactus

! [Apoc. xxi. 14.) Ἂν τινῶν ἀφῆτε τὰς ἁμαρτίας, ἀφίενται.
J 5 γὰρ καὶ πρὸς Πετρον μόνον εἴρη: ---ΤΏΘΟΡΒΥ]. in Matt. xvi. Op., tom. i.
ται Tb, Δώσω σοι, ἀλλὰ καὶ πᾶσι τοῖς p. 85. D.)

ἀποστόλοις δέδοται. — Tlóre ; ὅτε εἶπεν ;

APOLOGIAM RESPONSIO. 469

hoc negare potest. Quam jejune! Certe hic negat : nec nobis,
quid /acere possit, quiestio est, sed quid fecerit. Quare autem
non potest? Quia Chrysostomus dicit, factum esse Petrum
Caput Ecclesie, et totum ei Orbem commissum *. Dicet idem
hoc de reliquis Theophylactus, et illis commissum Orbem, et
illos Aoc fuisse, quod utique fuit et Petrus, pari consortio pre-
ditos, non honoris modo, sed et potestatis!, Certe Cyprianus
fidenter hoc diceret. Quare, nec illos simplices Presbyteros
fuisse, quibus sufficeret potestas remittendi peccati per Sacra- 840
menía: sed et omnem potestatem solvendi, et ligandi fuisse
eis necessariam, et quia necessariam, concessam: Et non
Petrum solum; illos quoque missos ἃ Christo, non autem
minus, aut aliter, quam sicut Christum misit Pater".

Anselmus quidem dicit, . . . sed addit, Unum Petrum factum esse principem

Apostolorum ?.— [Bell. Apol. pro Resp.] p. 194. (Op. tom. vii. col. 818. B.]

Anselmus quid ibi subjungat, non valde refert, cum, de quo (8. Ansel-
quzritur, id disertis verbis fateatur. Hanc potestatem cla- mi]
vtum non $80li Petro datam, sed in Petro omnibus datam : unde
post passionem dictum, * Quorum remiseritis, &c/ Non hic ergo
colligit Ànselmus, aliquid ibi peculiare Petro concessum, quod
non et reliquis.

Hugo .... dicit (potestatem remittendi peccata) promissam . . Matt. xvi., et

datam Joan. xx.; sed non negat aliam quoque potestatem promissam et
datam Petro, que non est expressa Joan. xx?.—[Bell. Apol. pro Resp.]
p. 194. [Op., tom. vii. col. 818. B. C.]

De peccatis remittendis, Hugo non loquitur. Quid Clavium [Hugonis
voce intelligendum veniat, edisserit: atque $dem haberi dicit eee
Joan. xx. Cardinalis autem non negat aliam. Hugo et aliam
negat, et aliud, si idem asserat. Nec uno eodemque promisso,
una vice facto, potestatem aliam atque aliam, hanc ezpressam,
illam non expressam, sed eandem contineri.

Ferusa . . non confert Matt. xvi. cum Joan. xx.; frustra itaque citatur. Neque

tantus est auctor, ut ejus testimonium movere nos debeat.—([Bell. Apol.
pro Resp. ] p. 194. ( Op., tom. vii. col. 818. C.]

; Vide supra, p. 302. not. ἘΠῚ est," &c.—8S. Anselm. Enarr. in Matt.
S. Cypr. de Unit. Op. xvi. Op., tom. i. p. 74. b.]
P 107, 108.) e- [s Claves sunt potentia et scientia
- [Joan. xx. 21.) discernendi, qua dignos recipere, et
* [* Notandum est, quod heec potee- indignos excludere debet a regno, et
tas non solum Petro data est,sed gicut idem habetur Joannis xx."—Hugo
Petrus unus pro omnibus respondit, Card. in Matt. xvi. Postill. tom. v.
sic in Petro omnibus hanc potestatem [0]. 52. K. Paris. 1545.)
dedit. Unde post passionem dictum .

[Feri,]

470 AD CARDINALIS BELLARMINI

Ferus non confert locum hunc, cum Joan. xx. Hic Cardinali
appono verba. Lector judica. Tibi (inquit) dabo. In futurum
pollicetur scilicet se daturum claves, non hoc loco [dedit].
Queramus igitur, ubi claves ipsas dederit in presenti. Εἰ non
occurrit alius locus, nisi is, qui in Joanne, * Accipile Spiritum
Sanctum. Quorum remiseritis, &c. Claves igitur Regni colorum
sunt polestas remittendi et retinendi peccata, idque [leg. id
quod | etiam ex hoc loco probatur. Protinus enim addit Christus,
quodcunque solveris [leg. ligaveris] super terram, &c.» Non ergo
citatur frustra. At Feri testimonio Cardinalis non movetur.
Nec /anti est. Ne sit, at est Catholicus ; et illum ut Catho-
licum tuetur Medina 3, ut (quod mendacii caput est) Catholici
omnes non id inde colligant.

Halensis ... contra dicit, Claves datas fuisse (soli) Petro. Matt. xvi.—[ Bell.
Apol. pro Resp.] p. 194. (Op., tom. vii. col. 813. C.]

[Alex. ἥν Dicit vero Halensis, bis dicit, utroque loco citato, datas

lensis, ]

841

S. Thom.
quin.]

fuisse Petro claves : aliis Apostolis similiter datas Joan. xz.
Artic. III. $17". Iterum Claves fuisse datas ibi, * Tibi dabo, &c.'
Aliis fuisse datas etiam, idque expresse ibi, * Accipite Spiritum
Sanctum, Joan. xx." De promisso forte aliter sensit, quam alii;
sed Claves tamen sensit easdem utrobique datas. Neque
vero Petro ipsi (utcunque Claves) beatitudinem tamen Clavium
datam*, priusquam cum reliquis Spiritum Sanctum accepisset ;
Quo sane non accepto, (nec obstabant quicquam Claves)
negato ter Domino, turpiter impegisse.
S. Thomas .. . dicit datam esse primo soli Petro potestatem ligandi et sol-
vendi, deinde datam esse aliis, ut ostenderetur ab illo tanquam ἃ capite

descendere debere potestatem in alios.—[Bell. Apol. pro Reep.] p. 195.
[Op., tom. vii. col. 813. D.]

Nullus autem de Thoma citatus a Rege, tantum indicatus
est locus, quo id agitur. Ibi vero ille, non in argumento

P Mri Feri Comm. in Matt. cap. 1. Venet. 1575.]
xvi. lib. iii. fol. 27. b. Lugd. 1609 ) * [* Respondeo, quod claves fuerunt

4 [F. Michael Medina, Apolog. Jo- date ibi, 'Tibi dabo, &c.... Aliis
annis Feri, in dedicat. prefixa (p.5.) fuerunt dat» expresse ibi, * Accipite
Mogunt. 1582.) SanctumSpiritum,' &c."—Tbid. col. 47

* [* Consequenter queritur, Utrum * (^Postquam Apostolis data fuit
datee fuerint claves tempore legis gra- gratia ad robur, tunc fuit eis data hsec
tie. Et primo quseritur, tune si fue- beatitudo, qua utebantur clave sine
runt dats, secundo ubi. Circa pri- errore; quia tunc eis gratia dabatur
mum dicitur communiter, quod date, ad discernendum inter peccatum et
fuerunt Petro; et hoc videtur Matt. vi. peccatum. ... Et intelligendum quod
*Tibi dabo clavesregni coelorum. Item — multi habent clavem, qui non habent
aliisA poetolis similiter."—4Alex.Alens. beatitudinem clavi&"—4Alex. Alens.
Summ. Theol. Par. iv. Qusst. xx. ibid.]
Art. IIT. $ 1. Op., tom. iv. p. 836. col.

APOLOGIAM RESPONSIO. 471

contrario solum, etiam ubi solvit, (quantum Regi satis est)
fatetur, Omnibus .4postolis datam communiler potestatem
ligandi et solvendi". At ubi post primo soli Petro datam
dicit, gratis dicit, estque in eo, non veritati modo, sed et ipse
sibi contrarius. Non Petro claves tum datze, cum dixit ei
Christus, 7iói dabo claves, Thomas ipse asserit. Sed dicit,
Tibi dabo. Nondum enim erant fabricate. | Res autem non
potest dari, antequam sit. — Fabricande autem he erant in
passione". Non ergo ante passionem datz. Nec ergo vi ver-
borum, Confirma Fratres tuos". Nam et illa ante Passionem.
Jam post passionem primo omnibus Apostolis dictum, Accipite
Spiritum Sanctum, Quorum remiseritis, &c. Post autem alh-
quanto Petro, Pasce oves. Prius ergo omnibus Apostolis
communiter, quam s0li Petro. Quodsi Joan. xx. potestas ordi-

nis data est omnibus equaliter, et, Matt. xviii. potestas juris-
dictionis omnibus etiam equaliter data est, ut in utraque
potestate, ut utrobique pares ita sint.

Sotus ... nihil in loco citato... de hae re dicit.—[Bell. Apol. pro Resp.)

p. 195. [Op., tom. vii. col. 814. A.]

Nam de Soto frustra sibi creavit Cardinalis molestiam. (8coti,]

In /lióris enim Regiis, quos mihi videre contigit, Scotus est,

non Sotus.

Scotus autem ut ubi citatur, Dist. 19. Art. 1*.

An ex hoc dicto Hadriani, vel ex aliis citatis Auctoribus convincatur Tortus
mendacii, lectorum erit judicio.—[Bell Apol. pro Resp.] p. 196. [Op., tom.

vii. col. 814. B. C.]

Hadrianus dicit quidem, Claves esse datas scientie et potes- ( Hadriani
Latis; sed dicit ibi; “ Tibi dabo Claves, promissionem esse". 1.

Dicit secundo. De clave ministerii dictum est Petro, Tibi dabo
claves, et in Petro Sacerdotibus omnibus, quibus in ordinatione
datur Spiritus Sanctus, ut quorum remiserint peccata, &c. *.

* (*Ad primum ergo dicendum,
quod quamvis omnibus Apostolis data
sit communiter potestas ligandi et
solvendi; tamen ut in hac potestate
ordo aliquis significaretur, primo soli
Petro data est, ut ostendatur, quod ab
eo in alios debeat ista potestas descen-
dere." — 8. Thom. Aquin. in lib. iv.
Sent. Dist. xxiv. Qusest. iii. Art. ii.
Solut. iii. Op., tom. xiii. p. 41.)

* [S. Thom. RU in Matt. xvi.
[Op., tom. iii. p. 197. b.

* [Luc. xxii. 82.)

* |* Contra, Matt. xvi. promittitur
Petro, et sacerdotibus, *'Tibi dabo,' &c.

et Joan. xx. impletur illud promissum,
dicente Christo, * Quorum,' &c."— Scot.
in lib. iv. Sent. Dist. xix. Qusest. i.
Op., tom. ix. p. 357.]

(*Ad oppositum est promissio Sal-
vatoris, Matthsei xvi. *Tibi dabo,' ἃς."
Hadrian. in lib. iv. Sent., de Clavibus.
fol. xcvi. col. 2.]

* [* Heec potestas vocatur clavis
ministerii. Lt de hac clave dictum
est Petro, Tibi dabo claves regni coelo-
rum, et in Petro omnibus sacerdotibus,
quibus in ordinatione datur Spiritus
Sanctus, ut quorum remiserint pec-
cata," &c.—1bid. col. 3.]

472 'AD CARDINALIS BELLARMINI

Dicit lertio. Has duas Claves notat Augustinus, et post eum
Glossa interlinearis*, Joan. ra"^. Quorum remiseritis, etc.
Promiss:e ergo Matt. xvi. Claves, exhibitz Joan. xx"», Quod-
81 ita sit, annon convincatur Toríus mendacii, lectorum erit

Judicio.

Datam fuisse occasionem [proditoribus] desperandi, testantur gravissima
Edicta in Recusantes.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 196. (Op., tom. vii. col.
814. D.)

[(3)Deoe Δα Tertium. Occasiones desperandi non date*, ne occasio
peti de- quidem. —Edicta hoc testari non possunt, qus ἃ Rege nulla

di

roditori- de novo sunt edita. Qusque diu jam ante sub Regina vim

us data.]

842

etiam habebant, ea quoque executioni mandata non sunt,

Quod autem ἃ Jesuitis edocti non fuerint proditores, solis luce clarius est.
[Ipsi enim proditores sub ipsum mortis articulum publice profeasi sunt,
nullum se habuisse vel auctorem, vel socium in eo facinore ex Jeauitis, vel
aliis Catholicis sacerdotibus.] Id mihi retulit vir nobilis. . qui...
audivit protestationem unius ex preecipuis proditoribus.—(Bell. Apol. pro
Reep.] p. 196. [Op., tom. vii. col. 814. D.]

Edoctos se a Jesuitis, in Confessione ipsa, licitum id esse,
quod aggrederentur; tum, Juramento in scelus obstrictos ;
etiam Eucharistia ad illud confirmatos, Batesius 8 Green-
wello?, quinque alii à Gerardo, ultro confessi sunt*. Nec
quicquam apponit Cardinalis, nisi nobile mendacium, quod
(ut ait) retulit illi vir nobilis: atque illud de uao tantum, cum
essent tamen conscii, ad minus, viginti. "Ter vero pro Tri-
bunali!, terna etiam vice rem fassus est Garnettus ad pati- -
bulum 5, literis vero sua manu scriptis szepius etiam?, ezfra
Confessionem sibi rem cognitam.

Actionem in Proditores .. . plenam esse mendaciis maximis et clarissimia,

perspicuum est ex responsione jam edita. ... Et miratus fuissem inveniri
homines, qui mentiri auderent de rebus notissimis, nisi legissem ἃ Perse-

* Vide Gloss. Interl. ad Joan. xx.
apud Bibl. Sacra, tom. v. coll. 1325.
1826. B.)

δ (Hadrianus, ut supra, col. 4.

* (Vide Respons. Torti p.18. Edit.
Polit.; et Bell Op., tom. vii. col.
645. A.]

4 [Vide * Jardine's Criminal Trials,
tom. ii. pp. 163. 164.; et Action. in
Garnetum, pp. 80. 81.]

* [Vide Actionem in Garnetum, p.

80. ; et Confessionem Guidonis Fauxii,
apud ' Jardine's Criminal Triale,' tom.
ii. pp. 158. 159.; ubi Gerardum rei
perpetrande minime fuisse conscium
affirmat.)

! [Vide Action. in Garnetum, pp.
100. 102. 129.]

ε (Vide Supplicium H. Garneti
pp. 2. 3. ad fin. Action. in eundem.

* [Vide ' Jardine's Criminal Trials,
tom. ii. pp. 323. 324. 327.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 478

eutoribus Christianorum conficta fuisse Acta apud Pilatum, de passione

Chriati.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 197. (Op., tom. vii. col. 815. A.)

Quanti autem putat Cardinalis fore Responsionem illam
apud prudentes, et an apud ullos pondus habiturum, preter-
quam fatuos forte quosdam, quos vos dementastis? — Eccui
enim cordato fidem facturus Demon Joannes, homo, cui nec
fama nec fides, contra Regni Amplissimi Justitiam publicam,
Actionemque coram Nobilissimis viris Judicibus, in quos
exceptio nulla cadit, nec clam, sed in corona hominum
maxima habitam, publicis tabulis consignatam ? Non magis
certe Demon Joannes, quam Demon Satanas. | Ácía vero,
quz narrat ibi Conficta*, annis post Christum passum amplius
trecentis sub Maximino, (cum nec Juder jam, nec rei festis
superesset) quid habent simile his, quse excepta sunt ex
ore ipsorum pro Tribunali sedentium, quorumque innumeri
supersunt adhuc Testes, qui os illud in ruborem darent, si os
haberet modo: si quidquam Aominis, si non omnia D«emonis
haberet. Quas vero etiam hic Cardinalis modestia, cum
Regni Tabulis, Greculi nescio cujus, vel in Sicilia, (ut ferunt)
nati, fame (ut videtur) pariter conscientieque prodigi, scrip-
titationes conferre? atque ita mendacium impudentia cumu-
lare? impudentem enim qui scripsit, nec minus qui credat.
Sed nimirum ita Legendis suis assuetus Cardinalis, qu: plena
mendaciis Sanctis, ut nihil pensi habeat Gerris quoque Siculis
fidem habere.

Puritanos . . . abhorrere 8 Juramento primatus!.... Nam Rex in utroque
libro Puritanis tribuit Anarchiam, Anarchia autem, et Monarchia...
sunt contraria.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 197. (Op., tom. vii. col. 815. B.]
. . Ad Quartum. Ánnon in Quarto (preterquam, quod men- ( (4.) De re-
dax) delirus etiam Cardinalis, qui, quos quetidie pro Con- edad s
cione audimus /i/ulum eum Regi tribuentes, qui oculis peas
usurpamus, manu ei, atque Scripto attestantes, etiam tactis
Sacrosanctis in Potestatem Regis Summam jurantes, ab eo
bis jam asserat abhorrere ? atque hoc se nobis posse putet
persuadere? Facto tenetur res. Philosophatur tamen con-
tra rem factam, quod vix hominis consulti est. Quid hic
! [Vide supra, p. 434. not. *.] Polit. ; et Bell. Op., tom. vii. col.
k [Vide Euseb. Hist. Eccl. lib. ix. 649. A.]
cap. b. e vers. Ruffini, apud Auctores πα [Vide Basilicon Doron ut citat.

Hist. Eccl. p. 204.] supra, p. 88. not. !; et Preefat. Monit.
! (Vide Kespons. Torti p.26. Edit. p. 60. Edit. 1610.]

949

474. AD CARDINALIS BELLARMINI

autem docendus est denuo, a Rege dici, paritatem illos in
Clero (et qui eam consequitur 4narchiam) consectari, nempe
inter se (ministros scilicet :) salva tamen atque illibata Regi
auctoritate, atque primatu suo. "Tum, profitentur in Scotia
Regem Ecclesie Defensorem, negant ergo Gubernatorem Sum-
mum; ubi Dialectica? | Sed, et Gubernatorem profitentur,
idque jurati; ubi jam et veritas?

Calvinus... primatum, neque Regi, neque Pontifici... permisit. Ac ut
Regi domesticum Testem adducam, exstat liber Rich. Bancrofti, qui se
Cantuariensem Archiepiscopum vocat,...in quo... hsec leguntur;...
* Quod Calvinus nullo modo ferre poterat Henricum VIII. Caput Ecclesise
vocari *.'—[ Bell. Apol. pro Resp.) p. 198. [Op., tom. vii. col. 815. C. D.)

Porro negat in Rege Calvinus primatum illum, qualem sibi
Papa vindicat; negat ergo omnem. ZEthiops albus dentes.
Postremo, Reverendissimus atque Illustrissimus Archiepis-
copus, ante annos jam viginti, scripsit ex eorum thesibus
nonnullis, nonnullam suspicandi occasionem dari, quasi ini-
quo essent in Regium primatum animo. Et ita forte tum
fuit. At dies diem docet, et ex eo facti sequiores. Fecerunt
non ita pridem, quod fecit Cardinalis ipse, recognoverunt
errores suos. Át illud quis ferat, cum de persona tam illustri
mentio facienda, quam est Cantuariensis Archiepiscopus,
(quem Juris vestri Canonicio Glossa Patriarcham nominat)
Cardinalem, quasi rabula forensis sit, et libellum scribat, vel
formulam, ita de eo verba facere, qui se Archiepiscopum Can-
tuariensem vocat? Non Ille se solum, at 8 non minus vel
multis vel bonis vocatur, et nihilo deteriore jure fuit 4rchie-
piscopus hic, quam ille Cardinalis. Ferretne zquo animo
Cardinalis, siquis ita de illo, Robertus Bellarminus, qui se
gerit pro Cardinale? Quam hsec vero Cardinalem non dece-
bant? Nam de Calvino, Cardinalis bis jam rejectus est ».

Nulla...fitin verbis Brevis mentio temporis Regine Elizabeths, aut initii
Regni Jacobi. Perperam ergo verba Brevis ad illa tempora referuntur,
prsesertim cum neque tempore Reginse neque initio Regni Jacobi Paulus
Quintus Pontifex fuerit.—[Bell Apol. pro Resp.) p. 199. (Op., tom. vii.
col. 816. B.)

5 [Vide * BancrofUs Survay of the — giensem, Cantuariensem, Bituricen-
Pretended Holy Discipline, cap.xxii. sem."—Qloes. ad Decr. Par.i.] Dist.
p. 251. Lond. 1598. xxi. c[ap.]i. (Corp. Jur. Can. tom. i.

9 [* Archiepiscopis, id est prima- col. 92.)
tibus, quo nomine comprehendit alios P [Videsupra, pp. 36-38.]
Patriarchas sive Primates, ut. Aquile-

APOLOGIAM RESPONSIO. 475

Ad Quintum?3, Non fit in Brevi, Regis vel Regine mentio. [(5.) De
Sed verba illa Brevis, semper affecerunt, jugiter sustinuistis", pani v. oy
presertim vero, jugiter et semper, quis non videt, ad unius pPersecutio-
anni spatium referri non posse? (nimis angustus, ad eas a Seid
voces, jugiter et semper, annus unus aut alter) Longioris
temporis usura opus esse, ut aliquid 7ugiter et semper factum
dicatur. Quid si autem Pontifex tum non fuit? Nullamne
ergo meroris partem sustinent Cardinales ? omnemne in
Pontificem rejiciunt? | Moestum ergo fuisse, nondum Pon-:
lificem, quid vetat? propter calamitates, quas, vel regnante
ádhuc Regina ELZABETBHA, vel regnum ineunte Rege, susti-
nuerant. Sic quidem oportet: Alioqui non affecerunt semper
Pontificem marore calamitates, quas illi jugiter sustinuerunt. — 844.
Bimulus modo Pontifex erat, cum primum illud Breve scri-
beret. Semper autem (id est) nuper: jugiter (id est) anno
hoc vel superiore, Pallium est breve nimis*. | .Mendacium hoc
operire non potest. |

In libello Latino edito Rhotomagi . . .. habentur omnia illa, que Rex negat.

(Bell. Apol. pro Resp.) p. 200. (Op., tom. vii. col. 816. D.)

Ad Sextum, Septimum, et Octavum'. Non hic negat [99 (7.)

splendide Mendacem " se Cardinalis; tantum se tria illa egre- (δ) De le
gia Mendacia sua retulisse ex Rhotomagensi libello ; tantum Romanen-
Mendacem nescio quem Breviculum affert*, quem se narrat rt
secutum esse. Vir bonus przstare debet, ut non mentiatur:
prudens, ne Mendacium dicat. Non enim ideo Mendacium
non est, quia Rhotomagi impressum: nec ideo vera, quia in
libro illo habentur; sed ideo falsa, quia Rex Legislator negat.
Negat vero Rex, quia in Edicto nihil eorum habetur, quo-
rum ille mendax Breviculus est. Verum justo hoc Dei
judicio obtigit, ut Cardinalis, qui verse 4fctioni in Proditores
non credit, credat 4ctis mendacibus ex Breviculo Mendaciis
pleno.

Ac ut fidem meam . . . liberem, et quia libellus exiguus (leg. elegantissimus]

est, dabo operam, ut primo quoque tempore recudatur.—[Bell. Apol. pro
Resp.] p. 201. (Op., tom. vii. coL 817. A.]

* (Vide Respons. Torti p. 28. Edit. 30. Edit. Polit.; et Bell. Op., tom.

Polit. ; et Bell Op., tom. vii. col. vii. col. 650. B. D.]
650. A.] Cf. Hor. Carm. 111. 11. 35.]
r (Brev. I. Pauli V. apud Resp. itulus libri, ut & Bell. citatus,

Torti, p. 12.; et Bell. Op, tom. vii. ita se habet, “ Breviculus duorum
col. 642. Α.] nuper in ublicis comitiis Anglicanis
* [ Es. xxviii. 20.] actorum,' &c.— Rothom. 1606.
* [Vide Respons. Torti pp. 28 —

476 AD CARDINALIS BELLARMINT

Nec si recudi curet, fidem liberabit tamen: qui Libello
exiguo Mendaci exiguam fidem habere debuit, seu nullam
potius. Def operam potius, primo quoque tempore ut exuran-
tur, siqua reliqua sint Exemplaria. Ipse autem liberet
animam, fatendo, ex Mendaci libro, se Mendacia temere per
omnes provincias disseminasse: vel, si recudat, apponat ei
titulum, Breviculus Mendaz, cujus fidem secutus Cardinalis
Bellarminus £ria magna Mendacia in 'Torto suo propalavit.
Quid vero mirum, si a Sicilia usque non nisi Mendacia exspec-
temus, quz& Rhotomagi, quod multo propius a nobis abest,
tam sunt venalia ?

Qui..jurat, ut heec formula prescribit, pariturum se [Regi] non obetante
sententia Excommunicationis ἃ Pontifice lata, is negare censetur potes-
tatem Pontificiam ligandi per sententiam Excommunicationis. Εἰ qui
jurat... et credit ae non posse ἃ Pontifice absolvi (/eg. a nullo se posse
absolvi, ac ne ab ipso quidem Pontifice] ab obligatione hujus Juramenti,
is negat in summo Pontifice potestatem solvendi: Quod... dicit Rer,
* Nullum esse verbum nisi conditionale in . . . Juramento de Pontificis
potestate ",'... non apparet in quo sensu veritate nitatur. Ista siquidem
verba |: Vere credo, et certa conscientia teneo, quod neque Papa, etc."]
non sunt conditionalia, sed absoluta.—[Bell. Apol. pro Resp. ] p. 201. [Op.,
tom. vii. col. 817. B. C.]

[(9.)Dene — Ad Nonum*. Mirum autem, negari in Juramenlo potes-
"git tatem ligandi, in quo propositio tamen nulla sit, quze illam
gandi, tum neget. Sed novo modo negatur, non per assertoriam propo-

iMi sitionem ullam, sed per Juramenti formulam. Novum (credo)
negandi genus, per formulam negare. Nam, Qui jurat pari-
turum se Regi, non obstante sententia Excommunicattionis, cen-
setur negare potestatem ligandi Apostolicam. Αἴ de Apostolica
nihil illic vel asseritur, vel negatur : Pontificiam dicere voluit.
Ac propositio quidem expresse continetur in Juramento ; nega-
tio vcro nec ex consequente. Recte igitur dixit Cardinalis,

345 Censetur negare. Nec enim negat. Non enim negat in Pon-
tifire ligandi potestatem, qui excommunicare posse ponit;
negat eousque porrigere se ligaminis vim, ut officii ligaturas
solvat: nec ligare omnino negat, sed eousque ligare, ut pro
Principe habere vel Patre non liceat, eive parere, qui excom-
municatus sit. Negat * ligare istud? vincula Nature revellere.

Vide Mendac. Torti refutat. ad — Polit. ; et Bell. Op., tom. vii. col.
calc. Preefat. Monit. ub 182.] 653. C.
* [Vide Respons. Torti p. m Edit.

APOLOGIAM EESPONSIO. 477

Polestatem ligandi non negat in suos, concedit ligare, sed est
aliquo prodire tenus, nec ultra dari*. Pariter, qui jurat, cre-
dere se, quod non possit eum solvere Papa a Juramento hoc,
non negat potestatem solvendi n Papa, nec solvendi a Jura-
mento; tantum ab hoc Juramento. — Solvere posse eum largi-
tur; Àoc, non posse. Esse enim Juramentum ejusmodi, ita
congenitum, ita Nature nerum, tam vero arctam conditionem
esse Juramenli ; ut etsi, super alia forte, tamen super Aoc,
solvendi potestas ila non currat. 4pparet hinc (credo), quo
sensu veritate ibi nitatur Juramentum : Quedam enim Jura-
menta non potest solvere Pontifex. Inter i/la quedam, hoc
nostrum est. .4bsoluta autem hic verba esse, absolute falsum.

Bi qui sint Regum imperio non subditi, etiamsi Christiani sint, certe subjici
et obedire non tenentur, nisi forte vi, et potentia adacti ...... Quero...
&.. Rege, utrum existimet Reges illos Christianos Lucium, et Donaldum
debuisse obedientiam, et subjectionem propter conscientiam Ethnicis Im-
peratoribus? Negabit, opinor, neque alia de causes, nisi quia Summi Prin-
cipes erant in suis Regnis.— (Bell. Apol. pro Resp.] p. 202. [Op., tom. vii.
coll. 817. D. 818. A.]

Ad decimum*. Hic vero mendacium non eluit, quin alio [ (10) De
mendacio inquinat, de novo. Nam ipse paruisse eos coacte ON
dicit, et ipsi se etos aiunt inservire*. Et, ideo ita paruisse, Regibus
quia eorum imperio subditi non essent : At Apostolus Paulus, De] an
subditos eos et dixit, et esse voluit, cum omnem animam3,

Petrus adhuc magis, cum Genfem sanctam subjici jussit*. Nec
enim si Baptismus Christianos imperio non eximit, Ordo
potest Clericos; Baptismus enim Regale illud Sacerdotium
efficit, non Clericatus. Iniqua vero comparatio, Pontificis, ad
Principem liberum : Victoris, Afri hominis, et in Provincia
nati, ad Donaldum, qui Gentis illius Rex, quz Provincia nun-
quam fuit, nunquam Romanis paruit, quorum nemo ultra
Severi vallum imperium protulit. Qui vero intra terras, quee
Romanze ditionis erant, natale solum habebant, (ut fere Pon-
tifices) quos ad Cesaris Tribunal judicari oportuit!; eosne
quisquam eo loco ponat, quo liberos, et sui juris Principes,
atque in quos ne Cesares quidem ipsi jus ullum vindicarent ὃ

* [Vide Hor. Epist. I. 1. 32.] cap. 17. Op., p. 54. B.)

" Β [Vide Respons. Torti, p. 37. Edit. d ΤᾺ xiii. 1.]

Polit.; et Bell. Op. tom. vii. col. * [1 Pet. ii. 9. 13.]

654. C.] ! (Cf. Act. Apost. xxv. 10.]
* (Vide S. Justin. Martyr. Apol. i.

846

478 AD CARDINALIS BELLARMINI

Novum ergo hic mendactum addit, non vetus excutit, nullum
Pontificem ulli Imperatori subditum: non magis quam sum-
mum aliquem in suo Regno Regem. | Ego quidem jussioni sub-
Jectuss, ait Pontifex : et Imperatorem Serenissimum Dominum,
et se indignum famulum appellath. Subjectus velim nolim, (in-
terprete Cardinale,) et illum Dominum, se Servum :quivoce.
Bone Gregori, ut te jam habent Cardinales Ecclesiz tuse !
Summus... Pontifex, Christi Regis Regum Vicarius, Imperatoribus terrenis
juresubditus non erat, &c per hoc obedientiam illis non debebat: sed
tamen, tum quia potestas ejus nota non erat Imperatoribus Paganis, tum
quia viribus destitutus erat, vellet nollet, . . . subjectus esse cogebatur.
— [Bell Apol. pro Resp.] p. 202. [Op., tom. vii. col. 818. AB.]

Sed etsi Pofestas Pontificis nota non erat Paganis, Neroni,
et Diocletiano Pagano: at huic Neroni, et Diocletiano Gre-
gorii (ut eum Cardinalis, id quoque falso) Christiano, quo-
modo potuit ignola esse res tanta, de Christi Regis Regum
Vicario, sibi non subdito ? saltem, cur eam Gregorius notam
non fecit? Credo, quod nec Gregorio ipsi nota, non magis
quam Mauritio. An vero nota quidem, sed celare voluit, ne
idem scilicet ili eveniret, quod Paulo eventurum alicubi
dicit Cardinalis, ne in risum omnes erumperent, βὶ ad Petri se,
non Aeronis, (ribunal oportere dizisset judicari* ? SoQlvuntur
omnes in risum, qui locum eum Cardinalis legunt. Quid
enim? Qui Christum crucifixum praedicabat, Gentibus stul-
titiam!, Athenis χλευασμὸν ", is summum suum Pontificem
prodidit, ne dendiculo foret? Fortior ergo Cardinalis vel
Apostolo. Rideri sustinet, ut potestatem hanc notam faciat,
quam rideri metuens Apostolus rem tantam turpiter celavit.
Verior autem illa altera, de virium defectu. Quamdiu enim
viribus defecti Pontifices, nulli Imperatorum nota vel audita
erempltio hiec: statim, ubi adesse sibi eres? senserunt Ponti-
fices; sensit Imperator, qui vir? Pontifex. Norant et ill et
omnes tum demum: quz per mille jam annos jacuit ignota,
cum Satana solvenda. De ea in utramque tum aurem Cesares
audierunt, simul posse 7//i, simul nosse Hi. Et quidem notio-

& [S.] Greg. (M.) Lib. ii. Ep. lxi. (Op., tom. vii. col. 1051. C. D. vide
neg. b Ixii. sec. vett. Editt. ; Lib. iii. supr. p. 424. not. $.]
Ep. Ixv. Ben. Op., tom. ii. 1 Cor. i. 23.]
col. 671
eap.

7. B. » [Act. A xvii. 82.)
h [ria col. 675. A. Vide Bell. de Rom. Pont. lib. v.
! [Conf. S. Greg. Mag. in Ps.ci.;

ut citat. eu p. 420. not.
k [Bell. ) Respon. ad Doct. DU

. Op., tom. i. p. 235. G.
" [ Conf. Terent. Andr. III. 1. 12.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 479

nis hujus notitia omnis, a Pontificum potentia pendet, qui ubi
possunt, inculeant sedulo; ubi non possunt, non gravate
pretermittunt. Atqui nos Gregorio, in gratiam Apostolatus
nostri, hunc honorem habemus, ut quia se famulum dixit, et
Mauritium Dominum, univoce hzc dixisse illum, non equivoce
statuamus. — Univoce ' proin subditum fuisse ejus imperio,
adeoque univoce paruisse, et velleitatem forte aliquam, ne
quaedam imperari, ubi imperata essent, voluntatem, ne pare-
ret, non habuisse.

Brevia .. . Pontificia neque nominatim Jacobum Regem excludebant, neque
nominatim includebant, sed hortabantur..., ut curarent, quantum in se
esset, ut Rex eligeretur, a fide Catholica non abhorrens.— (Bell. Apol. pro
Resp.) p. 203. [Op., tom. vii. col. 818. C.]

Ad Undecimum?, Quid hic attinebat, suum illud * nomina- [ (11. De
tim? intercalare, ne ipse quidem Rez nominatim dixerat, nec id odii
in mendacio notatum est. Quid opus vero? Potest excludi quis, VIII.]
nomine non nominato, nempe si ita notatus, ut, preeterquam ei, 947
notatio illa nemini possit convenire. Atque ita in Brevibus
notatus Rex, ea clausula; Curaret non recipi, quantumcunque
propinquitate sanguinis nileretur*: quod perinde erat, perinde
omnes intelligebant, ac si scripsisset, curarent non rectpi Regem
Jacobum. Cuivis enim in proclivi duo hzec connectere; Ex-
cludatur, qui vel maxima sanguinis propinquitate nititur, (nisi
paratus sit non modo /olerare, sed omni ope et studio pro-
movere Religionem Romanam, atque in ea verba jurare) ; Jacobus
Rer mazima sanguinis propinquitate nititur, sed ne tolerare
quidem Religionem Romanam in animo habet, nedum promo-
vere, minime autem omnium, id se jurare facturum.

Injuria illa quidem in Regem summa, Regesque adeo
omnes, Curarent ut eligeretur. Quid hic opus, quid in Gallia,
cum de Herede vero ac legitimo constaret apud omnes? In
eo autem, quod dicitur non abhorrens, bis jam mendax Cardi-
nalis: Non enim debuit, non abhorrere modo, quin res quoque
vestras, atque religionem, totis viribus promovere.

Vidit . . (Garnettus), verba Brevium posse in malam partem accipi, vel

audivit Regem Jacobum vere ἃ Catholica fide alienissimum esse. Ideo
. . . ignibus tradidit, ut non obeesent.— (Bell. Apol. pro Resp.) p. 203. (Op.,
tom. vii. col, 818. C.D.]

P (Vide πὰς Torti p.47. Edit. 669. B. C.)
Polit.; et Bell. Op., tom. vii. col. 4 [Action. in Garnetum, p. 73.]

480 AD:CARDINALIS BELLARMINI

Poterantne vero in malam partem accipi Brevia, vel obesse
causs vestre, ac non multum prodesse potius, quibus include-
batur polius Rex quam ezcludebatur? Malamne in partem
acciperet Rex includi se Brevibus, aut quibus sic inclusus, cui-
quam ea obesse sineret? Quam hzc non cohzrent? Sed
audivit Regem a Papa alienissimum. 'lumne id primum audi-
vit Garnettus? annon, id ei ante compertum ? annon mentem
suam ea de re Compresbytero suo per literas notam fecerat 7 ?
Manet utique mendacium hoc ; et est hzec Cardinalis ficulnea*
modo excusatio.

Ex quatuordecim. Articulis . . . soli tres sunt . . . qui de potestate Pontificis
nihil dicunt.—([ Bell. A pol. pro Resp.) p. 204. [Op., tom. vii. col. 818. D.]

[12) De —. Ad Duodecimum'. Ne hic quidem substat Cardinalis.

articulis in
Juramento

Nam ex undecim illis Articulis, qui de Excommunicatione

Fidelitatis, ]oquuntur, quatuor modo sunt; quorum, tres primi, Regem

qu& Pon-
tificiam re-

excommunicatum a Papa; ultimus vero (qui est undecimus)

neve ra Principes ἃ Papa excommunicatos supponit. Ea spiritualis

348

Pape potestas est, quam neque a(tingit Juramentum hoc, nec,
ut attingat, opus est. Aliud enim jamdudum est ea de re
Juramentum, et graviore poena sancitum. Deponere de Regno
Principes, ad potestatem Papse non spiritualem, quin tempo- -
ralem, eamque indirectam, hactenus vel Cardinalis pertinere
asseruit. Nec nisi quinto de Pontif. libro, jus illud tracta-
tum, ubi de lemporali potestate" agitur. Non tamen jam fem-
porali, quia nulla jam ei est 4postolica temporalis auctoritas".
Nondum igitur complet: Recognitiones ejus; quoties scribit,
novi aliquid parturit. Jam nulla est potestas Pontifici tem-
poralis : Deleatur.

Eam vero potestatem ad primatum in spiritualibus pertinere dubium non
est, cum Papa non excommunicet, neque deponat Principes nisi Apostolica
potestate.—1[Bell. Apol. pro Resp.] p. 204. [Op., tom. vii. col. 819. A.]

Totum vero quintum illum de Pontifice librum hic recog-
noscit, et addiscens senescit " Cardinalis. Nunc primum ex
eo audimus, potestatem deponendi Principes, ad primatum in

r [Vide Tortur. Torti p.197. Lond. — Polit. ; et Bell. Op., tom. vii. col
1609. (p. 233. Edit. nostr.] 665. D.

* [Cf. Theocr. Idyll. x. 45., et Hor. " [Vid. Bell. Op.,tom. i. p. 231. teq.]
Sat. I. 8. 1. [Vide supra, p. 204. not. *.]

* [Vide Hespons. Torti p. 60. Edit. v [Conf. Cicer. de Senect. cap. viii. ]

APOLOGIAM RESPONSIO. 481

spiritualibus pertinere. Atque id dubium non esse. Quam
potestatem, huc. usque dubium non fuit, ad primatum in tem-
poralibus pertinere, indirecte quidem hactenus, jam directe,
quia ad primatum in spiritualibus. Jam quoque primum,
Non deponi Principes nisi Apostolica potestate: quam tamen
Apostolos constat non exercuisse, et siquam habuerunt, poten-
tia tantum habuisse, nec in actum unquam perduxisse ; quibus
tamen (credo) vires non dicet defuisse. Ad 4postolos igitur
in actu primo, ad Papas in actu secundo". Quibus tamen
verbis ezcommunicandi potestas Apostolis concessa, tenemus:
Quibus vero deponendi hzc, non liquet. Non enim (credo)
per claves regni celorum. Vel ergo olim, vel jam mendax
Cardinalis. Sed jam potius.

Ad Decimumtertium y. Quod Papa Principes deponat {1585
Apostolica potestate, parum inter se concordes Catholici tui xis
Campianus et Hartus. Hartus enim nec Zpostolicam ad hoc puede
potestatem agnovit in Pontifice; nec id ei ullo modo licere dos.]
dixit, scripsit, libro edito testatus est?. Hartus enim místus
modo Papista, Campianus Puritanus; uterque damnatus ca-
pitis. Plurimum autem merito suo Campianus, quod ad
partes Pontificis (qui Reginz:e hostis capitalis seditionem ante
Borealem concitarat, qui legiones suas immiserat in Hiber-
niam) uno auno decem millia aggregasse se, vanus homo glo-
riatus sit. Nam Harto venia data, qui nullo modo penes
Pontificem esse Regna mutandi, Reges abdicandi potestatem,
(contra quam Cardinalis) ore, manu asserebat*. Quod ipsum
sentire se professi sunt, varii tum ex omni Ordine, Episcopus
olim Watsonus*, Abbas Fekenhamus*, Regius Theologiz
Professor Yongus, Pater societatis Bosgravius?, alii et Sacer-

dotes, e& Laici. Necdum enim transierat in Fidem Pontificis

949

x (Vide Joan. Gerson. Proposit. fact. —.1584.' Lond. 1598.]

coram Anglicis, Consid. iv. Op., tom.
i. col. 290. (perperam 890.) C.]

; [ Vide Responsa. Torti, p. 63. Edit.
Polit.; et Bell. Op., tom. vii. col.
667. D.]

s [Vide Prsfationem inscriptam,
*John Hart to the indifferent Reader,

remissam libro, cui titulus, ὁ The
S uni of the Conference between John
Rainoldes and John Hart, touching the
head and the faith of the Church, 4.».

ANDREWES.—RRSP.

* [Vide Responsa. Jo. Hart. apud
lib. eui tit., * A particular Declaration,
&c. (ut supra, p. 440. not. 4.) sign. D. i.]

δ [VideQusest. in Thomam Wateon.
Episc. apud Goldasti Monarch. tom.
iii. p. 66.)

e on pP. 66, 67.)

4 [Vide Jac. Bosgravii responsio-
nem, apud lib. cui tit., * A particular
Declaration, &c. (ut supra, p. 440.
not. 2. sign. D. ii.]

II

482 AD CARDINALIS BELLARMINI

Potestas Temporalis, (ut superiore anno fuit) ut hoc jam
nuper recocta prodiit, ἐπ Temporalia.

Bellarminus Hartum nunquam vidit, Campianum semel duntaxat ... salu-

tavit, ac per hoc neutrum discipulum habuit.—([Bell. Apol. pro Resp.
p. 205. [Op., tom. vii. col. 819. C.)

Nec, 81 Cardinalem przceptorem dixit utriusque Campiani,
et Harti, id sequitur, ut eos viva voce docuerit: jecur enim
ejus habebant in Dicíatis ejus, quee diu ante multorum per
manus volitabant, quam excuse essent ejus Controversiz.
Siquid dicendum, siquid disserendum, quacunque de re quz-
reretur, referebant se ad Patrem Robertum, atque ex eo solo
sapiebant, ad dictata Patris Roberti, atque inde tanquam ex
tripode respondebant. Recte igitur Rex, Celebrasse eos, pro
uno ez pra&cipuis Auctoribus suis, Bellarminum. | Mendaciter
Cardinalis, scripsisse Regem, Bellarminum conscium fuisse,
vel 4uctorem proditionum, contra Reginam. Alhud enim
longe ; Celebrabat, sive Campianus, sive Hartus, Bellarminum
pro uno ez praecipuis suis Auctoribus: Aliud autem, Bellar-
minus conscius vel Auctor fuit proditionis in Reginam.

Atqui, antea quidem nescio quid balbutiit, de indirecta
Pontificis potestate temporali in Reges: jam vero directe dicit
deponi eos zípostolica potestate. Ea vero directa est. Videat
vero, an hec jam ad. Reges nihil pertineant, cum post dirum
illud carmen Pontificis, quot habet in Regno suo Rez quivis
homines vestros, tot habiturus sit in Coronam suam proditores.
Illa olim subditos dedit indirectos ; hzec jam datura dérectos

perduelles.
Disputationes tertio habits» . . cum Campiano . . . gatis ostendunt veram
causam supplicii... . Non tamen ignoro .. . conficta fuisse crimina con-

spirationum, quee neque ipse fassus.., neque de iis. . convictus fuit.—
[Bell. Apol. pro Resp.) p. 205. (Op., tom. vii. col. 819. D.]

(1&4)De — Ad Decimumquartum*. Cum, sparso in vulgus scripto quo-
proditionis dam Campianus, per totam illi vitam elaboratof, insolenter se
convicto.] efferret, quasi si nemo adversariorum, nemo mortalium coram

eo posset consistere; visum est, ante omnia, per Disputationes

illas, hominis procacitatem retunderes. Qui, quantus quantus

* [Vide Respons. Torti, p.64. Edit. versariis obtulit in Causa Fidei, &c.
Polit.; et Bell. Op., tom. vii. col. apud Concert. Eccl. Cathol. in Anglia.
668. A.] pp. 27—78. August. Trevir. 1583.]

f [Vide libellum, cui tit. * Rationes & [Exstant disputationes in lib. cui
Decem, quibus fretus Certamen Ad. tit. * A true report of the Disputation,

APOLOGIAM RESPONSIO. 483

erat, Rhetor erat potius, quam 7/eologus. Nec disputatio-
num finis alius. Cum, quam ibi nullus esset, viderent omnes:
tum demum alia res agi coepit, atque de proditione ejus haberi
quastio, quod viam scilicet invasioni futurz sterneret, atque
ad res novas subditorum animos sollicitaret, quodque Con-
ventui eum in finem habito, in transmarinis partibus, inter-
fuisset. Cujus ille legitimo judicio convictus est^ : in quo nil
de Aerelica, tantum de proditoria pravitate quzesitum est.

320

Vidi... responsionem, qua Actionis... mendacia deteguntur, et inde in
sententia confirmatus sum, ... non fuisae ullo legitimo judicio probatum,
proditionem pulverariam alia via, quam Sacramentalis confessionis, ad
Garnettum [per]venisse, quod ipse et in judicio, et ad patibulum con-
feasus est.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 206. [Op., tom. vii. col. 820. B.]

Ad Decimumquintum!. — Mendacium hoc non aliter Cardi- [(15.) De

nalis eluit, quam quod dicat, nolle se veritati credere, velle se ἀνὰ τὰ

in mendacio obfirmari. Malle se Siculi cujusdam nugis (qui nis pulve-

tota de re nihil scire potuit, nihil scribere, preterquam quod trà cou fes

ex mendaci transfugs alicujus relatione acceperat) quam 5ionem
er "NOS conscio.]

Garnetli ipsius Autographo. Nihil enim in Praefatione Regis,

nihil in /ibro Comitis*, quod non ipsius manu habetur con-

signatum. 15. Non posse se pro certo affirmare, Greenwello

animum fuisse tum, ea qu& narrabal, sub Confessione nar-

randi!, Alia ergo via, quam Sacramentalis confessionis.

2», Non id confessum sibi Greenwellum, ul peccatum ; verum

consullandi gratia ": non ergo sub Sacramentali confessione.

5, Presente tertio (Catisbeio scilicet,) idem hoc factum, idque

non alio fine, quam ut ambo in scelere confirmarentur^, | Extra "

Sacramentum igitur. 45. Peccasse se, quod, que sibi comperta,

celasset?, ὅς, 4c quod non aperuisset, juslissime damnatum?.

6». Male sibi conscium fuisse, ac per hoc in Regem peccasse,

suppliciterque veniam petere*. Quare, non sub Sigillo. Illa

enim celare, peccatum nullum, atque, id qui faciat, venia ei

or rather private Conference, had in
the Tower of London with Ed. Campion
Jesuite, &c.' Lond. 1583.]

^ [Exstat Actionis in Campianum
plena narratio in MSS. Harl. Cod.
6265. fol. 223.]

! [Vide Respons. Torti, p. 65. Edit.
Polit; et Bell. Op., tom. vii. col.
668. C.]

* [Comitis Northamptonise sc., qui
habetur apud Action. in Garnetum.

p. 113.]

! [Vide Henr. Garneti Autogr. ad
Reg. Ap. 0., ut citat. apud Torturam
Torti p. 285. Lond. 1609. (p. 347.
edit. nostr.)]

7? [ Action. in Garnetum. p. 110.]

5" [Ibid. ad fin. in Supplieio. p. 3.]

? |Ibid. p. 2.

P [Íbid. p. 3.

4 [Ibid.]

112

[(16. De
Oratione
Sixti V.]

[(17.) De
seditiosis
Alani

scriptis.)

951

484, AD CARDINALIS BELLARMINI

nihil opus. 79. Nolle teneri se ad reticenda que auditurus
esset, nec audire velle, nisi id ei integrum foret*. Nullum
ergo ibi Sigillum Sacramentale. Non credit hzc Cardinalis.
Credat ergo Dzemoni* suo, paíris mendaciorum, et re, et
nomine, fiio. At mendacia tamen sunt, qu:e sic credit, vel
mendaz quidem tot vicibus Garnettus ipse.

Sixti 5 . . oratio in eam &ententiam commode exponi potest. —[ Bell. Apol.
pro Resp.] p. 106. [Op., tom. vii. col. 820. C.]

Ad Decimumsextum:. Commode vero hic ezponi posse
mendacium suum contendit. Nam cum Torto non negat. At
qui Monachum confert cum Juditha ", qui potest factam ab
eo czedem non approbare? Cedem enim a Juditha fac-
tam, credo, non improbat, nec commode exponi, quin laudari

jubeat.

Alanus dicit quidem, Bellum Regins . . . injustum fuisse, . . . eed non dicit,
* Quod quandoquidem excommunicata esset Regina, et hseretica, non solum
liceret jam ejus subditis, verum etiam necesse esset, ab obligatione con-
scientie, nudare eam omni praesidio, &c. — (Bell. Apol. pro Resp. ] p. 207.
[Op., tom. vii. col. 820. D.]

Ad Decimumseptimum *. Bellum ibi Regine non dicit
Alanus injustum fuisse, (mendacia hic mendaciis tegit Cardi-
nalis, ne perpluant?) sed nullum : ut, et paulo ante, omnes ejus
processus juridicos plane nullos. Quare autem? — Quia, non
jam Regina, quippe qux ezcommunicata ; nec id modo, sed
deposita de dignitate Regia. Et subditi ejus non modo fide
omni atque obedientia soluti: sed expresse eis interdictum,
ne fidem ullam praestarent vel obedientiam. Pergit autem,
Perinde ergo, atque Saulem, abjectam ne regnaret. | Potuisse
autem Duces Saulis (intellige Stanleium), que ejus erant
omnia, Davidi (Hispano nimirum) £radere: annon hec ibi-
legit Cardinalis? Et quid hzc sibi volunt? Puto quz Aegina
jam non est, nihil habere quod Reginz proprium sit. Annon
et hec quoque? 4 Joramo Hege (puta Elizabetha) Libnam
urbem precipuam οἱ suam (id est, scilicet, Daventriam) de-

r [Vide Henr. Garneti Autogr. ad * [Vide Sermonem Sixti V. in
D. Annam Vaux, ut citat. apud Tortu- ^ Consist. Patr. habit. ii. Sept. 1589.
ram Torti p. 287. Lond. 1609. (p. 348. p. 8., in init. libri, cui nomen *Anti-
edit. nostr.) eixtus.' Lond. 1590.)

* (Vide supra, p. 434. not. *.] * [Vide Respons. Torti p. 91. Edit. .

t [Vide Respons. Torti p. 71. Edit. Polit.; et Bell Op., tom. vii. col.

Polit ; et Bell. Op., tom. vii. col. 680. D.]
671. A. &eq.] [Vide Plaut. Trinumm. II. 2. 41.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 485

sciscere potuisse, et in hostiles manus sese in perpetuum tra-
dere*. Horum jam quis sensus sit, nemo tam hebes, quin
intelligat. |

Monitoria prsfatio narrat, non probat. Actio in proditores sine pudore
mentitur de iis rebus, quie notissimee sunt Anglise universse, sed ideo edita
est, ut apud exteros fidem inveniat, et fallat incautos.— (Bell. Apol. pro
Resp.) p. 208. (Op., tom. vii. col. 821. B.]

Ad Decimumoctavum*. Imo, probat, non narrat solum, (18). De
Regis Praefatio. Jesuitam enim Greenwellum, qui rei seriem μα ΕΝ
totam Garnetto retulit, fuisse complicem, qui consultandi pulverarise
gratia retulit, et non ut peccatum, (ut Garnetti scripto ha- ὌΡΟΣ
betur^. Consultorem et consentientem fuisse, qui Batesium
jurejurando, et utroque Sacramento animavit, atque obfirma-
vit ad scelus. Probat et 4ctio in proditores". Jesuitam
enim Gerardum bis quidem, semel quatuor e conjuratis, alia
vice quinque ex iis, 7uramentum huic sceleri celando, EucAa-
ristiam confirmando, detulisse: fatentibus rem scripto item
suo, Fauxio?, Wintero*, Batesiof.

Nec id quidem verum, 4ctionem illam in Proditores editam,

ut apud exteros fidem inveniret. Anglice enim primum editas.
Non id autem satis caute, si mentita apud Anglos de rebus,
que per Angliam notissime. Verum, pudere jam incipit
Anglos Cardinali, quem non pudet toties hoc (tam sine
pudore omni) mendacium lectori recoquere.

. (Confessione) Regis ... manifeste didici Regem non esse Catholicum.
.. Et si Rex Catholicus est, cur in tota Apologia .. . eos Catholicos
vocat, quorum fidem et religionem detestatur 1—( Bell. Apol. pro Resp. ]
p. 208. [Op., tom. vii. col. 821. C.]
Ad Decimumnonum*. Caíholice fidei antiquissimi magistri [(19.) De
*; acobo
nihil eorum de fide esse docuerunt, que negantur a Rege; Hess veré
nihil eorum ad eternam salutem necessarium statuerunt: nec Catholico.)
est ulla fidei Catholic; pars, quam non teneat; sed illa
vestra, assumenta fidei, partes non sunt, Omne autem addita-

mentum ad cultum, Leviathan est.

Vide Torturam Torti, p. 277. * (Ibid. p. 150.
Lond. 1609. (p. 337. edit. nostr.)] «ἐνῆν ἃ 164.
. [Vide Reapons. Torti, p. 93. Edit. Vide lib. cui tit, *A true and

Polit.; et Bell. Op., tom. vii. col.
681. C.]
Vide supra, p. 483. not. ".]
* [Action. in Garnetum, pp. 79. 80.)
4 [Vide Jardine's Criminal Trials,
tom. ii. p. 159.]

perfect Relation of the whole Proceed-

ings against the late most barbarous
Traitors, ἄς. Lond. 1608.)

[Vide Respons. Torti, p. 97. Edit.
Pli, et Bell. Op., tom. vii. col.
683

480 . AD CARDINALIS BELLARMINI APOLOGIAM RESPONSIO.

392 Cur ergo Catholicos appellat in Apologia, a quorum societate
alienus est ? Non quod ita sint, sed quod ita salutari gestiant,
quo eis zequioribus uteretur. Quando autem 1d Cardinalis in
argumentum trahit, calculum reducit.

Vidi... confessionem Scoticam Puritanorum cui Rex subscripsit. .. . . Legi
quoque in . . . Basilico Doro, . . . * Religionem, qus viget in Scotia,
esse verissimam, . .. (quam) fatetur... Rex divino miraculo a Puritanis
seditiosis introductam.' — ( Bell. Apol. pro Resp.] p. 209. (Op., tom. vii.
coll. 821. D. 822. A.]

[(20)De Δᾶ Vicesimum!. In eo vel fallitur Cardinalis, vel fallit,

ira qui Puritani nomen usurpat, quasi alia eorum Heligio esset

scripsi] apud nos. Ea vero alia non est: tantum nescio quid ipsi
sibi fingunt, de Discipline forma exteriore, quod novitatem
sapiat. Nam csetera satis sani; nisi ex alterius secte dog-
matibus male se habeant. Quanquam omnino iniquus hic
Cardinalis, qui, quam in religione mentem Rex habeat, non
ex Βασιλικῷ ejus Δώρῳ petere vult, vel Monitoria, quas
matura setate, maturoque judicio scripsit, sed ex Confessione
ante triginta jam annos edita, cui tum puer subscripsit Ὁ; ut
cui, idem Regni tempus, et ztatis sit, in cunis Coronato.
Nec quicquam peccat, quoad Religionis Capita, Formula illa
Confessionis. Vere ergo illud, Que in Scotia viget, Religio-
nem esse verissimam, At illud falso, a Puritanis introductam:
imo cum introducta esset, pene per eos eversam, ac ne
everti posset, Divino quasi miraculo " conservatam.

! (Vide Respons. Torti p. 98. Edit. sande, fiue hundred, fourscore, and
Polit.; et Bell. Op., tom. vii. col. one, being the fourteenth yere of the
684. A.] King's reigne. Imprinted at London

* [ Vide lib. cui tit., "The Confession by Robert Waldegraue, dwelling with-
of the true and Christian Faythe ac- out "Temple-barre. Huic confessioni
cording to God's word and Actes of Rex ipse subscripsit, ut e folio primo
Parliament holden at Edinburghe, the perd
eyght and twentie day of Ianuarie in l ide supra, p. 161. not. f.
the Yere of our Lord God, one thou- » Vide &upra, p. 42. not. 4

ΠᾺΡ CaPUT DECIMUMSEXTUM. 958

Historie Ementito,

Opponitur naturalis morbus gladio et veneno, sive is morbus naturalia con-
iractus sit ex crapula, sive ex inedia, . .. Sive ex... . carcere, sive ex luxu,
&c. Quare, cum nullus historicus referat Henricum IV. fuisse occisum
gladio aut veneno, constat veritas historie.—[Bell. Apol. pro Resp.)
P. 210. [Op., tom. vii. col. 822. B. C.]

Ap Primam*. Ne mendax in Historia sit, in Philosophia [(1) De
parum sanus est. Philosophatur enim hic, de Morte naturali. Has

Henricum Imperatorem, quod gludio, aut veneno, occisus non 1V.]
sil, naturali morte occubuisse. Nam, siquis ex inedia, si ex
Carceris pedore, si ex angore animi, in morbum incidat;
morbum eum non preter naturam esse, neque, quie ex eo
consequitur, mortem, sed naturalem. At negabunt hoc (credo)
medicorum filii: quibus, pedor situsque Carceris causa ex-
terna est, nature vim afferens: etiam Teologorum, quibus,
qui sic periissent, inter Maríyres censeri solebant. Est in
angore animi gladius animam pertransiens^ : est in foetore
carceris virus suum, ac venenatus hahtus; nec morbus natu-
ralis, qui ex eo contrahitur. Quique in angorem animi
dederat, quique, ut in carcerem daretur, causa fuerat, unde
mors subsecuta ; scribetur illi causa mortis merito Pontifex.
Qua vero morte interierit, si consulendi nobis Historici sunt,
preter quatuor illo, qui ἃ Rege nominati (Wernerum*,
Laziardum?, Langium*, Wimphelingiumf,) sunt, Egnatius,

* (Vide Respons. Torti, p. 70. Edit.
Polit. ; et Bell Op., tom. vii. col.
670. D.]

* [Luc. ii. 85.]

c (^ Iste Henricus satis excessivus
fuit in quibusdam, et primo erga pa-
trem suum, quem cepit, et in carcere
eum mori fecit."—W erner. Rolewinck
ad ann. 1094, apud Pistor. Rer. Germ.
Seript. tom. ii. p. 545.]

4 [* Hic suscepto imperio patrem in
vinculis mori fecit."— Laziard. llist.
d Epit. cap. 198. fol. cli. a. Basil.
Β. 8.} -

* [^Hie ἃ multis Apostolicis fuit
excommunieatus, et tandem a filio
devietus, anno imperii sui 43, et diu

carcere detentus, tandem satis misere
Leodii mortuus, post multas insulta-
tiones, et stetit corpus ejus inhuma-
tum v. annis, in capella quadam
deserta," — Paul. Lang. Chron. Citi-
zena. ad ann. 1105, apud Pistor. Rer.
Germ. Script. tom. i. p. 1148.]

f [(** Psedore et situ carceris defunc-
tus est.". Jac. Wimpheling. Epit. Rer.
Germ. cap. xxviii, apud Schardii
Germ. Ant. tom. i. p.365. Basil. 1574.)

€ [Joan. Baptist. Egnat. de Exempl.
illust. viror. lib. ix. cap.ii. $. De Hen-
rico, Henr. III. Imp. fil. p. 806. ; et in
Romanor. Princ. lib. iii., apud Sylbur-
gii Hist. Aug. Script. tom. ii. p. 597.
Francof. 1588.]

[(2.) Quare

absolvi vo-

luerit.)
904

488

Sabellicus^, Appendix Aurelii Victoris, Palmerius*, Bergo-
mensis! qui affirmant etiam de carcere, ut numero hic
superiores futuri simus.

AD CARDINALIS BELLARMINI

Qui dicunt illum obiisse in carcere, vel decepti sunt ex eo, quod . . . elapsum
. . ignorabant, . . . vel quia civitas Leodiensis . . . pro carcere compu-
tabatur.— (Bell. Apol. pro Resp.] p. 210. (Op., tom. vii. coL 822. C. D.]

Nam, quos affert Cardinalis, Leodii mortuum scribunt: nec

de genere mortis, naturaline, an prszeter naturum, nec de loco,
intrane an extra carcerem, verbum addunt. Conciliari tamen
inter se possent Hisforici, vel &i elapsus. Si (inquam) elapsus
carcere mortem obiit ex morbo, quem in carcere, ex carceris
foetore, contraxerat. Nam, qui Urbem Leodiensem habeat pro
carcere, remittam ad agnatos.

Quod autem (Henricus IV.) ab excommunicatione absolvi desideravit, ne
regnum amitteret, verissimum est. . . . (Et) historici . . dicunt,.. .eam
fuisse potissimam causam, cur absolutionem . . . queeaierit, pe Regno spo-
liaretur.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 211. (Op., tom. vii. col. 823. A. B.]

Ad Secundam τι, Legat titulum Cardinalis, * De iis, quse vi
metusve causa fiunt?^; comperiet, qui metu, ne Regno spo-
lietur, quid fecerit, eum, vi adductum, ut faceret. Verissi-
mum est (ait Cardinalis), quod. absolvi desideravit, ne Regnum
amitteret. Ea potissima causa fuit, cur absolutionem quesierit,
ne Regno spoliaretur. | Verissimum est, Historicos hoc dicere,
hanc causam ponere, causam polissimam. | Verissimum autem,
ex polissima causa actionem denominari: nempe, ex metu
amissionis Regni. Metu ergo dejectum, non sponte se deje-
cisse. Imo, pugnant ista inter se, ultro quid facere, et metu
jacture tantze: et impropria voluntate accedit, qui sic accedit.
Confingit autem hic insanire Historicos suos, qui, me spo-
liaretur Regno, venisse dicant, et tamen sponle venisse. ΑἹ
confictum etiam et hoc. Sic enim illi: Coactus Rex (Ursper-

^ ((Henricus tertius) *homo impius,
impioque patre natus, quem victum
prelio ecepit, captumque atque arctis-
Bime vinctum, moerore et tristitia ad
mortem compulit."— Marc. Ant. Cocc.
Sabell. Enn. IX. lib. iv. col. 693. B.]

! [^ A filio Henrico, quem Impera-
torem delegerat, captus et Leodii cus-
toditus, peedore carceris post annum
xlviii. Imperii miseram animam effla-
vit."—Append. Sext. Aurel. Victor.,
&pud Dionys. Gothofredi Hist. A nt.lib.
vi. tom. ii. pp. 700. 701. Lugd. 1590.]

k [* Henricus proximi Henrici filius

fuit, et, cum imperium sumpsiseet,
Henricum patrem nefando scelere
carcere maceravit usque ad mortem."
— Palm. Chron. ad ann. 1108. fol.
184. b.]

! [Vide Jac. Philipp. Forest. Ber-
gom. Chron. Suppl. lib. xii. ad ann.
1057. fol. 278. 8ἃ.; et ad ann. 1108. fol.
280. b.]

n" [Vide Respons. Torti p. 83. Edit.
Polit.; et Bell. Op. tom. vii. col.
677. A.]

" (Vide Decretal. Greg. lib. i. tit.
xl.— Corp. Jur. Can. tom. ti. col. 477.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 489

gensis vox est^.) Laziardi, in arcto situs?. Auctor vero vitz
sic habet, sibi tfimens*. Sigonius autem, adductus in summum
discrimen'. At Cuspinianus, Compellebatur etiam invitus *.
Qui in summum discrimen adductus, atque exin in arcto situs,
sibique timens, cogitur invitus, e& compellitur, ut veniat : venit-
ne sponle, aut venisse voluntate propria, vel proprie, dici
poterit, aut Historicorum quisquam ita loqueretur? Fictio
ergo hsec nova. Verum autem, hic, quod Pontifici Cesar
(vellet nollet) subjectus esse cogebatur: Verum (inquam)
quod Gregorio VII. Henricus Cesar: falsum quod Gregorius
primus Mauritio Csesari.

Conficteo historis reus non est, qui historiam aliquam dubie fidei esse dicit.

. . . Historici, quos Rex citat, recentiores sunt.—[Bell. Apol. pro Resp.]
p. 212. (Op., tom. vii. col. 823. C.]

Ad Tertiam'. Imo, ementita Historia est, quam, cum sane [(8.) De
fidei sit, dubie quis esse mentitur. Sed Regis Historici recen- dera
tiores sunt. At e quinque recentioribus istis, Bardus antiquos MPUME
etiam memorat. Obonem Presbyterum Ravennatem ἃ: Ben-
venutum de Imola Dantis Discipulum *: Chronica Veneta
(ex Archivis) ejusdem temporis": Chronicon Avenionense,
Francisci Lemovicensis Episcopi': Ricordanum MMalaspi-
nam *: Chronicon a Bessarione Venetis donatum, pertingens
ad annum modo 1208». Et illos tale quid scripsisse, Cardi-
nali fidem facturus est.

Romualdus . . interfuit, et omnia accurate scripsit [accuratissime descripsit.

—Bell. Apol. pro Resp.] p. 212. (Op., tom. vii. col. 823. C.]

Romualdus derepente prodiit, obstetricante Baronio*. Ba-
ronium autem, quis non videt, quibus artibus grassetur ad
AMonarchiam hanc novam, per totos Annales suos? Ex
Auctoribus autem id, quos prster ipsum nemo vidit. Ro-
mualdus enim hic, Dominizo alibi?, vix noti nominis, ac

ο (Conrad. Ursperg. Chron.) Ad an.
1075. [p. 221. Basil. 1569.)

P ['"'Videns rem suam in arcto
sitam."—Auct. Vite Henr. IV. apud
Urstis. Germ. Hist. p. 382. Francof.
1585.]

«4 [* Sibi timentem." Laziard.] Epit.
Hist. Univ. cap. 193. (fol. exlviii. a.]

* Car. Sigon. de Reg. Ital. lib ix.]
ad an. 1076. (p. 221.)

* (Cuspinianus de py, in
Henr. I ΠΡ 253. Francof. 1601.

t (Vide lespons. Torti p. 83. Edit.

Polit.; et Bell. Op,, tom. vii. col.
677. A.]
* [Girolam. Bardi Vittoria Navale
pag. δ κα με ἐμὸν [ Venet. 1584.]
[1bid. PP] 124[—128.]
Pbid. pp.| 149. (leg. 129—135.]
Ibid. : 118. me

g 9 ww» «

Ibid. pp.| 123. [124.

Ibid. pp.] 141( —143.]

Vide March: nn. Eccl. ad ann.
1177. num. lxviii. tom. xii. col. 725.]

4 (Vide Baron. Ann. Eccl. ad ann.
1106. num. xxii. tom. xii. coL 53.)

eo

400 AD CARDINALIS BELLARMINI

355 dubism proin fidei Auctores, nescimus autem, an et conficti.
Sed et illum tamen (si interfuit, nuditatem Patris sui operire
voluisse, magis verisimile: quam *viginii alios (quos Bardus
enumerat) rem totam confinxisse. Baronii is mos pessimus,
quicquid illi ad stomachum non sit, (non est autem, quod
Pontifici minus est honorificum) id eradendi ex Historia, id
arrodendi in Historia. Et quidem qui Genebrardo anti-
quiores sunt multo, vel Sigonio, etiam qui Platina, vel Sabel.-
lico, rem asserunt. Puduit tamen vel recentiores hos referre
rem. Quid ergo mirum, si et ez antiquis quosdam rei sup-
puderet ?

Quando soli recentiores affirmant, non est mirum, asi veteres non negent,

quod divinare non potuerunt a recentioribus confingendum fuisse.—T1 Bell.
Apol. pro Resp.] p. 202. (Op., tom. vii. col. 823. D.]

At antiqui nil tale scripserunt. Scripserunt vero Obo,
Benvenutus, Malaspina. Et posteri ab his acceperunt. Nam
tot, tam probatz fidei, Auctores insimulare, quasi conftnzerint
ipsi rem, durius id quidem est, et quod praeter Cardinalem
forte alius non diceret: qui, ne mentitus ipse videatur, nihil
pensi habet reliquos omnes mendaces scribere.

Quid Fridericus timuerit, docet ipse in Oratione, quam Venetiis habuits, .....
ubi .. professus .. . nihil magis timere,. . quam ab Ecclesia separationem.

—([Bell. Apol. pro Resp.] p. 212. [Op., tom. vii. col. 824. A.)
[(4) Qua- — Ad Quartam!. Imo, quid Fridericum male habuerit, oratio
Lund illa non docet. Quod in animo habet Imperator, sibi ha-
dicausam.] bere, palam profiteri non solet. Id solet, quod erit illi e re
maxime apud eos, coram quibus orationem habet. - Opere
pretium illi tum erat, Scenz servire, et quod Pontifici futu-
rum erat gratissimum, in id causam omnem rejicere, id
unum prz se ferre. Quam enim illud dictu insulsum, auditu
odiosum, si fuisset tum professus, quod faceret, id a se fieri,
non alia ex causa ulla, quam metu Imperii amittendi? Fungus
sit, qui ita fungum Fridericum putet. Oratio ergo illa nihil

ad rem, vel veram rei causam.

Idem .. constat ex facto. Nam permissus non est Venetias ingredi, nisi

antea ab excommunicatione absolutus.—([ Bell. Apol. pro Resp.] p. 213.
(Op., tom. vii. col. 824. A.]

* (Vide Baron. Ann. Eccl. ad ann. f (Vide Respons. Torti p. 883. Edit.
1177. num. ]lxviii tom. xii. col Polit; et Bell Op., tom. vii. col.
1 24.] 671. A.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 491

Sed neque ex facto fides ulla fit. Nec ad Pontificis con-
spectum, nec ad urbem ipsam admissus est, nisi censura pri-
mum solutust. — Nihil ergo metuit, nisi Excommunicationem.
Imo, id potius, quod Excommunicationi consequens erat,
(ut tum illi res erant) Imperii amissionem. | Absque illa, vel
urbem ngredi, vel Pontificem salutare, vel solvi censura, sus-
que deque habuisset: Sed hec Pontificis lex erat : illi dicta,
non Zmperatoris metus genuinus: legem hanc coactus est
suscipere (quo tum in periculo erat), aliam quoque ullam
suscepturus, quo sic et filio incolumi, et Imperio salvo frui
liceret.

Neque . . historici allegati contrarium testantur. Cum enim dicant, eum

timuisse, ne ab Imperio caderet, hoc ipso censentur dicere, timuisse ex-

communicationem. — (Bell. Apol. pro Resp.) p. 218. [Op., tom. vii. col.
824. B.]

Certe quidem Historici allegati contrarium testantur. Cum
enim dicant (fatente Cardinale) eum timuisse, ne ab imperio
caderet", hoc ipso censentur dicere, timuisse excommunicatio-
nem. At duo hzc distincta sunt, imperio cadere, et excom-
municari. Metuit excommunicationem, ne imperio caderet,
quam, nis! imperio casurus, non metuisset. Post fractas res
suas, et jam pene eversas, post filium navali prelio captum,
post Procerum defectionem a se ad Pontificem, tum demum
metuit Excommunicationem: vel potius, plane non metvit
illam, sed illa, quze certo sibi vidit eventura, ni metum pre se
ferret, quasi metueret Censuram, et, ni solvi se ea quisesivisset.
Quare, :xgre tandem impetravit a se, ad illa tam feda se
demittere; ni faceret, filio cariturus et imperio: si faceret,
utroque fruiturus.

Cuspinianum . . aliorum testimonio destitui. . ... Onuphrius! . . . scribit
Turese fratrem naturali morbo Capuee periisse.—[Bell. Apol. pro Hesp.]
P. 214. (Op., tom. vii. col. 824. B. C.]

Ad Quintam-. Cuspinianus si habet sibi Guicciardinum,
Jovium, Sabellicum, Palmerii Continuatorem! attestantes,

κε (Vide Romuald. Archiep. Salern.
apud Baron. Ánn. Eccl. ad ann. 1177.
num. Ixxi. tom. xii. col. 726.)

* [Vide Laziardi Epit. Hist. Univ.
cap. 212. fol. cliv. b.; et Mart. Polon.
Chron. Rom. Imp. sub Frid. I. ad
ann. 1162. Col. Agripp. 1616.)

! [Onuphr. Panvin. in Vita Alex.
V [., p. 356. ad calc. Plat.]

k [Vide Responsa. Torti p.88. Edit.
Polit.; et Bell. Op., tom. vii. col.
679. B.)

! [* Alexander Zizymi fratrem
magni Turci dederat regi Carolo; sed
prius, ut suspicatum est, venenatum
toxico."— Palm. Pisan. in Chron. ad
ann. 1494. fol. 170. b.]

356

857

4099 ΑὉ CARDINALIS BELLARMIN1 APOLOGIAM RESPONSIO.

aliorum testimoniis non destituitur. Certe Onuphrius re-
centior est, quam ut nosse rem potuerit, et ad omnia, quz
pro Pontifice faciunt, asserenda projectior. Parum vero tum
poterat Papa Alexander Sextus, si id non poterat, contrarios
in vulgus rumores spargere, atque eo modo suspicionem de
morte Zizimi a se amovere. Sabellicus vero nec in dubium
revocat, an veneno perierit, et Pontifice non ignaro factum,
id creditum affirmat. Sic enim ille. Fuerunt qui crederent,
eun veneno sublatum, fuisseque Alexandrum Pontificem ejus
consilii non ignarum ?, Guicciardinus hoc idem, Non defuisse,
qui crederent". Qui tandem? vani homines? imo cordati :
alioqui res in Historiam non referenda. Sed explicat id
paulo post, cum constanti hominum opinione creditum dicit 5.
Constanti hominum opinione creditum, ait. Guicciardinus.
Eratque constans fama, ait Jovius?, Sabellicus affirmanter
ait, Turcam Alexandro, ut Zizimum veneno tolleret, magnum
auri pondus pollicitum fuisse3, Ex illa autem magni ponderis
pollicitatione, constanti hominum opinione creditum fuisse, et
Zizimum veneno sublatum, et Papam ejus consilii non ignarum.
At ill fecerunt quod Historicorum est: cum aliqui contra
mutirent, ut quid constans fama ferret, id referrent; ex quo,
quid ipsi sentirent, nemini obscurum esse potuit, non sane de
eo, de quo tam male sensit Orbis Christianus, Alexandro
Sexto, seculi sui propudio, et qui artem eam calleret, nec
Turcis solum, etiam Christianis, venenum sepe propinaret τ.
*» (Marc. Ant. Cocc. e513 ed Enn. fom. i. p. 47. Basil. 1578.]

X. lib. ix.] tom. ii. p. 7 MA Ant. Cocc. Sabell. Eunead.
n Pin uci lii ii. Hist, — X. lib. ix. tom. il. p. 778.]

Ital. ud . Basil. 1566.) r (Vide Onuphr. Panvin. in Vita
bid. Ῥ. ὅ 51.] Alex. VI., p. 359. ad calc. Platinse.]
P LPaal. Jov. Hist.] lib. ii. (Op.,

AD CAPUT DECIMUMSEPTIMUM.

Nova dogmata.

Cum dixi inter omnes, . . . de. . . Catholicis loquebar, non de schismaticis.
—([Bell. Apol. pro Reap.] p. 214. [Op., tom. vii. col. 825. A.]

ΑΡ Primum*. Perfacilis vero respondendi ratio. Convenit ((1.) De
inter omnes. Quibus enim non convenit, omnes (quotquot Sans
sunt) sunt Schismatici. Quis autem nescit, tam facile Pontifici ad Reges
schismaticum, aut etiam Aereticum scribere quemvis, quam 7
facile vulpi pyrum comesse*. Ubi qusestio incidit unquam,
inter Caesarem et Pontificem, qui à Cesare senserunt, statim
omnes Schismatici. | Omnes illos tolle; postquam i/los exce-
peris, qui secus sentiunt, infer omnes reliquos facile conveniet.
Mirum enim, omnes, qui ab una parte sunt, non convenire.

Id ergo dicit Cardinali. Convenit inter omnes, inter quos
convenit. Inter omnes vere Catholicos convenit. Nulli enim

veri Catholici, quibus de hoc non convenit.

Si hoc dogma a tempore Gregor. VII. ... initium habuit, cur... quasi novi
dogmatis inventor aut sectator accusori—([Bell. Apol. pro Resp.) p. 214.
[Op., tom. vii. col. 825. A. B.]

Nec ab Hildebrandi tempore dogma hoc initium habuit.
Non dogma; questio habuit. Nam, cum essent multi, qui
pro, vel contra, scriberent, dogma non fuit: voluit quidem id
ita esse pars Pontificis: non fuit tamen. "Vix dum enim
dogma hoc quidem est. Sunt hodieque mirti Papiste, qui
eant in alia omnia ; nec quicquam Pontifici, ex potestate sua
Clavium, juris esse, preterquam in Regnum coelorum; non
inde quid in Regna terrena. Sic Hartus, ea quidem in re

* [Vide Respons. Torti p. 9. Edit. 640. A.]
Polit. ; et Bell Op. tom. vii. col. * ( Vide Plaut. Mostell. III. 1. 22.]

358

494. AP CARDINALIS BELLARMINI

Cardinalis non bonus discipulus*. Sic Rishtonus, non bonus
Sanderi?: sic Jesuita Bosgravius*, sic Watsonus, Feken-
hamus?, Yongus, flos hic delibatus Pontificiorum : ut Car-
dinalis recte novi dogmatis sectator dici potuerit. Questio
enim non nova, de qua ante aliquot szecula lis cepta est: dogma
vero novum.

Α Gregorio juniore . . . excommunieatum fuisse, et vectigalibus Italis priva-

tum Leonem Isauricum ..., testibus Zonara^ et Cedreno!.— (Bell. Apol.
pro Hesp.] p. 215. (Op., tom. vii. col. 825. B.]

Nam cur Zonare credamus, vel Cedreno, Grzcis homini-
bus, de rebus Italie? Nemon' Italus est, qui, quid in Italia
gestum, retulit in Commentarios? Nam Platina rem narrat
aliter. Populum, cum cerneret, quam tenui filo penderent
res Leonis in Occidente, facile tumultuandi occasionem arri--
puisse, atque vectigalia non solvendi. Notum populi inge-
nium, attenti ad rem sunt, raro vel vectigalibus favent, vel
Publicanos amant. At Gregorium ei motui, qua potuit, ob-
stitisse*, Quare, novo hoc dogmate initiatum non fuisse.
At lubens hic a Cardinale resciscerem, ecquid nondum ex-
auctoratus Leo, sed Csesar adhue, mulctari potuit vectiga-
libus a Pontifice? Et annon hoc sit Christo advorsum ire, et
in faciem resistere!, qui Czesari illa, (quamdiu Ceesar,) reddi "
voluit? Ea quidem Cardinalis sententia videtur, in loco, non
mulctandum vectigalibus Cesarem, nisi Imperio prius mulc-
tatum. Quamdiu Cesar est, ei debere suos, et vectigal, et
fidem, ne debere, necesse habeant de Cesare non Cesarem
faciendum.

Ex auctoribus, quos citat Bex, duo &oli sunt non contemnendi, Otho Frisin-
gensis... et Godfridus Viterbiensis... . Sed hi scribunt solum se non
legisse ante tempora Gregorii VII. Imperatorem a Papa excommunica-
tum, aut... depositum, ... non tamen dicunt id fieri non poese, aut non
licere. —(Bell. Apol. pro Resp.] p. 215. [Op., tom. vii. col. 825. B.)

Vide vero, ut, quos vult, contemnit Cardinalis : quorum vero
vult, miseretur ; miseretur Othonis et Godfnridi, qui se negant
simile quid /egisse ; (quod id minzme licere non dicant.) Certe

c ( Vide supra, p. 481. not. *.] δ (Zonar. Annal. tom. iii. p. 85.]

d vide Butler's Historical Memoirs ! [Cedren. Hist. Compend. p. 373.)
of English, &c. Catholics, vol. i. p. 612. k [Vide Plat. in Greg. II. in Vitis
Append.) Pontif. p. 110.]

* [ Vide supra, p. 481. not. *.] ! (Gal. ii. 11.]

: Mis ibid. not. *.] ? [ Matt. xxii. 21.]

4 [ Yide ibid. not. ".]

APOLOGIAM RESPONSIO. 495

igitur Godfridus ^ et Otho* istud de Gregorio II. non lege-
rant, vel Greca id fide? narratum arbitrati sunt, Et cum
non legisse se dicunt, novum dicunt, idque ita dicunt, ut
cuivis legenti pateat, factum in eo Hildebrandi eis non pro-
bari. Non ita scriberet Otho Henricum Zmperatorem, etiam
postquam ab Hildebrando depositus: non, qui instigante
Pontifice bellum ei intulerunt, rebelles : nisi rem improbasset.
Reliquos vero nihili facit, Vincentium 3, Radwicum', Gun-
therum*; vere tamen Catholicos, nec Schismaticos a quoquam
habitos: sed forte vel ob unum hoc, quod Imperatori bene
vellent, schisma nonnihil sapientes.

Ut autem Rex videat, vere à me dictum esse, convenire inter [omnes Catho.

licos] Theologos et Jurisconsultos, . . . legat Concilium . . . Lateran. c. iii.

. . Lugdunense, unde exstat Cap. 'Ad Apost.,' de Sent. et Re Judic. in vi.
—[Bell. Apol pro Resp.] p. 215. (Op., tom. vii. col. 825. C.]

Aciem post instituit, ut, infer quos convenil, convenire
doceat. Quod quis negat? Concilia quse cogit ibi, non
habentur, nisi in Decretalibus: Papze enim tum non prze-
erant modo Concilüis, sed erant ipsa Concilia; nec, siquid
dixissent, contra quisquam hiscere. Nec illa tamen, tam,
(ut Cardinalis ea videri vult) liquida. Lateranense de Ez-
communicalis est, (uti vos quidem ipsi dicitis), de Hereticis
non est'. Esse quidem Paganis pejores hzreticos damus,
sed qui hzreses ἀπωλείας teneant (uti eas S. Petrus" appel-
lat), non quosvis, non Quartodecimanos, vel, qui de levi
aliqua re abundent in sensu suo. Lugdunense sententiam
habet a Papa latam, et inique latam * ; Canonem non habet ;
ut etiam, de Conciliis his, a vere Catholico lis moveri posset:
De manipulo enim Scholasticorum, atque Canonistarum, nemo

^ [“ Ante hunc imperatorem non
legimus aliquem ἃ Romano Pontifice
excommunicatum aut regno privatum."
—QGotf. Viterb. Chron. Par. xvii. p.
499; apud Pistor. Her. Germ. Script.
tom. ii. p. 341.]

ο (Vide Otto. Frising. Chron. lib. vi.
cap. xxxv. p. 12.; et lib.i. de gestis
Frider. I. cap. i. p. 194. Basil. 1569.)

Plaut. Asinar. I. 3. 47.]
Vinc. Bell. Spec. Hist. lib. xxv.
eap. xxxiv. p. 350. col. 2.
τ [De gestis Frid. I. lib. i. cap. x.
. 260, 267. Basil. 1569. ad calc. Ott.
rising.]
. (Quntheri Ligur. lib. vi. de gestis

Frid. p. 93. Basil. 1569.]

* [Conc. Lat. iv. Gen. eap. iii.— Conc.
tom. xi. eol. 147. B.—152. D. ; et De-
cretal. Greg. lib. v. tit. viii. * De
hsereticis, cap. xiii. * Excommuniea-
mus. ΒΩ Jur. Can. tom. ii. col

1680. 8
ἢ z Pu i ii. 1.]

Vide Sententiam econtra Fride-
ricum Imperatorem ab Innoc. Papa
IV. in Conc. latam ap. Conc. Lugd. i.
— Conc. tom. xi. col. 640. D.— 645. C.
et Decretal. VI. lib. ii. tit. xiv. ' De
Sent. et Re Jud.' cap. ii. * Ad Aposto-
licee.'— Corp. Jur. Can. tom. iii. coL
376.]

959

, ((2.) De

uramento .

496 . AD CARDINALIS BELLARMINI

dubitat, quin Papz faveant*. Et hi tamen, Omnes non sunt.
Verum Omnes sunt, inter quos convenit.

Nusquam dixit Bellarminus eos, qui per baptismum renascuntur, . . . in aliud
«uam in Christi nomen baptizari. Obligari autem eos, qui baptismum
. - Buscipiunt, ad obedientiam Vicario Christi preestandam, docent omnes,
qui fatentur per baptismum admitti homines ad familiam Christi, et
Christi Vicarium esse illum, quem constituit Dominus super familiam. ...
Sed mirum est, cur... miretur, unde heec Theologia nata sit, cum satis
facile colligi potuerit ex verbis ipsius in Apologia. ...... Ex qua admi-
randa Regis doctrina sequitur, si in ortu naturali debeat intelligi Juramen-
tum tacitum, et congenitum ad obediendum Principi politico, in ortu
quoque supernaturali . . . ad obediendum Principi spirituali, qui est Christi
Vicarius,—[Bell. Apol. pro Resp.) p. 217. (Op., tom. vii. col. 826. C. D.]

Ad Secundum.* Nullos hic nobis Auctores enumerat, qui

congenito, 1 Gud nos nomen baptizari teneant, quam Christi. ΑἹ hzec

quo quis

Principi
tenetur.)

duo iu idem recidunt, (quod nos docuit Apostolus.) ms
mine Pontificis baptizari, et dicere, Ego quidem sum Ponti-
ficis; vel si malis, Ego quidem sum Cephe*: Sed neque
Auctores ullos, qui illud doceant, Papam esse illum, quem
constituit Dominus super familiam suam, Matt. χαῖυ. et Luc.
zii. Illum potius quis dixerit servum, qui ibi sequitur, e£ per-
cutere cepit conservos suos, Nec, si ex unanimi Patrum con-
sensu Scripturas interpretetur (ad mentem Pii Quarti), cor -
sentire eos, ut in servo illo vel Petrum intelligant. Res.«t
ergo, ut cum aliunde nequeat, ex regis ipsius verbis 7'heolo-
giam suam colligat, quze ibi tamen non nascitur. Sed tamen,
cur admirandam hic dicit Regis doctrinam de nexu congenito* ?
Nexus, quo quis patrie, quo Principi tenetur, preter natu-
ram non est. Nec siraculo locus, in iis que secundum
naturam sunt. Non fuit ergo hoc miraculum dicere; sed
monstrum, contradicere. Cui quidem admiranda videtur
doctrina, quzxe tam nature consentanea, jure miretur eum
quis, moretur nemo. Esto autem, est congenita qusedam
obligatio, adeoque Juramentum in ortu naturali, quo, qui sub
dominio ejus nascitur, Principi politico tenetur. Esto, ut et
aliud sit ei par, in ortu Supernaturali* quo teneatur Principi
spirituali. Atis Princeps, Christus est (cujus in nomine bap-
* (Vide nomina auctorum, qui hanc Polit.; et Bell. Op., tom. vii. col.
defendunt sententiam, apud Bell.Apol. 661. B.]
pro Resp. p. 216., et Op., tom. vii. col. * [1 Cor. i. 12.]

826. A. * [Vide Apol. pro Juramento p.
* [Vide Resp. Torti p. 51. Edit. 234. Edit. 1610.)

APOLOGIAM RESPONSIO. - 497

tizamur, cujus quidem, qui CAristiani sumus, omnes sumus)
non autem Christi Vicarius. Nec enim Vicario ulli Principis
sponderi obedientiam, sed Principi ipsi. Et de Papa, quod
is, preterquam quod Papa est, Princeps Spiritualis sit, aut
vel Christi Vicarius, non docent omnes, qui fatentur per Bap-
tismum admitti homines ad familiam Christi. "Venient multi
ex Oriente, ex Meridie, Septentrione, et Occidente *, qui contra-
dicent : nec vel sibi unquam animum fuisse, vel sponsoribus
suis, in Pape verba jurare. Vestram igitur Rex non probat,
merito non probat, cum in προτάσει Princeps sit, in ἀποδόσει, 300
non Princeps, sed Vicarius odo Principis: Etsi, ut vos
doctrinam ejus probetis, de /acito et congenito Juramento,
Magna vos veritas cogat, que semper prevalet Δ,

Quod ... dixit... non posse aolvi sigillum Confessionis, . . . intelligendum

est, non esse licitum ullo modo prodere personam.— (Bell. Apol. pro Resp.]
p. 218. [Op., tom. vii. col. 827. B.C.]

Ad tertium*. Non aliud ergo (ut videtur) in Sacramento [(3 πὰ
loe Sigillum est, quam ne quis prodat Proditorem ; qui ut Confessio-
tutus sit, extra periculum, instituit Christus Sacramentum nis]
hoc, ac suo proditiones Sigillo munivit. Sed nihil agit.
Poterat enim Garnettus ipse se, poterat et Proditores ipsos
c^tra periculum posuisse; ac dein proditionem ipsam de loco
tuto revelasse: si bona fide prsvertere, et serio rem urgere
voluisset. Sed ille, non personas modo, rem ipsam premere,
adeoque fovere maluit : pro cujus successu felici oravit toties,

toties et missificavit.

Bellarminus... comparavit preceptum non comedende carnis porcins.

cum precepto recusandi Juramenti Regii, quoad materiam, non quoad
legislatores.—[Bell. Apol. pro Resp.] p. 210. [Op., tom. vii. col. 828. A.]

Ad Quartum f. Claudicat hic Cardinalis comparatio: poste- [(4.) De
rior ejus pars ὠποδόσει caret, Meliorem causam habere Catho- , Padre
licos juramenti violandi, (quo summi Pontificis auctoritas diced

i-
violatur,) quam Eleazarus habuerit non gustande carnis bente.]
porcine, sic illi supplenda, quo (scilicet) Divine Legis inter-
dictum contemnitur, vcl, quod Divina Lege expresse interdi-
citur. Sed neque fas ita (ut Cardinalis instituit) comparare :

* [Luc. xiii. 29.] 682. “ἢ

4 [1 (al. 3.) Eadr. iv. 41.] f [Vide Respons. Torti p. 102. Edit.

* [Vide Respons. Torti p.94. Edit. Polit.; et Bell Op., tom. vii. col.
DPolit.; et Bell. Op., tom. vii. col. 686, A.]

ANDREWES.— RESP. Kk K

((5. De
exemp-
tione Cle
ricorum.]

498 AD CARDINALIS BELLARMINI

In Epistola enim sua Legis prevaricationem urget; quare
Legis jam auctoritatem preterire non debet, sed Legis et
Brevis pravaricationem inter se conferre. Alioqui, vitiosa
erit illi comparatio omnis.

Neque verum est, Preceptum non admittendi Juramentum niti solum auc-
toritate Brevis Pontificii, nititur enim auctoritate divina.—[Bell. Apol.
pro Resp.] p. 219. [Op., tom. vii. col. 828. A.B.]

Verum tamen est, aliam longe esse, et majoris ponderis
Auctoritatem divinam Lege ipsa sua, quam Pontificio Brevi
significatam. Immota enim Legis auctoritas, nec a Pontifice
ullo mutanda: at Brevia Papalia, nec Brevia modo, etiam
Bulle, etiam ter quaterque geminatz, (ut Eugenii quarti in
Basiliensi Concilio) tamen ab eodem Papa revocatz, et pro
irritis nullisque declaratz ^: Idque ipsum Concilium, in quod
ante terrifice fulminarat, eo non obstante, justum fuisse, et
legitimum. Quod neque nos de Paulo Quinto desperamus,
quin et idem facturus sit de utroque Brevi suo, quorum
brevior est multo auctoritas, quam Bullarum. Neque vero
utrobique eadem imperantis auctoritas, nisi eodem modo
imperantis. Ut enim a porcinis abstineant, simpliciter im-
perat, atque absolute ; ut Sacerdoti obtemperent, (Summo enim
additum a Cardinale) non absolute, sed 7uxta legem docenti ;
non pro arbitratu suo JBrevia scriptitanti : quz sspe non
juxta legem, quin contra sepe, preter autem sapissime.

Expectabam, ut Rex novitatem hujus dogmatis demonstraret . . . . Sed
quia vidit inveniri apud omnes Theologos, et Jurisconsultos, imo in ..
Canonibus Pontifieum, et Conciliorum Decretis, prudenter divertit ad
invidiam Cardinali apud Reges conflandam, quasi ipse primus sit auctor
exemptionis Clericorum. Sed . . . sperat manifestam istam calumniam
nihil ei apud Catholicos Reges, et Principes, nocituram.—[Bell. Apol. pro
Kesp.] p. 220. [Op., tom. vii. col 828. D.]

Ad Quintum!. Cur autem ezpectet a Rege, quod est a
Venetis abunde satis prestitum ? | Dogmatis hujus paradoza,
ab illis demonstrata, atque depexa probe sunt. Ut Cardinalis
tamen ezpectationi fiat satis; novitas ea, hujus dogmatis est.
Regibus subjectos fateri debuit Clericos suos; quod per
Reges exempti sunt jurisdictione, non tamen suljectione sua ;

€ [Vide Bell. Epist. δὰ Blackw.apud — Conc. tom. xii. col. 258. E.]

Resp. Torti p. 54. et Bell. Op., tom. ! [Vide Respons Τοῦ p. 135.

vii. col. 662. D.] Edit. Polit.; et Bell. Op, tom. vii.
* [Vide Cone. Basil. Sess. xvi.— — col 702. A.]

APOLOGIAM RESPONSIO. 499

sed vere Regum subditos manere, exemptione non obstante.

Et ni exemptionem hanc fateantur Regii juris esse, non .

immerito denuo revocandam. 'Tergiversatur ergo voce ista
sua inveniri. Inveniri quidem in Conciliis; sed an et exiit a
Conciliis exemplio hzec? Inveniri quidem in Conciliis; sed an
eandem, an eodem jure? | Non, sed diverso, et plane novo.
Quod enim exemptione sua in multis gaudeant, non negatur:
unde, quo jure, et quorum beneficio gaudeant, id quzritur.
Nec Cardinalis exemptionis auctor, sane: sed Aujus tamen
exemptionis nove, qua vere Regum subditi non sint; qua cives
non sint, et cum civibus csteris civili lege teneantur; qua
Omnis anima potestati gladium porlanti, etiam propler con-
scientiam non subjiciatur *. Exemptos aliquatenus ἃ Juris-
dictione Principum, et nos agnoscimus: sed a jurisdictione,
non sujjeclione: subjectos sane; sed diplomate aliquo ex-
emptos in aliquibus, & jure quod reliquis civibus dicitur; sed
exemptos ab ipsis Regibus ila sua Jjurisdiclione, ac per hoc
Regibus subjectos. Nam nmi forent, cur exemptione opus
haberent? Quis eximit, qui sui ante juris erant? Exemptos
igitur, Jure Regio, non divino, vel (ut noviter Cardinalis)
partim divino, partim humano, partim neutro, "Nec enim
posse subjectione in totum eximi, cum preceptum divinum
sit, ut omnis anima potestati gladium portanti sit. subdita.
Immunitate ergo donari posse, verum, quoad res, quoad per-
sonas: immunitate subjectionis non posse; ὑποτωγὴ enim
divini juris est.

Postremo, et a Rege hzc scripta, non ad Cardinali invidium
conflandam, (Quis enim Rex Cardinali invideret ? Quem
potius ejus non misereat?) sed ad Regum solertiam excitan-
dam: quorum nosse interest eos, qui secus in eos animati
sunt. Qui Clericos vere Regum subditos non esse: ex eo,
quod vere subditi non sint, proditionis in Cesarem, ullumve
Regem, reos esse non posse; nec actionem de ea ullam in
eos institui. Cives quidem, quoad cstera Civium beneficia,
esse velle: at Civium tamen legibus non teneri. Denique,
Reges Laicorum Reges esse, non Clericorum. | Calumnta hec
nulla est, sed assertio ex ipsius fontibus petita. Ut et ejus-

X (Conf. Rom. xiii. 1, 4, 5.] 1596; in edit. Col. Agr. 1628 baud
! [Bell.] De Cler. lib i. eap 28. $ ita habetur]
Tertia. [Op., tom. i. col. 1668. Ingolst.

862

500 AD CARDINALIS BELLARMINI APOLOGIAM RESPONSIO.

dem generis alia hec: — Nullam habere Reges in Clericos
potestatem ^: Eos citra Principum privilegta exemptos esse :
Quod Principes eis privilegia concesserint, 1d ex ignorantia
juris divini ab iis factum esse": Invitis Principibus. eximi
posse?. Quibus et adjiciat, Pontificem a Christo mandatum
habere mutandi regna, ex eo quod Pastor factus est»: Po-
testatem disponendi de Regnis, privandi Reges, sine dubio
Pontifici concessam a Christoa: | Facere Pontificem, ut qui
Reges sinl, deinceps Reges ne sini': Omnino superiorem esse
Rege, etiam in Temporalibus*: Etiam sine Excommunicatione
de Regnis disponere posse': Cogere posse Reges, ad Leges
Politicas ferendas sub pama anathematis". Quse non multum
ilii quidem apud Principes videntur profutura ; an et quan-
tum nocitura sint, penes Ipsos arbitrium esto.

2 [Bellarm. contra Barclaium (al. 4 [Ibid. cap. xxiv. col. 944. B.; οἱ
de Excusat. Barclaii,) cap. xv. Op. cap. xxvii. col. 955. A.]

tom. vii. col. 913. C.] r [Ibid. cap. xxxi. col. 959. B.]
» [Ibid. cap. xxxiv. coll. 970. D. * [[bid. cap. xvi. col. 916. B.]
971. A.] * (Ibid. cap. iv. col. 864. D.]
ὁ (Ibid. cap. xxxvi. col. 988.] 5 [[bid. cap. xxxix. col. 988. D.]

P |Ibid. cap. xxvii. col. 955. A.]

FINIS.

1j

LONDINI: EXCUDEBAT RE. CLAY.

Digitized by Google

Digitized by Google

This book should be returned to the
EUNT on or before the last date stamped
w.

Α fine of five cents a day is incurred by
retaining it mr the m time.

QUESD Google

Responsio 2 ἃ amandes 002236167

LI
|
MI
| | |
Hl

3 2044 081 755 6